സർഗ്ഗം
വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ ശത്രുഘ്നനും കല്മാഷപാദകഥയും
ശത്രുഘ്നൻ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തുന്നു, മുനിയുടെ ആതിഥ്യം, യജ്ഞസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം, സൗദാസന്റെ നായാട്ടും രാക്ഷസവധവും, രാക്ഷസന്റെ പ്രതികാരം, വസിഷ്ഠനു നരമാംസഭോജനം, പരസ്പരശാപം, കല്മാഷപാദൻ എന്ന പേര്, ശാപാന്തം
സൈന്യത്തെ മുന്നിലയച്ചശേഷം ശത്രുഘ്നൻ ഒരു മാസം രാമന്റെ അരികിൽ താമസിച്ചുവെന്നു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ പറഞ്ഞു. ഒരു മാസം അങ്ങനെ കഴിഞ്ഞശേഷം അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് അതിവേഗം യാത്രയായി; സൈന്യം മുമ്പേതന്നെ പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. വഴിയിൽ രണ്ടു രാത്രി ഇടയ്ക്കു തങ്ങിയശേഷം ശൂരനായ ആ രാഘവനന്ദനൻ ഉത്തമമായ വാസസ്ഥാനമായ വാല്മീകിയുടെ പുണ്യാശ്രമത്തിലെത്തി. അവിടെ മഹാത്മാവും മുനിശ്രേഷ്ഠനുമായ വാല്മീകിയെ വന്ദിച്ച് കൈകൂപ്പി അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഗുരുവായ രാമന്റെ കാര്യത്തിനായി ഇവിടെ വന്ന ഞാൻ ഇന്ന് ഇവിടെ താമസിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ വരുണന്റെ ദിക്കായ പടിഞ്ഞാറോട്ടു പോകും.’ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള ശത്രുഘ്നന്റെ വരവ് കഥയിലെ ഒരു പ്രധാനകണ്ണിയാണ്; ഇവിടെയാണു സീത വസിക്കുന്നത്, ഇവിടെത്തന്നെയാണ് അവളുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ഉടൻ ജനിക്കാനിരിക്കുന്നത്. കവി സ്വയം ഒരു കഥാപാത്രമായി കഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഇത് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു സവിശേഷതയാണ്. ശത്രുഘ്നന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവായിട്ടും അവൻ മുനിയുടെ അനുമതി ചോദിക്കുന്നു, അധികാരത്തോടെ താമസിക്കുന്നില്ല. ‘ഗുരോഃ കൃത്യാത്’ (ഗുരുവിന്റെ കാര്യത്തിനായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ യാത്രയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു; രാമൻതന്നെയാണ് അവന്റെ ഗുരു.
ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വാല്മീകി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാത്മാവിനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘മഹായശസ്വീ, നിനക്കു സ്വാഗതം.’ മുനിയുടെ ചിരി സ്നേഹത്തിന്റെയും ആത്മബന്ധത്തിന്റെയും സൂചനയാണ്; ‘എന്തിന് അനുമതി ചോദിക്കുന്നു?’ എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘സൗമ്യാ, ഈ ആശ്രമം രാഘവന്മാരുടെ കുലത്തിന്റെ സ്വന്തംതന്നെയാണ്; അതിനാൽ ഒരു സംശയവും കൂടാതെ എന്റെ ആസനവും പാദ്യവും അർഘ്യവും സ്വീകരിക്കുക.’ രഘുവംശവുമായി വാല്മീകിക്കുള്ള ബന്ധം ഗാഢമാണ്; അദ്ദേഹം കുലത്തിന്റെ ഹിതൈഷിയാണ്. ‘സ്വം ആശ്രമം’ (സ്വന്തം ആശ്രമം) എന്ന വാക്കിലൂടെ വാല്മീകി ശത്രുഘ്നനെ സ്വഗൃഹത്തിലെന്നപോലെ താമസിപ്പിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നൻ അപ്പോൾ ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച് ഫലമൂലങ്ങളും ഭക്ഷണവും കഴിച്ചു; അത്യന്തം തൃപ്തനായി. വനവാസികളായ മുനിമാരുടെ ആതിഥ്യം ലളിതമാണ് — പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും — എന്നാൽ സ്നേഹപൂർണമാണ്; അതിനാൽ രാജകുമാരനുപോലും അതിൽ പരമമായ തൃപ്തി ലഭിക്കുന്നു. അതിഥിസത്കാരം ഗൃഹസ്ഥന്റെയും മുനിയുടെയും പരമധർമമാണ് എന്ന ഭാരതീയസംസ്കാരത്തിന്റെ മൂല്യം ഇവിടെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ആസനം, പാദ്യം, അർഘ്യം — ഇവ അതിഥിപൂജയുടെ ക്രമമനുസരിച്ചുള്ള മൂന്ന് ഉപചാരങ്ങളാണ്.
ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചശേഷം ശത്രുഘ്നൻ ആ മഹർഷിയോടു ചോദിച്ചു: ‘ആശ്രമത്തിനടുത്തുള്ള ഈ പഴയ യജ്ഞസമൃദ്ധിയുടെ അടയാളങ്ങൾ ആരുടേതാണ്?’ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് പ്രാചീനമായ ഒരു യജ്ഞത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ — യൂപങ്ങളും വേദികളും — കണ്ടപ്പോൾ അവനു ജിജ്ഞാസ ഉണ്ടായി. അവന്റെ ചോദ്യം കേട്ട് വാല്മീകി പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുഘ്നാ, പണ്ട് ഈ യജ്ഞസ്ഥാനം ആരുടേതായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുക. നിങ്ങളുടെ പൂർവികനായ ഒരു രാജാവായിരുന്നു സുദാസൻ; ആ ഭൂപതിയുടെ പുത്രൻ വീരസഹൻ എന്ന പേരിൽ വീര്യവാനും അതിധാർമികനുമായിരുന്നു.’ മുദ്രണത്തിൽ ‘വീരസഹൻ’ എന്നാണ്; പിന്നീട് അവൻതന്നെ ‘മിത്രസഹൻ’, ‘സൗദാസൻ’, ‘കല്മാഷപാദൻ’ എന്നീ പേരുകളിലും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ ഒരു പൂർവികന്റെ കഥയായതിനാൽ ശത്രുഘ്നനു വിശേഷിച്ചും രസകരമായിരിക്കും; അവനും അതേ വംശത്തിൽപ്പെട്ടവനാണല്ലോ. ചരിത്രം പറയുമ്പോൾ വാല്മീകി വംശത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും ദോഷങ്ങളും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു. കഥയുടെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു — രാജാവ് അതിധാർമികനായിരുന്നു എന്ന്; അതിനാൽ പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിനു വന്നുചേർന്ന ദുഃഖം സ്വഭാവദോഷംകൊണ്ടല്ല, ശത്രുവിന്റെ കപടംകൊണ്ടാണെന്നു ശ്രോതാവ് അറിയുന്നു.
വാല്മീകി കഥ തുടരുന്നു — ആ സൗദാസൻ ബാലനായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ നായാട്ടിനു പോയി. വനത്തിൽ ആ ശൂരൻ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ടു. പുലിയുടെ രൂപം ധരിച്ച ഘോരരായ അവർ അനേകായിരം മൃഗങ്ങളെ ഭക്ഷിച്ചിട്ടും തൃപ്തരായില്ല. ആ രാക്ഷസന്മാരെയും അവർ മൃഗങ്ങളില്ലാതാക്കിയ വനത്തെയും കണ്ട് അവൻ കടുത്ത ക്രോധത്തോടെ ഒരു മഹാബാണംകൊണ്ട് ഒരുവനെ കൊന്നു. അവനെ വീഴ്ത്തിയശേഷം പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ സൗദാസൻ ക്ലേശവും ക്രോധവും നീങ്ങിയവനായി കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസനെ നോക്കിനിന്നു. അവൻ നോക്കിനിൽക്കുന്നതു കണ്ട് ആ രാക്ഷസന്റെ കൂട്ടാളി ഘോരമായി സന്താപപ്പെട്ട് സൗദാസനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിരപരാധിയായ എന്റെ കൂട്ടാളിയെ നീ കൊന്നതിനാൽ, പാപിഷ്ഠാ, നിനക്കും ഞാൻ പ്രതികാരം നൽകും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ രാക്ഷസൻ അവിടെത്തന്നെ അപ്രത്യക്ഷനായി. കാലക്രമേണ ആ ബാലനായ മിത്രസഹൻ രാജാവായി. ഇതാണു കഥയുടെ വിത്ത് — പകയുടെ പ്രതിജ്ഞ. രാക്ഷസന്മാരുടെ പക ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നു; ആ രാക്ഷസൻ സമയത്തിനായി കാത്തിരിക്കുന്നു. ബാലനായ ക്ഷത്രിയന്റെ വനപാലനം ധർമ്യംതന്നെയാണ് — മൃഗങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതും വനത്തെ രക്ഷിക്കുന്നതും രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യമാണ് — എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം കാലാന്തരത്തിൽ ദുഃഖകരമായി. കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസനെ കണ്ടശേഷം സൗദാസൻ ക്ലേശവും ക്രോധവും ഒഴിഞ്ഞവനായി എന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ്; അവന്റെ ക്രോധം ശമിച്ചു, രണ്ടാമത്തെ രാക്ഷസനെ അവൻ തിരഞ്ഞില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് അശ്രദ്ധ — ശത്രുവിന്റെ ശേഷിപ്പ് അവശേഷിപ്പിക്കരുത് എന്ന നീതി ഇവിടെ ലംഘിക്കപ്പെട്ടു. ‘നിരപരാധിയായ എന്റെ കൂട്ടാളി’ എന്ന മറ്റേ രാക്ഷസന്റെ വാക്കും വിചിത്രമാണ് — ആയിരക്കണക്കിനു മൃഗങ്ങളെ തിന്നിട്ടും അവൻ തന്നെത്തന്നെ നിരപരാധിയായി കരുതുന്നു.
രാജാവും ഈ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ഒരു യജ്ഞം — അശ്വമേധം എന്ന മഹായജ്ഞം — നടത്തി; വസിഷ്ഠനാണ് അതു നിർവഹിച്ചത്. അനേകായിരം വർഷം നീണ്ടുനിന്ന ആ മഹായജ്ഞം പരമമായ ഐശ്വര്യത്താൽ സമൃദ്ധവും ദേവയജ്ഞത്തിനു തുല്യവുമായിരുന്നു. ശത്രുഘ്നൻ കണ്ട യജ്ഞസമൃദ്ധിയുടെ അടയാളങ്ങൾ ഈ യജ്ഞത്തിന്റെ അവശേഷിപ്പാണ്. യജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ പഴയ പക ഓർത്തുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ വസിഷ്ഠന്റെ രൂപം ധരിച്ച് രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നു യജ്ഞം സമാപിച്ചുകഴിഞ്ഞ ഉടനെ എനിക്കു മാംസത്തോടുകൂടിയ ഭോജനം നൽകണം, അതിവേഗം; ഇതിൽ ആലോചനയൊന്നും വേണ്ട.’ ‘ആലോചന വേണ്ട’ എന്ന വാക്കു കപടത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ചോദ്യങ്ങൾ തടയാനായി. ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് പാചകത്തിൽ സമർഥരായ പാചകക്കാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഗുരു സംതൃപ്തനാകത്തക്കവണ്ണം മാംസത്തോടുകൂടിയ, സ്വാദുള്ള, ഹവിസ്സിനു യോജിച്ച ഭോജനം വേഗം തയ്യാറാക്കുവിൻ.’ രാജാവ് ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ സംശയമില്ലാതെ പാലിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ അതുതന്നെ ദോഷകാരണമായി. കപടിയായ ശത്രു ഗുരുവിന്റെ രൂപം ധരിച്ച് ശിഷ്യന്റെ ഭക്തിയെത്തന്നെ ആയുധമാക്കുന്നു. യജ്ഞസമാപ്തി എന്ന കാലവും നന്നായി ആലോചിച്ചു തിരഞ്ഞെടുത്തതാണ് — ദീർഘമായ യജ്ഞം സമാപിക്കുമ്പോൾ എല്ലാവരും ക്ഷീണിതരും അശ്രദ്ധരുമായിരിക്കും. ‘മാംസത്തോടുകൂടിയ ഭോജനം’ എന്ന ആവശ്യവും വിചിത്രമാണ്; കാരണം യജ്ഞാന്ത്യത്തിൽ ഋഷി സാധാരണ സാത്ത്വികാന്നം മാത്രമേ ആഗ്രഹിക്കൂ; എന്നിട്ടും രാജാവു സംശയിക്കുന്നില്ല. ഗുരുഭക്തിയും ശ്രദ്ധയും രാജാവിന്റെ ഗുണങ്ങളാണ്; എന്നാൽ വിവേകവും ആവശ്യമാണ് എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കഥയിൽ കുറ്റം രാജാവിന്റേതല്ല, ശത്രുവിന്റെ കപടത്തിന്റേതുതന്നെയാണ്.
രാജേന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് പാചകക്കാരൻ പരിഭ്രാന്തനായി; ആ രാക്ഷസൻ വീണ്ടും അവിടെ പാചകക്കാരന്റെ വേഷം ധരിച്ചു. രണ്ടുവട്ടം രൂപം മാറ്റി — ആദ്യം ഗുരുരൂപത്തിൽ ആവശ്യപ്പെടൽ, പിന്നെ പാചകക്കാരന്റെ രൂപത്തിൽ പാചകം — അവൻ തന്റെ കപടം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അവൻ മനുഷ്യമാംസം രാജാവിനു സമർപ്പിച്ചു — ‘ഇതാ സ്വാദുള്ള, ഹവിസ്സിനു യോജിച്ച, മാംസത്തോടുകൂടിയ അന്നം കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ്. നരശ്രേഷ്ഠാ, ആ രാജാവ് പത്നിയായ മദയന്തിയോടൊപ്പം, രാക്ഷസൻ കൊണ്ടുവന്ന ആ മാംസഭോജനം വസിഷ്ഠനു സമർപ്പിച്ചു. പാത്രത്തിലുള്ള ആ മാംസം മനുഷ്യമാംസമാണെന്നറിഞ്ഞ് വിപ്രനായ വസിഷ്ഠൻ കടുത്ത ക്രോധത്തോടെ പറഞ്ഞുതുടങ്ങി: ‘രാജാവേ, ഈ ഭോജനം എനിക്കു നൽകാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിനാൽ ഇതുതന്നെ നിന്റെ ഭോജനമായിത്തീരും, സംശയമില്ല.’ അതായത്, നീ നരമാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന രാക്ഷസനായിത്തീരും. ഋഷിയുടെ ക്രോധം ക്ഷിപ്രമാണ്; രാജാവിന്റെ നിർദോഷത്വം അദ്ദേഹം പരിശോധിക്കുന്നില്ല. മഹാത്മാക്കൾപോലും ക്രോധവശരായി ആലോചിക്കാതെ കർമം ചെയ്യുന്നു, അതിന്റെ ഫലം ദീർഘകാലം നീളുന്നു — എന്ന് ഈ കഥ കാണിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ രൂപവും കർമത്തിന് അനുരൂപമാണ് — നീ നൽകിയ ഭോജനംതന്നെ നിന്റെ ഭോജനമാകും. ഭാരതീയകഥകളിൽ ശാപം മിക്കപ്പോഴും അപരാധത്തിന്റെ പ്രതിബിംബരൂപമാണ്. രാജാവിന്റെ പത്നി മദയന്തിയുടെ പരാമർശവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവളും ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ഭക്ഷണം വിളമ്പുന്നു; പിന്നീട് പ്രതിശാപത്തിൽനിന്നു രാജാവിനെ തടയുന്നതും അവൾതന്നെ.
അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ സൗദാസൻ കൈയിൽ ജലമെടുത്ത് വസിഷ്ഠനെ ശപിക്കാൻ തുടങ്ങി; എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠമഹർഷി നമ്മുടെ പ്രഭുവാണ്; അതിനാൽ ദേവതുല്യനായ പുരോഹിതനെ തിരിച്ചു ശപിക്കാൻ അങ്ങേക്കു പാടില്ല.’ പത്നിയുടെ വിവേകം ബ്രഹ്മഹത്യയ്ക്കു തുല്യമായ പാപത്തിൽനിന്നു രാജാവിനെ രക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ധർമാത്മാവായ രാജാവ് തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞ, ക്രോധമയമായ ആ ജലം ഉപേക്ഷിച്ചു — സ്വന്തം കാലുകളിൽത്തന്നെ ഒഴിച്ചു. അതോടെ ആ രാജാവിന്റെ കാലുകൾ കല്മാഷമായി — പുള്ളിപ്പുള്ളിയായ നിറമുള്ളവയായി. അന്നുമുതൽ അതിമഹായശസ്വിയായ ആ സൗദാസരാജാവ് കല്മാഷപാദനായിത്തീർന്നു; അങ്ങനെ പ്രസിദ്ധനുമായി. ശാപജലം നിലത്തു വീണാൽ വിളകൾ കരിഞ്ഞുപോകും; അതിനാൽ രാജാവ് സ്വയംതന്നെ അതിന്റെ ഫലം ഏറ്റെടുക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമാത്മത്വത്തിനുള്ള തെളിവാണ്. തുടർന്ന് ആ രാജാവ് പത്നിയോടൊപ്പം വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ച്, ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വിനയം കാണേണ്ടതാണ് — അപരാധമില്ലാതെ ശപിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം ഗുരുവിനെ വണങ്ങി സത്യം അറിയിക്കുന്നു. ക്രോധത്തിന്റെ നിമിഷം കടന്നുപോയി, വിവേകം വീണ്ടും കൈവന്നു. ‘കല്മാഷപാദൻ’ എന്ന പേര് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിന്റെ മൂലം ഇവിടെ വാല്മീകി വ്യക്തമാക്കുന്നു. പത്നിയുടെ വാക്കുകൾ ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാണിക്കുന്നു — അന്യായമായി ശപിക്കപ്പെട്ടാലും ഗുരുവിനെ ശപിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.
രാജേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, രാക്ഷസൻ ചെയ്ത ചതി മനസ്സിലാക്കി, വസിഷ്ഠൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവിനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രോഷാവിഷ്ടനായി ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് വ്യർഥമാക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ ഞാൻ നിനക്കൊരു വരം നൽകാം.’ ഋഷിയുടെ വാക്ക് അമോഘമാണ്; അതിനാൽ ശാപം പിൻവലിക്കപ്പെടുന്നില്ല, അതിനൊരു പരിധി നിശ്ചയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘പന്ത്രണ്ടു വർഷമാണ് അതിന്റെ കാലം; അതിനുശേഷം ശാപം അവസാനിക്കും; രാജേന്ദ്രാ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ കഴിഞ്ഞതൊന്നും നീ ഓർക്കുകയുമില്ല.’ മറവിയും ഒരു അനുഗ്രഹമാണ് — രാക്ഷസനായിരിക്കെ ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ ഓർമ രാജാവിനു ദുഃഖകാരണമാകുമല്ലോ. അങ്ങനെ ശത്രുനാശകനായ ആ രാജാവ് ആ ശാപം അനുഭവിച്ചുതീർത്ത് വീണ്ടും രാജ്യം നേടുകയും പ്രജകളെ പരിപാലിക്കുകയും ചെയ്തു. വാല്മീകി ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘രാഘവാ, ഈ ആശ്രമത്തിനടുത്തു കണ്ട് നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്ന ഈ മംഗളകരമായ യജ്ഞസ്ഥാനം ആ കല്മാഷപാദന്റെ യജ്ഞത്തിന്റേതാണ്.’ ആ രാജേന്ദ്രന്റെ അതിദാരുണമായ കഥ കേട്ടശേഷം ശത്രുഘ്നൻ മഹർഷിയെ വന്ദിച്ച് പർണശാലയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ലവണവധത്തിനായി പോകുന്ന ശത്രുഘ്നന് ഈ കഥ ഒരു പാഠമാണ് — രാക്ഷസന്റെ കപടത്തിൽനിന്നു ജാഗ്രത പാലിക്കുക, ശത്രുവിന്റെ ശേഷിപ്പ് അവശേഷിപ്പിക്കരുത്. വസിഷ്ഠന്റെ അനുഗ്രഹവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — സ്വന്തം തെറ്റു മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും അദ്ദേഹത്തിനു ശാപം പിൻവലിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ കാലം പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും മറവിയിലൂടെ രാജാവിന്റെ മനഃക്ലേശം തടയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഋഷിമാരുടെ ശാപത്തിന്റെയും അനുഗ്രഹത്തിന്റെയും സാധാരണക്രമം ഇതാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥