സർഗ്ഗം
ശത്രുഘ്നന്റെ പ്രസ്ഥാനം
രാമൻ നൽകുന്ന സൈന്യവും ധനവും, ഭൃത്യവർഗത്തിന്റെ സന്തോഷത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം, ഒറ്റയ്ക്കു പോകാനുള്ള ഉപദേശം, വർഷകാലത്ത് ലവണവധം, സൈന്യത്തെ മുന്നിൽ അയയ്ക്കൽ, അമ്മമാരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും വന്ദിക്കൽ, ഒരു മാസം താമസിച്ചശേഷം യാത്ര
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ലവണവധത്തിനുള്ള ഉപായം ഉപദേശിച്ചശേഷം രാമൻ കാകുത്സ്ഥനായ ശത്രുഘ്നനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രശംസിച്ചു; തുടർന്ന് ആ രഘുനന്ദനൻ മറ്റൊരു കാര്യം പറഞ്ഞു. രാജ്യത്തിൽ അഭിഷിക്തനായ രാജാവിനു സൈന്യവും ഭണ്ഡാരവും ആവശ്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഈ നാലായിരം കുതിരകളും രണ്ടായിരം രഥങ്ങളും ഉത്തമമായ നൂറ് ആനകളും നിന്നെ അനുഗമിക്കട്ടെ.’ യോദ്ധാക്കൾ മാത്രമല്ല — പലതരം ചരക്കുകളാൽ അലംകൃതമായ കമ്പോളത്തെരുവുകൾ, അതായത് വ്യാപാരികൾ, നടന്മാരും നർത്തകരും കാകുത്സ്ഥനെ അനുഗമിക്കട്ടെ. പുതിയൊരു നഗരം സ്ഥാപിക്കാൻ വാണിജ്യവും വിനോദവും ആവശ്യമാണ് എന്നതാണു രാമന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി. ‘വെള്ളിയുടെയും സ്വർണത്തിന്റെയും ഒരു നിയുതം — പത്തുലക്ഷം — ധനം എടുത്തുകൊണ്ട്, ശത്രുഘ്നാ, വേണ്ടത്ര ധനവും വാഹനങ്ങളുമായി പോവുക.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ അനുജനെ യുദ്ധത്തിനു മാത്രമല്ല, പുതിയ രാജ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നതിനുംകൂടി സജ്ജനാക്കുന്നു. ലവണവധത്തിനുശേഷം അവിടെ നഗരം സ്ഥാപിക്കേണ്ടിവരുമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം; അതിനാൽ എല്ലാവിധ സാധനങ്ങളും അയയ്ക്കുന്നു. പിതൃതുല്യമായ സ്നേഹവും രാജോചിതമായ നീതിയും ഇവിടെ ഒരുമിച്ചു കാണാം.
രാമൻ രാജനീതിയുടെ ഒരു മൗലികസൂത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘വീരാ, നരോത്തമാ, നന്നായി പോറ്റപ്പെട്ടതും സന്തുഷ്ടവും സംതൃപ്തവും ഉദ്ധതമല്ലാത്തതുമായ സൈന്യത്തെ മധുരഭാഷണംകൊണ്ടും ദാനംകൊണ്ടും സന്തോഷിപ്പിക്കുക.’ സൈന്യത്തെ ശമ്പളംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, മധുരമായ വാക്കുകൊണ്ടും ദാനംകൊണ്ടും പ്രീതിപ്പെടുത്തണം. ‘അനുദ്ധതം’ എന്ന വിശേഷണം വിനീതമായ സൈന്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതു ചിട്ടയുള്ളതാണ്, ഉച്ഛൃംഖലമല്ല. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഒരു സാമാന്യതത്ത്വം പറയുന്നു — ‘രാഘവാ, ധനമോ ഭാര്യമാരോ ബന്ധുക്കളോ ഇല്ലാത്തിടത്തും ഭൃത്യവർഗം സുപ്രീതരായി നിൽക്കുന്നുവെങ്കിൽ എല്ലാം സാധിക്കും.’ അതായത്, ദൂരദേശത്ത് ധനമോ പത്നിയോ ബന്ധുക്കളോ സഹായത്തിനുണ്ടാവില്ല; അവിടെ സംതൃപ്തരായ അനുചരന്മാർ മാത്രമാണു രാജാവിന്റെ ബലം. ഈ ഉപദേശം അർഥശാസ്ത്രത്തിലെ ‘പ്രകൃതിരഞ്ജനം’ (പ്രജകളെയും അനുചരന്മാരെയും സന്തോഷിപ്പിക്കൽ) എന്ന സിദ്ധാന്തവുമായി യോജിക്കുന്നു. രാമൻ സ്വയം വാനരസേനയുടെ പ്രീതികൊണ്ടുതന്നെയാണു ലങ്ക ജയിച്ചത്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുഭവമാണ് ഇവിടെ സംസാരിക്കുന്നത്.
തുടർന്ന് രാമൻ യുദ്ധതന്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മഹാസൈന്യത്തെ മുന്നിൽ അയച്ചശേഷം നീ ഒറ്റയ്ക്ക്, വില്ലുമേന്തി, മധുവിന്റെ വനത്തിലേക്കു പോവുക.’ എന്തിന്? യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ചു പോകുന്ന നിന്നെ മധുപുത്രനായ ലവണൻ തിരിച്ചറിയാതിരിക്കാൻ — അങ്ങനെ സംശയമുണർത്താതെ പോകണം. വലിയ സൈന്യം കണ്ടാൽ അവൻ സംശയിച്ച് ശൂലം തയ്യാറാക്കും; അപ്പോൾ അവൻ അവധ്യനാകും. ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, അവനു മറ്റൊരു മരണമില്ല; അവനെ കാണാൻ ചെല്ലുന്നവനെല്ലാം ലവണനാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു.’ അതിനാൽ രഹസ്യാത്മകതയാണു വിജയത്തിന്റെ ഉപായം. കാലവും രാമൻ നിർദേശിക്കുന്നു — ‘സൗമ്യാ, വേനൽ കഴിഞ്ഞ് വർഷകാലരാത്രികൾ വന്നെത്തുമ്പോൾ നീ ലവണനെ കൊല്ലണം; ആ ദുർമതിയുടെ കാലം അതാണ്.’ വർഷകാലംതന്നെ എന്തിന് എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല; ഒരുപക്ഷേ അപ്പോൾ രാക്ഷസൻ ആഹാരത്തിനായി ദൂരേക്കു പോകുന്നുണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നുണ്ടാകാം. ഒരു ദൈവജ്ഞനെപ്പോലെ രാമൻ കാലത്തിന്റെ അനുകൂലത അറിയുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്ഥലം — വാതിൽ, കാലം — വർഷകാലം, രീതി — ഒറ്റയ്ക്കും രഹസ്യമായും എന്നീ മൂന്നും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു.
രാമൻ സൈന്യത്തിന്റെ വഴി നിർദേശിക്കുന്നു — ‘വേനലിന്റെ ശേഷിപ്പിൽത്തന്നെ ഗംഗാജലം കടക്കത്തക്കവണ്ണം നിന്റെ സൈനികർ മഹർഷിമാരെ മുൻനിർത്തി യാത്രചെയ്യട്ടെ.’ വേനലിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഗംഗയിലെ ജലം കുറവായിരിക്കും; അതിനാൽ അപ്പോൾ എളുപ്പം കടക്കാൻ കഴിയും. മഹർഷിമാർ മുന്നിൽ പോകുന്നതു വഴികാട്ടാനാണ്; യമുനാതീരവാസികളായ അവർക്കു വഴി അറിയാമല്ലോ. ‘അവിടെ നദീതീരത്ത് സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ നിർത്തിയശേഷം നീ ഏകാഗ്രചിത്തനായി, ലഘുവിക്രമനായി, വില്ലുമായി മുന്നോട്ടു പോവുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശത്രുഘ്നൻ മഹാബലവാന്മാരായ ആ സേനാമുഖ്യന്മാരെ വിളിച്ചുകൂട്ടി പറഞ്ഞു: ‘ഇതാ നിങ്ങൾക്കായി നിശ്ചയിച്ച താവളങ്ങൾ; അവിടെയെല്ലാം നിങ്ങൾ താമസിക്കണം. ആർക്കും ഒരു ഉപദ്രവവും ഉണ്ടാകാത്തവിധം വിരോധമില്ലാതെ കഴിയണം.’ പുതിയ രാജാവ് ആദ്യംതന്നെ പ്രജാപീഡനം തടയുന്നു — സൈന്യം വഴിയിൽ ഗ്രാമവാസികൾക്കു കഷ്ടപ്പാടുണ്ടാക്കരുത് എന്ന്. ഇതു ശത്രുഘ്നന്റെ ധർമനിഷ്ഠമായ ഭരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമന്റെ ശിക്ഷണം അവന്റെ ആചരണത്തിൽ ഉടനടിതന്നെ കാണാം.
ഇങ്ങനെ സേനാമുഖ്യന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി മഹാസൈന്യത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം ശത്രുഘ്നൻ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും കൈകേയിയെയും വന്ദിച്ചു. മൂന്ന് അമ്മമാർക്കും ഒരുപോലെയുള്ള വന്ദനം — രഘുകുലത്തിൽ എല്ലാ അമ്മമാരും ഒരുപോലെ പൂജനീയരാണ്. തുടർന്ന് രാമനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് തല കുനിച്ചു നമസ്കരിച്ചു; ലക്ഷ്മണനെയും ഭരതനെയും കൈകൂപ്പി വണങ്ങി; പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനെയും സംയതചിത്തനായ ശത്രുഘ്നൻ നമസ്കരിച്ചു. രാമന്റെ അനുമതി ലഭിച്ചശേഷം ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന മഹാബലനായ ശത്രുഘ്നൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു പുറപ്പെട്ടു. യാത്രയുടെ ആരംഭത്തിൽ ഗുരുജനങ്ങളുടെ ആശീർവാദം മംഗളകരമാണ് എന്ന ഭാരതീയാചാരം ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ കവി ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ഗജശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെയും ഉത്തമാശ്വങ്ങളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സൈന്യത്തെ മുന്നിൽ അയച്ചശേഷം രഘുവംശവർധനനായ അവൻ ഒരു മാസം നരേന്ദ്രനായ രാമന്റെ അരികിൽ താമസിച്ചു; പിന്നീടു യാത്രയായി. സൈന്യം വഴിയിൽ തങ്ങും; അവനാകട്ടെ ഒരു മാസത്തിനുശേഷം വേഗം ചെന്ന് അതിനോടു ചേരും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ പദ്ധതി — സൈന്യം മുന്നിൽ, നായകൻ പിന്നാലെ ഒറ്റയ്ക്ക് — യഥാവിധി പാലിക്കപ്പെട്ടു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥