പ്രക്ഷിപ്ത സർഗ്ഗം 1
കാര്യാർഥിയായി ഒരു നായയുടെ വരവ്
രാമന്റെ ധർമസഭ, കാര്യാർഥികളുടെ അഭാവം, രാമരാജ്യത്തിന്റെ വർണന, വാതിൽക്കൽ ഒരു നായ, ലക്ഷ്മണനുമായുള്ള സംഭാഷണം, അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരാനുള്ള രാമന്റെ ആജ്ഞ
അനന്തരം നിർമലമായ പ്രഭാതത്തിൽ പൂർവാഹ്ണത്തിലെ കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചശേഷം താമരക്കണ്ണനായ രാമരാജാവ് ധർമാസനത്തിലേക്കു ചെന്നു. രാജധർമങ്ങൾ നോക്കിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണരോടും നൈഗമന്മാരോടും പൗരപ്രമുഖരോടും പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനോടും കശ്യപമഹർഷിയോടുമൊപ്പം ഉപവിഷ്ടനായി. വ്യവഹാരജ്ഞരായ മന്ത്രിമാരും മറ്റു ധർമപാഠകരും നീതിജ്ഞരും സഭ്യരും രാജാക്കന്മാരും ആ സഭയിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. മഹേന്ദ്രന്റെയും യമന്റെയും വരുണന്റെയും സഭ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാജസിംഹനായ രാമന്റെ സഭ ശോഭിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ പ്രഭാതമായി; അതിനാൽ ഈ പ്രക്ഷിപ്തസർഗം കാലക്രമമനുസരിച്ച് അവിടെത്തന്നെ യോജിക്കുന്നു — നൃഗകഥയാൽ പ്രചോദിതനായി രാമൻ പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ ധർമാസനത്തിൽ കയറുന്നു. സഭയിലെ അംഗങ്ങൾ വിവിധരാണ് — ഋഷിമാർ ധർമോപദേശത്തിന്, മന്ത്രിമാർ വ്യവഹാരത്തിന്, ധർമപാഠകർ ശാസ്ത്രപ്രമാണത്തിന്, നീതിജ്ഞർ രാജനീതിക്ക്, സഭ്യർ സാക്ഷിത്വത്തിന്, പിന്നെ രാജാക്കന്മാരും സാമന്തന്മാരും. ഇതാണ് ഒരു ആദർശന്യായസഭയുടെ ഘടന. ഇന്ദ്രന്റെയും യമന്റെയും വരുണന്റെയും സഭകളോടുള്ള ഉപമ രാമന്റെ നീതി ദിവ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യമൻ ധർമരാജൻ, വരുണൻ പാശധാരിയായ നിയന്താവ്, ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരുടെ രാജാവ്. ‘ധർമാസനം’ എന്നാൽ ന്യായപീഠമാണ്, സിംഹാസനമല്ല; രാമൻ ഇവിടെ രാജാവായിട്ടല്ല, ന്യായാധിപനായിട്ടാണ് ഇരിക്കുന്നത്. വസിഷ്ഠനും കശ്യപനുമായ ഋഷിമാർ സഭയിൽ സന്നിഹിതരായതിനാൽ ധർമത്തിന്റെ പ്രമാണം ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നും ഋഷിവചനത്തിൽനിന്നും — രണ്ടുവിധത്തിലും — സുലഭമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇതേ സഭാംഗങ്ങൾതന്നെ ബ്രാഹ്മണന്റെ ശിക്ഷയെക്കുറിച്ചു വിചാരണ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ സഭയുടെ വർണന അടുത്ത കഥയ്ക്കുള്ള ഭൂമികയുമാണ്. പ്രഭാതത്തിൽ പൂർവാഹ്ണകർമങ്ങൾക്കുശേഷം മാത്രം ധർമാസനത്തിൽ കയറുന്നത് രാമന്റെ ദിനചര്യയുടെ ചിട്ടയെ കാണിക്കുന്നു; ആദ്യം ദേവകാര്യം, പിന്നെ പ്രജാകാര്യം.
അനന്തരം രാമൻ അവിടെ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാബാഹോ, നീ പുറത്തുചെല്ലുക; സൗമിത്രേ, കാര്യാർഥികളെ വിളിച്ചുതുടങ്ങുക.’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ വാതിൽക്കൽ ചെന്ന് സ്വയം കാര്യാർഥികളെ വിളിച്ചു. എന്നാൽ അവിടെ ‘ഇന്ന് എനിക്ക് ഇവിടെ ഒരു കാര്യമുണ്ട്’ എന്ന് ആരും പറഞ്ഞില്ല. രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ മാനസികക്ലേശങ്ങളോ രോഗങ്ങളോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; ഭൂമി വിളഞ്ഞ ധാന്യങ്ങളോടും എല്ലാ ഔഷധികളോടുംകൂടിയതായിരുന്നു. അവിടെ ബാലനോ യുവാവോ മധ്യവയസ്കനോ മരിക്കുന്നില്ല; എല്ലാം ധർമമനുസരിച്ചു ഭരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ആർക്കും ഒരു ഉപദ്രവവും ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ‘രാമൻ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ ഒരു കാര്യാർഥിയെയും കാണുന്നില്ല’ എന്നു ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി രാമനെ അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രസന്നചിത്തനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഒരിക്കൽക്കൂടി പോവുക; കാര്യാർഥികളെ അന്വേഷിച്ചു പരിശോധിക്കുക. നന്നായി നടപ്പാക്കിയ നീതിയാൽ എവിടെയും അധർമം ഇല്ല; അതിനാൽ രാജഭയംകൊണ്ട് എല്ലാവരും പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഞാൻ വിട്ട ബാണങ്ങൾപോലെ എന്റെ നിയമങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു; എങ്കിലും മഹാബാഹോ, നീ ശ്രദ്ധാലുവായി പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമരാജ്യത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ചിത്രമാണ് — രോഗമില്ലായ്മ, അകാലമരണമില്ലായ്മ, ധാന്യസമൃദ്ധി, കലഹമില്ലായ്മ. കാര്യാർഥികളില്ലാത്തതു നീതിയുടെ വിജയത്തിനു തെളിവാണ്. എന്നിട്ടും രാമൻ സംതൃപ്തനായി ഇരിക്കുന്നില്ല; ‘വീണ്ടും പോവുക’ എന്ന ആജ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു — ഒരാളെങ്കിലും ദുഃഖിതനായുണ്ടെങ്കിൽ അവനെ അവഗണിക്കരുത്. മുമ്പു നൃഗകഥയിൽ പറഞ്ഞ ഉപദേശം ഇവിടെ ആചരണമായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘രാജഭയാത് സർവേ രക്ഷന്തി പരസ്പരം’ (രാജഭയത്താൽ എല്ലാവരും പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യം ദണ്ഡനീതിയുടെ സാരം പറയുന്നു — ശരിയായ ശിക്ഷ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു, ഭയത്താൽ ധർമം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ വിട്ട ബാണങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞകളുടെ ദൂരവ്യാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജാവ് നേരിട്ടില്ലെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും പ്രജകളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. എങ്കിലും രാജാവിനു സ്വയം ശ്രദ്ധ ആവശ്യമാണെന്നു രാമൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. രാമരാജ്യത്തിന്റെ ഈ വർണന ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുള്ള രാമരാജ്യവർണനയുടെ ഒരു പ്രതിധ്വനിപോലെയാണ്; അവിടെയും അകാലമരണം, രോഗങ്ങൾ, ക്ഷാമം എന്നിവയുടെ അഭാവം പറയുന്നുണ്ട്. അങ്ങനെ പ്രക്ഷിപ്തസർഗവും മൂലകാവ്യത്തിന്റെ ആദർശത്തെ പിന്തുടരുകയും അതിന്റെ ഭാവത്തെ പുഷ്ടിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സൗമിത്രി രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി; അപ്പോൾ വാതിൽക്കൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു നായയെ കണ്ടു. ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ഓരിയിടുന്ന അതിനെ കണ്ട് വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണൻ ചോദിച്ചു: ‘മഹാഭാഗാ, നിനക്കെന്താണു കാര്യം? ധൈര്യമായി, ഭയമില്ലാതെ പറഞ്ഞോളൂ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ നായ പറഞ്ഞു: ‘സകലജീവികൾക്കും ശരണമായവനും ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനും ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്നവനുമായ ആ രാമനോടു മാത്രമേ പറയാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങുന്നുള്ളൂ.’ നായയുടെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ അതു രാഘവനെ അറിയിക്കാനായി മംഗളകരമായ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാമനെ അറിയിച്ചശേഷം അവൻ വീണ്ടും രാജമന്ദിരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന് നായയോടു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കെന്തെങ്കിലും പറയാനുണ്ടെങ്കിൽ അതു രാജാവിനോടുതന്നെ പറഞ്ഞുകൊള്ളുക.’ കഥയുടെ സവിശേഷത — കാര്യാർഥി മനുഷ്യനല്ല, ഒരു നായയാണ്. രാമരാജ്യത്തിൽ മൃഗങ്ങൾക്കുപോലും നീതി ചോദിക്കാൻ കഴിയും; കാരണം രാജാവ് ‘സർവഭൂതശരണ്യൻ’ (സകലജീവികൾക്കും ശരണമായവൻ) ആണ്. ലക്ഷ്മണൻ നായയെ ‘മഹാഭാഗാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അതു പൂർവജന്മത്തിൽ ഒരു കുലപതിയായിരുന്നുവെന്നു പിന്നീട് അറിയുന്നു; അതിനാൽ ഈ സംബോധന അർഥവത്താണ്. നായ ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നില്ല, രാമനോടുതന്നെ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീതി രാജാവിന്റെതന്നെ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് അതിനറിയാം. ‘മുഹുർമുഹുർ വിക്രോശന്തം’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ഓരിയിടുന്നതിനെ) എന്നത് അതിന്റെ വേദനയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനും നായയെ നിസ്സാരമായി കാണുന്നില്ല; അതിന്റെ വാക്ക് അതേപടി രാമനെ അറിയിക്കുന്നു — ഇതിൽ സേവകന്റെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠ കാണാം. ലക്ഷ്മണന്റെ രണ്ടുവട്ടമുള്ള പോക്കുവരവ് കഥയിലെ നാടകീയത വർധിപ്പിക്കുകയും രാജദ്വാരത്തിന്റെ മര്യാദ കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രജകളുടെ സുഖത്തിന്റെ പരകോടിയാണിത് — മനുഷ്യർക്കു കാര്യമൊന്നുമില്ല; ദുഃഖിതനായി ഒരു മൃഗം മാത്രം.
ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ നായ പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, ദേവാലയത്തിലും രാജമന്ദിരത്തിലും ദ്വിജന്മാരുടെ വീടുകളിലും അഗ്നിയും ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രനും സൂര്യനും വായുവും വസിക്കുന്നു. ഞങ്ങൾ യോനികളിൽ അധമരാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെ പ്രവേശിക്കാൻ യോഗ്യരല്ല. എനിക്ക് ഇവിടെ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയില്ല — രാജാവ് ശരീരമെടുത്ത ധർമംതന്നെയാണ്; അദ്ദേഹം സത്യവാദിയും യുദ്ധസമർഥനും സകലജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമാണ്. ആ രാഘവൻ ഷാഡ്ഗുണ്യത്തിന്റെ — സന്ധി, വിഗ്രഹം മുതലായ ആറു ഗുണങ്ങളുടെ — പ്രയോഗകാലം അറിയുന്നവനും നീതികർത്താവും സർവജ്ഞനും സർവദർശിയും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമനാണ്. അദ്ദേഹംതന്നെ സോമൻ, അദ്ദേഹംതന്നെ മൃത്യു, അദ്ദേഹംതന്നെ യമൻ, ധനദനായ കുബേരൻ, അഗ്നി, ശതക്രതു, സൂര്യൻ, വരുണൻ. സൗമിത്രേ, നീ അദ്ദേഹത്തോടു പറയുക; ആ രാഘവൻ പ്രജാപാലകനാണ്. സൗമിത്രേ, ആജ്ഞ കൂടാതെ പ്രവേശിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ കരുണ നിമിത്തം മഹാഭാഗനും മഹാദ്യുതിയുമായ ലക്ഷ്മണൻ അകത്തു ചെന്നു; രാജമന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവൻ പറഞ്ഞു: ‘കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന പ്രഭോ, മഹാബാഹോ, എന്റെ അപേക്ഷ കേട്ടാലും. അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു ഞാൻ വിളിച്ചതുപ്രകാരം ഒരു നായ കാര്യാർഥിയായി അങ്ങയുടെ വാതിൽക്കൽ വന്നു നിൽക്കുന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ കാര്യാർഥിയായി നിൽക്കുന്നത് ആരായാലും അവനെ വേഗം അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരിക.’ നായയുടെ വാക്കുകളിൽ രാജസ്തുതിയും രാജധർമസിദ്ധാന്തവും ഒത്തുചേരുന്നു — രാജാവ് എട്ടു ലോകപാലകന്മാരുടെ തേജസ്സുകൊണ്ടുണ്ടായവനാണെന്ന മനുസ്മൃതിയുടെ സിദ്ധാന്തം ഇവിടെ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു. ‘അനാജ്ഞപ്തഃ’ (ആജ്ഞ കൂടാതെ) എന്നതിൽ അതിന്റെ മര്യാദാബോധം കാണാം — ഒരു മൃഗംപോലും രാജഗൃഹത്തിലെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നു. രാമൻ ജാതി നോക്കുന്നില്ല; ‘യഃ കാര്യാർഥീ’ (കാര്യാർഥിയായി വന്നവൻ ആരായാലും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം എല്ലാവരെയും സമന്മാരായി കാണുന്നു. നായയുടെ സ്തുതിയിൽ രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാണെന്നും ധ്വനിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം സർവദേവമയനാണ്. ലക്ഷ്മണൻ ‘ആനൃശംസ്യാത്’ (കരുണ നിമിത്തം) പ്രവേശിക്കുന്നത് അവന്റെ ദയയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; നായയുടെ വിനയം കണ്ട് അവൻ വീണ്ടും രാമനെ അറിയിക്കാൻ ചെല്ലുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം നീതിയുടെ സാർവഭൗമത്വം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ വാതിൽ എല്ലാ ജീവികൾക്കുമായി തുറന്നിരിക്കുന്നു; നായയുടെ ആവലാതിയും രാമന്റെ തീർപ്പും അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ १॥