പ്രക്ഷിപ്ത സർഗ്ഗം 2
നായയ്ക്കു നീതി, ബ്രാഹ്മണനു കുലപതിസ്ഥാനം
തല പൊട്ടിയ നായ സഭയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു, രാജധർമത്തിന്റെ പ്രശംസ, സർവാർഥസിദ്ധൻ എന്ന ഭിക്ഷുവിന്റെ അപരാധം, രാമന്റെ ക്രോധനിന്ദ, സഭാംഗങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം, നായയുടെ വരത്താൽ ബ്രാഹ്മണനു കാലഞ്ജരത്തിൽ കുലപതിസ്ഥാനം, നായയുടെ പൂർവജന്മകഥ, കുലപതിസ്ഥാനത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ
രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ബുദ്ധിമാനായ ലക്ഷ്മണൻ അപ്പോൾ വേഗം നായയെ വിളിച്ചുവരുത്തി രാഘവന്റെ മുന്നിൽ അവതരിപ്പിച്ചു. വന്നുചേർന്ന നായയെ കണ്ട് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘സാരമേയാ (നായേ), നിനക്കു പറയാനുള്ളത് എന്നോടു പറയുക; നിനക്കു ഭയം വേണ്ട.’ അപ്പോൾ തല പൊട്ടിയ ആ നായ അവിടെ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ടു; രാജാവിനെ കണ്ടശേഷം ആ നായ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങി. ‘ഭിന്നമസ്തകഃ’ (തല പൊട്ടിയവൻ) എന്ന വിശേഷണംതന്നെയാണ് അതിന്റെ ആവലാതിക്കുള്ള തെളിവ് — അടിയേറ്റ് അതിന്റെ തല പൊട്ടിയിരിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം അതിന് അഭയം നൽകുന്നു; രാജസഭയിൽ ഒരു മൃഗത്തിനു ഭയം തോന്നുക സ്വാഭാവികമാണല്ലോ; അഭയദാനമാണു നീതിയുടെ ആദ്യപടി. ‘ന തേ ഭയം’ (നിനക്കു ഭയം വേണ്ട) എന്ന വാക്ക്, കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ നായ പറഞ്ഞ ‘ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്നവൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തെ അർഥവത്താക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനെ ‘മതിമാൻ’ (ബുദ്ധിമാൻ) എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം നായയുടെ വിനയവും മര്യാദയും മനസ്സിലാക്കി അവൻ രാമന്റെ ആജ്ഞ ഉടനടി പാലിക്കുന്നു. രാമൻ നായയെയും അതിന്റെ മുറിവേറ്റ തലയെയും നേരിട്ടു കാണുന്നു; അങ്ങനെ തെളിവും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. രാജസഭയിൽ ഒരു മൃഗം പ്രവേശിക്കുന്നത് അപൂർവമായ സംഭവമാണ്; എന്നാൽ രാമൻ അതിനെ അസാധാരണമായി കാണുന്നില്ല — കാര്യാർഥി കാര്യാർഥിതന്നെ.
നായ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവുതന്നെയാണു ജീവികളുടെ കർത്താവ്; രാജാവുതന്നെ നേതാവ്. പ്രജകൾ ഉറങ്ങുമ്പോൾ രാജാവ് ഉണർന്നിരിക്കുന്നു; രാജാവ് പ്രജകളെ പാലിക്കുന്നു. നന്നായി നടപ്പാക്കിയ നീതിയാൽ സംരക്ഷണം നൽകുന്ന രാജാവ് ധർമത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; രാജാവ് സംരക്ഷിക്കാതിരുന്നാൽ പ്രജകൾ വേഗം നശിക്കും. രാജാവ് സകലജഗത്തിന്റെയും കർത്താവും രക്ഷകനും പിതാവുമാണ്; രാജാവ് കാലമാണ്, യുഗമാണ്; ഈ ജഗത്തു മുഴുവനും രാജാവാണ്. ധരിക്കുന്നതിനാൽ ധർമം എന്നു പറയുന്നു; ധർമത്താൽ പ്രജകൾ നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു; ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും അതു ധരിക്കുന്നുവല്ലോ. ദ്വേഷിക്കുന്ന ശത്രുക്കളെ അടക്കിനിർത്തുന്നതിനാലും ധർമത്താൽ പ്രജകളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതിനാലും അതു ‘ധാരണം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെ ധർമം എന്നതു നിശ്ചയമാണ്. രാജാവേ, രാഘവാ, ഇതാണു പരമമായ ധർമം — മരണാനന്തരം പരലോകത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നത്; ധർമംകൊണ്ടു നേടാനാവാത്തതായി ഒന്നുമില്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. രാമാ, ദാനം, ദയ, സജ്ജനങ്ങളെ പൂജിക്കൽ, വ്യവഹാരങ്ങളിൽ ആർജവം — ഇതാണു പരമധർമം; സംരക്ഷണത്താൽ ഇഹത്തിലും പരത്തിലും ഫലം നൽകുന്നത്. സുവ്രതനായ രാഘവാ, അങ്ങ് പ്രമാണങ്ങളുടെയും പ്രമാണമാണ്; സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിക്കുന്ന ധർമം അങ്ങേക്ക് അറിവുള്ളതുതന്നെ. അങ്ങ് ധർമങ്ങളുടെ പരമമായ ആസ്ഥാനമാണ്, ഗുണങ്ങളുടെ സമുദ്രം. രാജശ്രേഷ്ഠാ, അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടാണ് ഞാൻ അങ്ങയെ ഉപദേശിച്ചത്; തല കുനിച്ചു ഞാൻ അങ്ങയോടു മാപ്പിരക്കുന്നു; ഇതിൽ അങ്ങു കോപിക്കരുത്.’ നായയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നു ഞാൻ നിനക്കുവേണ്ടി എന്തു ചെയ്യണം? ധൈര്യമായി പറയുക, താമസിക്കേണ്ട.’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് നായ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് ധർമംകൊണ്ടു രാഷ്ട്രം നേടണം; ധർമംകൊണ്ടുതന്നെ പാലിക്കണം; ധർമത്താൽ എല്ലാ ഭയങ്ങളും നീക്കുന്ന രാജാവ് ശരണം നൽകുന്നവനായിത്തീരുന്നു.’ ഇവിടെ നായ രാജധർമശാസ്ത്രം സംക്ഷേപിച്ചു പറയുന്നു — ഇത് അതിന്റെ പൂർവജന്മത്തിലെ പാണ്ഡിത്യത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; അതു പിന്നീടു വെളിപ്പെടുന്നു. ‘ധർമ’ശബ്ദത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തി ‘ധൃ’ (ധരിക്കുക) എന്ന ധാതുവിൽനിന്നാണ് — ലോകത്തെ ധരിക്കുന്നതു ധർമം; രാജാവ് ദുഷ്ടനിഗ്രഹംകൊണ്ടും പ്രജാരഞ്ജനംകൊണ്ടും അതിനെ ധരിക്കുന്നു. ‘രാജാ കാലഃ’ (രാജാവ് കാലമാണ്) എന്ന വാക്ക് പ്രസിദ്ധമാണ് — രാജാവിന്റെ ആചരണംകൊണ്ടുതന്നെ യുഗത്തിന്റെ സ്വരൂപം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിലത്തെ ക്ഷമാപണം അതിന്റെ വിനയം കാണിക്കുന്നു: രാജാവിനു ധർമോപദേശം നൽകുന്നതു തന്റെ അധികാരത്തിനു പുറത്താണെന്ന് അതിനറിയാം. ‘പ്രസാദയാമി ശിരസാ’ (തലകൊണ്ടു വണങ്ങി പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു) — പൊട്ടിയ തലകൊണ്ടുതന്നെയുള്ള പ്രണാമം; കരുണമായ ഒരു വിരോധാഭാസം. നായയുടെ വാക്കുകളിൽ രാജാവിന്റെ മൂന്നു കർത്തവ്യങ്ങൾ വ്യക്തമാണ് — ധർമംകൊണ്ടു രാജ്യം നേടൽ, ധർമംകൊണ്ടു പാലിക്കൽ, ധർമംകൊണ്ടു ശരണം നൽകൽ. ഇവതന്നെയാണു രാമന്റെ ആചരണത്തിൽ കാണുന്നത്; അതിനാൽ ഈ സ്തുതി യഥാർഥമാണ്, മുഖസ്തുതിയല്ല. ദാനം, ദയ തുടങ്ങിയ നാലു ധർമങ്ങളുടെ ഗണന എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും ഒരുപോലെയുള്ള സാമാന്യധർമത്തിന്റെ സാരമാണ്.
നായ തുടർന്നു: ‘രാഘവാ, ഇതറിഞ്ഞ് ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യുക; എന്റെ വാക്കു കേട്ടാലും. സർവാർഥസിദ്ധൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു ഭിക്ഷു ബ്രാഹ്മണരുടെ വാസസ്ഥലത്തു താമസിക്കുന്നുണ്ട്. നിരപരാധിയായ എന്നെ അവൻ കാരണമില്ലാതെ അടിച്ചു.’ ഇതു കേട്ട് രാമൻ അപ്പോൾ ദ്വാരപാലകനെ അയച്ചു. അവൻ സർവസിദ്ധാർഥകോവിദനായ ആ ദ്വിജനെ കൊണ്ടുവന്നു. തുടർന്ന് മഹാദ്യുതിയായ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠൻ അവിടെ രാമനെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘പാപരഹിതനായ രാമാ, ഞാൻ അങ്ങേക്കുവേണ്ടി എന്തു ചെയ്യണം? അതു പറഞ്ഞാലും.’ വിപ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ദ്വിജാ, ഈ നായയെ നീ അടിച്ചു. വിപ്രാ, ഇത് നിന്നോട് എന്ത് അപകാരമാണു ചെയ്തത്, വടികൊണ്ട് ഇതിനെ അടിക്കാൻ?’ നീതിയുടെ ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ആവലാതി, പ്രതിയെ വിളിച്ചുവരുത്തൽ, ചോദ്യം. പ്രതിയുടെ പക്ഷം കേൾക്കാനായി രാമൻ ബ്രാഹ്മണനോടും ചോദിക്കുന്നു; ഏകപക്ഷീയമായ തീർപ്പ് ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ‘അനാഗസഃ’ (നിരപരാധിയുടെ) എന്ന വാക്കാണ് ആവലാതിയുടെ കേന്ദ്രം — നിരപരാധിയെ പീഡിപ്പിക്കൽ. ‘സർവാർഥസിദ്ധൻ’ (എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും നേടിയവൻ) എന്ന പേര് വ്യംഗ്യം നിറഞ്ഞതാണ് — ഭിക്ഷുവായിട്ടും അവൻ ക്രോധത്തെ ജയിച്ചിട്ടില്ല. ‘അങ്ങേക്കുവേണ്ടി എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ബ്രാഹ്മണന്റെ ചോദ്യം അവന്റെ അജ്ഞതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ രാജാവിനെ ‘അനഘ’ (പാപരഹിതൻ) എന്നു തുല്യഭാവത്തിൽ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അവന്റെ മനസ്സിൽ ഇനിയും കുറ്റബോധം ഉണ്ടായിട്ടില്ല. ‘നിന്നോട് എന്ത് അപകാരം ചെയ്തു’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം അടിയുടെ കാരണം ആരായുന്നു; കാരണത്തോടെയുള്ള അടി ക്ഷമിക്കാവുന്നതാകാം, കാരണമില്ലാത്തതു ശിക്ഷാർഹവും. ഇവിടെ രാമന്റെ ന്യായപദ്ധതി ശാസ്ത്രീയമാണ് — തെളിവ്, ചോദ്യം, പിന്നെ തീർപ്പ്.
രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ക്രോധം പ്രാണനെ അപഹരിക്കുന്ന ശത്രുവാണ്; ക്രോധം മിത്രത്തിന്റെ മുഖമണിഞ്ഞ ശത്രുവാണ്; ക്രോധം അതിതീക്ഷ്ണമായ വാളാണ്; ക്രോധം എല്ലാറ്റിനെയും താഴേക്കു വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു. തപസ്സു ചെയ്യുന്നതും യജിക്കുന്നതും ദാനം നൽകുന്നതും എല്ലാം ക്രോധം അപഹരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ക്രോധം ഉപേക്ഷിക്കണം. പായുന്ന കുതിരകളെപ്പോലെ ദുഷിച്ച ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ, വിഷയങ്ങളിൽനിന്ന് അവയെ പിൻവലിച്ച്, ധൈര്യത്തോടെ സാരഥിയെപ്പോലെ നിയന്ത്രിക്കണം. മനസ്സുകൊണ്ടും കർമംകൊണ്ടും വാക്കുകൊണ്ടും കണ്ണുകൊണ്ടും ലോകത്തിനു ശ്രേയസ്സു ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ആചരിക്കുന്നവൻ ആരെയും ദ്വേഷിക്കുന്നില്ല, പാപത്താൽ ലിപ്തനാകുന്നുമില്ല. ദുഷ്ടമായി ആചരിക്കുന്ന ആത്മാവ് ചെയ്യുന്ന ദോഷം തീക്ഷ്ണമായ വാളോ കാലുകൊണ്ടു ചവിട്ടിയ സർപ്പമോ എപ്പോഴും ക്രുദ്ധനായ ശത്രുവോ ചെയ്യുകയില്ല. വിനയം പഠിച്ച, ശിക്ഷണം ലഭിച്ചവന്റെപോലും പ്രകൃതി മാറുന്നില്ല; പ്രകൃതിയെ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നവന്റെയും ആചരണം നിശ്ചയമായും അതിനെ വെളിപ്പെടുത്തും — സ്വഭാവം പ്രകടമാവുകതന്നെ ചെയ്യും.’ രാമന്റെ ഈ ഉപദേശം ഗീതയിലെ ഉപദേശങ്ങളുമായി യോജിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കുതിരകൾ, ബുദ്ധി സാരഥി എന്ന കഠോപനിഷത്തിലെ രൂപകവും ഇവിടെയുണ്ട്. ‘മിത്രമുഖോ രിപുഃ’ (മിത്രത്തിന്റെ മുഖമുള്ള ശത്രു) — ക്രോധം ഹിതകാരിയെന്നു തോന്നിക്കും, എന്നാൽ ഒടുവിൽ നശിപ്പിക്കും. ‘ദുരനുഷ്ഠിതനായ ആത്മാവ്’ എന്നാൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത മനസ്സ് — അതു ബാഹ്യശത്രുക്കളെക്കാളും ഹാനികരമാണ്. അവസാനശ്ലോകം ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — ശിക്ഷണം ലഭിച്ചിട്ടും അവൻ സ്വഭാവത്തെ ജയിച്ചില്ല; അതിനാൽ അവന്റെ പ്രവൃത്തി പ്രകടമായി. നായ പിന്നീടു നൽകുന്ന ഉപദേശത്തിന് ഇതു ഭൂമികയാണ്. ശിക്ഷയ്ക്കു മുമ്പ് രാമൻ ഉപദേശം നൽകുന്നു — ആദ്യം വാഗ്ദണ്ഡം, പിന്നെ മറ്റു ദണ്ഡങ്ങൾ എന്നതാണു രാജധർമത്തിന്റെ രീതി. ബ്രാഹ്മണനു മിക്കപ്പോഴും വാഗ്ദണ്ഡം മാത്രമാണ് ഉചിതം എന്നു ശാസ്ത്രം പറയുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ ഉപദേശവും ഒരുതരം ശിക്ഷയാണ്. ക്രോധത്തിന്റെ ആറുവിധമുള്ള വർണന — ശത്രു, രിപു, വാൾ, അപഹർത്താവ്, കുതിര, സർപ്പം — അതിന്റെ ഭയങ്കരത്വം പലവിധത്തിൽ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ സർവാർഥസിദ്ധനായ ദ്വിജൻ രാമന്റെ സന്നിധിയിൽ പറഞ്ഞു: ‘ക്രോധാവിഷ്ടചിത്തനായ ഞാനാണ് ഈ അടി അടിച്ചത്. ഭിക്ഷയ്ക്കായി അലഞ്ഞുനടന്ന എന്റെ ഭിക്ഷാസമയം കഴിഞ്ഞുപോയിരുന്നു. ഈ നായ തെരുവിൽ നിൽക്കുകയായിരുന്നു; “പോ, പോ” എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞു; അപ്പോൾ അതു തന്നിഷ്ടംപോലെ പതുക്കെ നടന്ന് തെരുവിന്റെ അറ്റത്തു വഴിമുടക്കി നിന്നു. രാഘവാ, ക്രോധവും വിശപ്പും ബാധിച്ച ഞാൻ ഇതിനെ അടിച്ചു. രാജരാജേന്ദ്രാ, അപരാധിയായ എന്നെ ശിക്ഷിച്ചാലും. രാജേന്ദ്രാ, അങ്ങു ശിക്ഷിച്ചാൽ എനിക്കു നരകഭയമില്ല.’ അനന്തരം രാമൻ എല്ലാ സഭാംഗങ്ങളോടും ചോദിച്ചു: ‘ഇവന്റെ കാര്യത്തിൽ എന്തു ചെയ്യണം, എന്തു ശിക്ഷയാണ് ഇവനു നൽകേണ്ടത്, പറയുവിൻ; ശിക്ഷ ശരിയായി നടപ്പാക്കിയാൽ പ്രജകൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടും.’ ഭൃഗു, അംഗിരസ്സ്, കുത്സൻ തുടങ്ങിയവരും കശ്യപനോടൊപ്പം വസിഷ്ഠനും ധർമപാഠകപ്രമുഖരും സചിവന്മാരും നൈഗമന്മാരും മറ്റനേകം പണ്ഡിതരും അവിടെ ഒത്തുകൂടിയിരുന്നു. ‘ബ്രാഹ്മണൻ ദണ്ഡങ്ങളാൽ വധിക്കപ്പെടാവുന്നവനല്ല എന്നു ശാസ്ത്രജ്ഞർ അറിയുന്നു’ — എന്ന് രാജധർമങ്ങളിൽ നിഷ്ഠരായ എല്ലാവരും രാഘവനോടു പറഞ്ഞു. പിന്നീട് ആ മുനിമാരെല്ലാം രാമനോടുതന്നെ പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, രാജാവ് എല്ലാവരെയും ശാസിക്കുന്നവനാണ്, അങ്ങ് വിശേഷിച്ചും; അങ്ങ് മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ശാസകനാണ്, സനാതനനായ ദേവൻ വിഷ്ണുവാണ്.’ ബ്രാഹ്മണന്റെ കുറ്റസമ്മതം സത്യസന്ധമാണ് — അവൻ തന്റെ കുറ്റം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, ശിക്ഷ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ‘രാജാവു ശിക്ഷിച്ചവൻ പാപത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകുന്നു’ എന്ന സ്മൃതിസിദ്ധാന്തവും ഓർക്കുന്നു. സഭാംഗങ്ങളുടെ വാക്ക് ഇരുതരത്തിലാണ് — ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ അവധ്യനാണ്; എന്നാൽ രാമൻ സ്വയം വിഷ്ണുവാണ്, അതിനാൽ തീർപ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റേതുതന്നെ. ഇങ്ങനെ ധർമസങ്കടം രാമന്റെ വിവേകത്തിനുതന്നെ സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമൻ സഭാംഗങ്ങളോടു ചോദിക്കുന്നു — സ്വന്തം അഭിപ്രായം അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നില്ല, സഭയുടെ ഉപദേശം മാനിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്റെ വിവരണത്തിൽ അപരാധം ലഘുവാണ് — നായ വഴിമുടക്കി നിന്നു, അവൻ വിശന്നും ക്രുദ്ധനുമായിരുന്നു; എങ്കിലും നിരപരാധിയെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതു കുറ്റംതന്നെ. ‘അങ്ങു ശിക്ഷിച്ചാൽ എനിക്കു നരകഭയമില്ല’ എന്ന വാക്ക്, രാജദണ്ഡം ഒരു പ്രായശ്ചിത്തംകൂടിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശിക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൻ പാപത്തിൽനിന്നു ശുദ്ധനാകുന്നു. മുനിമാരുടെ വാക്ക് രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീർപ്പു ശാസ്ത്രത്തിനും മുകളിലാണെന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.
അവരെല്ലാം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നായ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, അങ്ങ് എന്നിൽ സംതൃപ്തനാണെങ്കിൽ, എനിക്കൊരു വരം നൽകാനുണ്ടെങ്കിൽ — വീരാ, “ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം” എന്ന് അങ്ങു പരസ്യമായി വാഗ്ദാനം ചെയ്തുവല്ലോ — നരാധിപാ, ഈ ബ്രാഹ്മണനു കുലപതിസ്ഥാനം നൽകിയാലും. മഹാരാജാവേ, കാലഞ്ജരത്തിലെ മഠത്തിൽ ഇവനു കുലപതിസ്ഥാനം നൽകപ്പെടട്ടെ.’ ഇതു കേട്ട് രാമൻ അവനെ കുലപതിസ്ഥാനത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു. ആദരിക്കപ്പെട്ട ആ ബ്രാഹ്മണൻ സന്തോഷത്തോടെ ആനപ്പുറത്തേറി യാത്രയായി. അപ്പോൾ രാമന്റെ സചിവന്മാർ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാദ്യുതേ, ഇവനു നൽകിയത് ഒരു വരമാണ്; ഇതു ശാപമോ ശിക്ഷയോ അല്ല.’ സചിവന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘കർമഗതിയുടെ തത്ത്വം നിങ്ങൾക്കറിയില്ല; നായയ്ക്കുമാത്രമേ കാരണം അറിയൂ.’ അനന്തരം രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ നായ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. കഥയിലെ ഒരു അദ്ഭുതകരമായ വഴിത്തിരിവാണിത് — അപരാധിക്കു ലഭിക്കുന്നതു ശിക്ഷയല്ല, ഉന്നതമായ ഒരു പദവിയാണ്; നായതന്നെയാണ് ആ വരം ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. സചിവന്മാരുടെ ചിരി സ്വാഭാവികമാണ് — പുറമേ നോക്കുമ്പോൾ ഇതൊരു സമ്മാനമാണ്. രാമനാകട്ടെ നിഗൂഢാർഥം അറിയാം; എങ്കിലും അനുഭവത്തിന്റെ സാക്ഷി അതായതിനാൽ നായയെക്കൊണ്ടുതന്നെ പറയിക്കുന്നു. കുലപതി എന്നാൽ മഠത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവ്; ദേവസ്വവും ബ്രാഹ്മണരുടെ ഭക്ഷണവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയിലാണ്. ‘ഗതിതത്ത്വജ്ഞർ’ എന്നാൽ കർമങ്ങളുടെ ഗതിയുടെ — പരിണാമത്തിന്റെ — തത്ത്വം അറിയുന്നവർ. നായയുടെ അപേക്ഷ രാമന്റെ വാഗ്ദാനത്തെ ആധാരമാക്കിയുള്ളതാണ് — ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്നു മുമ്പു പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ വാക്കിനു ബദ്ധനാണ്. രാമന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞത്വം രാമായണത്തിലുടനീളം പ്രസിദ്ധമാണ്; വരം വിചിത്രമാണെങ്കിലും ഇവിടെയും അദ്ദേഹം വാക്കു പാലിക്കുന്നു. ആനപ്പുറത്തുള്ള യാത്ര ബഹുമാനത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്; എന്നാൽ അതിനു പിന്നിൽ ഭാവിയിലെ പതനം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
നായ പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, പൂർവജന്മത്തിൽ ഞാൻ ആ കാലഞ്ജരത്തിൽ കുലപതിയായിരുന്നു; ശിഷ്ടാന്നം — യജ്ഞശേഷം — മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവനും ദേവന്മാരെയും ദ്വിജന്മാരെയും പൂജിക്കുന്നതിൽ തത്പരനും ദാസീദാസന്മാർക്കു ന്യായമായി പങ്കുവച്ചു കൊടുക്കുന്നവനും ശുഭകർമങ്ങളിൽ രമിക്കുന്നവനും ദേവസ്വം സംരക്ഷിക്കുന്നവനും വിനീതനും ശീലസമ്പന്നനും സകലജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായിരുന്നു. എന്നിട്ടും ഞാൻ ഈ ഘോരവും അധമവുമായ ഗതി പ്രാപിച്ചു. അങ്ങനെയെങ്കിൽ, ക്രോധിയും ധർമം ഉപേക്ഷിച്ചവനും അഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്നവനും ക്രുദ്ധനും ക്രൂരനും പരുഷനും അവിദ്വാനും അധാർമികനുമായ ഈ വിപ്രൻ, രാഘവാ, ഏഴേഴു കുലങ്ങളെ വീഴ്ത്തുമെന്നതു തീർച്ചയാണ്. അതിനാൽ ഒരവസ്ഥയിലും കുലപതിസ്ഥാനം ഏറ്റെടുപ്പിക്കരുത്. പുത്രന്മാരോടും പശുക്കളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി ഒരുവനെ നരകത്തിലേക്കു നയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവനെ ദേവന്മാരുടെയും പശുക്കളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും അധികാരിയാക്കുക. ബ്രഹ്മസ്വവും ദേവസ്വവും സ്ത്രീകളുടെ ധനവും ബാലന്മാരുടെ ധനവും ദാനം ചെയ്തതും വീണ്ടും അപഹരിക്കുന്നവൻ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരോടൊപ്പം നശിക്കുന്നു. രാഘവാ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ധനവും ദേവന്മാരുടെ ധനവും എടുക്കുന്നവൻ ഉടൻതന്നെ അവീചി എന്ന ഘോരനരകത്തിൽ വീഴുന്നു. മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ദേവസ്വവും ബ്രഹ്മസ്വവും അപഹരിക്കുന്ന നരാധമൻ നരകത്തിൽനിന്നു നരകത്തിലേക്കു വീഴുകതന്നെ ചെയ്യും.’ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമന്റെ കണ്ണുകൾ വിസ്മയംകൊണ്ടു വിടർന്നു. മഹാതേജസ്വിയായ നായയും എവിടെനിന്നു വന്നുവോ അവിടേക്കുതന്നെ പോയി. പൂർവജന്മംകൊണ്ടു മനസ്വിയും ഈ ജന്മംകൊണ്ടു മാത്രം ദൂഷിതനുമായ ആ മഹാഭാഗൻ വാരാണസിയിൽ ചെന്ന് പ്രായോപവേശം — അനശനവ്രതം — അനുഷ്ഠിച്ചു. കഥയുടെ രഹസ്യം ഇവിടെ വെളിപ്പെടുന്നു — ധർമനിഷ്ഠനായ കുലപതിപോലും നായയുടെ ജന്മം പ്രാപിച്ചു; കാരണം മഠാധിപത്യത്തിൽ ദേവസ്വം സംബന്ധിച്ച സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ദോഷമെങ്കിലും ഒഴിവാക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ ക്രുദ്ധനും അധാർമികനുമായവനു കുലപതിസ്ഥാനം ഏറ്റവും ഘോരമായ ശിക്ഷയാണ്. നായയുടെ അപേക്ഷ പ്രതികാരംപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ അതു ശാസ്ത്രീയമായ ശിക്ഷയാണ് — ബ്രാഹ്മണൻ ദണ്ഡങ്ങളാൽ അവധ്യനാണ്, അതിനാൽ കർമംതന്നെയാണു ശിക്ഷ. ‘ഏഴേഴു കുലങ്ങൾ’ എന്നാൽ മുൻപുള്ള ഏഴും പിൻപുള്ള ഏഴും തലമുറകൾ. ഒടുവിൽ നായ പ്രായോപവേശത്തിലൂടെ കാശിയിൽ ദേഹം ത്യജിക്കുന്നു — മോക്ഷത്തിനായി; കാരണം അതിന്റെ പൂർവജന്മസംസ്കാരങ്ങൾ ഉത്തമമായിരുന്നു. സന്ന്യാസിമാർക്കും മഠാധിപതികൾക്കും ഈ സർഗം തീവ്രമായ ഒരു ഉപദേശമാണ് — ധർമസ്വത്തിന്മേലുള്ള അധികാരം വലിയൊരു ഉത്തരവാദിത്തമാണ്, ഭോഗമല്ല. നായയുടെ ആത്മവർണനയിലെ വിനീതൻ, ശീലസമ്പന്നൻ, സകലജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരൻ എന്നീ ഗുണങ്ങൾ മുമ്പു രാമന്റെ സ്തുതിയിൽ പറഞ്ഞവതന്നെയാണ്; അതിനാൽ അതു രാജധർമവും മഠധർമവും ഒരുപോലെ അറിയുന്നു. രാമന്റെ വിസ്മയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ രഹസ്യം അദ്ദേഹത്തിനും പുതിയതാണെന്നാണ്; ‘കർമങ്ങളുടെ ഗതി ഗഹനമാണ്’ എന്ന ഗീതാവചനം ഇവിടെ ഓർമവരുന്നു. വാരാണസിയിലെ പ്രായോപവേശം കാശീമരണം മുക്തി നൽകുന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നായയുടെ ജന്മംപോലും അവിടെ മോക്ഷം നേടുന്നു. ‘യത ഏവാഗതസ്തതഃ’ (എവിടെനിന്നു വന്നുവോ അവിടേക്ക്) എന്ന വാക്ക് അതിന്റെ നിർലിപ്തത കാണിക്കുന്നു; നീതി ലഭിച്ചശേഷം അതു മറ്റൊന്നും ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഈ രണ്ടു പ്രക്ഷിപ്തസർഗങ്ങളും രാമന്റെ നീതിയുടെ സൂക്ഷ്മത പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത അറുപതാം സർഗത്തിൽ മൂലകഥ വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ യമുനാതീരവാസികളായ ഋഷിമാർ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ २॥