സർഗ്ഗം
യയാതിക്കു ശുക്രന്റെ ശാപം
നിമിയുടെ ക്ഷമാരാഹിത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ വിമർശനം, ക്ഷമയെക്കുറിച്ചുള്ള രാമന്റെ ഉപദേശം, യയാതിയുടെ രണ്ടു ഭാര്യമാർ, യദുവിന്റെ ദുഃഖം, ദേവയാനിയുടെ ക്രോധം, ശുക്രാചാര്യന്റെ ആഗമനം, നഹുഷപുത്രനു ജരാശാപം
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്ന മഹാത്മാവായ രാമനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജശാർദൂലമേ, വിദേഹനായ നിമിയുടെയും വസിഷ്ഠമുനിയുടെയും ഈ പുരാതനവൃത്താന്തം അത്യന്തം അദ്ഭുതകരവും ആശ്ചര്യജനകവുമാണ്. എന്നാൽ നിമി ക്ഷത്രിയനും ശൂരനും, വിശേഷിച്ചും യജ്ഞത്തിൽ ദീക്ഷിതനുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ആ രാജാവ് മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠനോടു ക്ഷമിച്ചില്ല.’ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനും ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ സർവശാസ്ത്രവിശാരദനും ദീപ്തതേജസ്വിയുമായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘വീരാ, എല്ലാ മനുഷ്യരിലും എല്ലായിടത്തും ക്ഷമ കാണപ്പെടുന്നില്ല. സൗമിത്രേ, സഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള രോഷംപോലും യയാതി എങ്ങനെ ക്ഷമിച്ചുവെന്ന്, സത്ത്വഗുണത്തെ മുൻനിർത്തി ഏകാഗ്രചിത്തനായി കേട്ടുകൊള്ളുക.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ആക്ഷേപം സൂക്ഷ്മമാണ് — ദീക്ഷയെടുത്ത യജമാനനു ക്രോധം വിശേഷിച്ചും നിഷിദ്ധമാണ്; കാരണം ദീക്ഷ ശാന്തിയും സംയമവും ആവശ്യപ്പെടുന്നു. നിമി ഗുരുവിനു പ്രതിശാപം നൽകി, അതിനാൽ അദ്ദേഹം ദീക്ഷാധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ചു എന്നാണു ലക്ഷ്മണന്റെ അഭിപ്രായം. രാമൻ അതു തള്ളിക്കളയുന്നില്ല, മറിച്ച് അംഗീകരിക്കുന്നു — ക്ഷമ ദുർലഭമായ ഗുണമാണ്, എല്ലാവരിലും കാണപ്പെടുന്നില്ല. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം നേർവിപരീതമായ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തം നൽകുന്നു — ശാപം ലഭിച്ചിട്ടും പ്രതിശാപം നൽകാതിരുന്ന യയാതി. ‘സത്ത്വാനുഗം പുരസ്കൃത്യ’ (സത്ത്വഗുണത്തെ മുൻനിർത്തി) എന്ന പദത്തിലൂടെ, ഈ കഥ സത്ത്വഗുണത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതും രജോഗുണജന്യമായ ക്രോധത്തിനു വിരുദ്ധവുമാണെന്നു രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നിമികഥയും യയാതികഥയും പരസ്പരം താരതമ്യം ചെയ്യാനായി അടുത്തടുത്തു വച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്ന് ക്ഷമയില്ലായ്മയുടെയും മറ്റേതു ക്ഷമയുടെയും. ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ക്രോധശീലനാണെന്നു രാമായണത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ഈ ഉപദേശവാക്യം അവന്റെ സ്വഭാവം സംസ്കരിക്കുന്നതിനും ഉപകരിക്കും. രാമൻ വിമർശനത്തെ വിലക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിനുള്ള സമാധാനം ഒരു കഥയിലൂടെ നൽകുന്നു. ‘രാമോ രമയതാം ശ്രേഷ്ഠഃ’ (ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ) എന്ന വിശേഷണം ‘രാമ’ എന്ന പേരിന്റെ വ്യുത്പത്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘നഹുഷന്റെ പുത്രനും പൗരന്മാരുടെ ക്ഷേമം വർധിപ്പിക്കുന്നവനുമായ യയാതി എന്നൊരു രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു. സൗമ്യാ, ഭൂമിയിൽ രൂപംകൊണ്ടു തുല്യരില്ലാത്ത രണ്ടു ഭാര്യമാർ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. നഹുഷപുത്രനായ ആ രാജർഷിയുടെ ഒരു ഭാര്യ ആദരിക്കപ്പെട്ടവളും പ്രിയപ്പെട്ടവളുമായിരുന്നു — വൃഷപർവാവിന്റെ മകളായ ദൈത്യകന്യക ശർമിഷ്ഠ. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, യയാതിയുടെ മറ്റേ പത്നി ഉശനസ്സിന്റെ — ശുക്രാചാര്യന്റെ — പുത്രിയായ സുന്ദരി ദേവയാനിയായിരുന്നു; അവളാകട്ടെ രാജാവിനു പ്രിയപ്പെട്ടവളായിരുന്നില്ല. അവർക്കു രൂപവാന്മാരും ഏകാഗ്രചിത്തരുമായ രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു — ശർമിഷ്ഠ പൂരുവിനെയും ദേവയാനി യദുവിനെയും പ്രസവിച്ചു. സ്വന്തം ഗുണങ്ങളാലും അമ്മയോടുള്ള പ്രേമത്താലും പൂരു രാജാവിനു പ്രിയനായിരുന്നു. അപ്പോൾ ദുഃഖാകുലനായ യദു അമ്മയോടു പറഞ്ഞു: “ക്ലേശമില്ലാതെ മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ദിവ്യനായ ഭാർഗവന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ച അമ്മ, ഹൃദയത്തിലെ അസഹ്യമായ ദുഃഖവും അപമാനവും സഹിക്കുകയാണ്. ദേവീ, നമുക്കിരുവർക്കും ഒരുമിച്ച് അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കാം; രാജാവ് ദൈത്യപുത്രിയോടൊപ്പം അനേകം രാത്രികൾ രമിച്ചുകൊള്ളട്ടെ. അഥവാ അമ്മയ്ക്ക് ഇതു സഹിക്കാമെങ്കിൽ എന്നെ മരിക്കാൻ അനുവദിക്കണം. അമ്മ ക്ഷമിച്ചുകൊള്ളൂ; ഞാൻ ക്ഷമിക്കുകയില്ല; ഞാൻ മരിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.”’ ഇവിടെ കഥയിലെ ഒരു വിരോധാഭാസം — ബ്രാഹ്മണപുത്രിയായ ദേവയാനി അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു; ദൈത്യപുത്രിയായ ശർമിഷ്ഠ പ്രിയപ്പെട്ടവളാകുന്നു. രാജാവിന്റെ പക്ഷപാതം പുത്രന്മാരിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു — പൂരു പ്രിയൻ, യദു അവഗണിതൻ. യദുവിന്റെ വാക്കുകളിൽ ഒരു യുവാവിന്റെ അഭിമാനവും ദുഃഖവും കാണാം; അമ്മയുടെ അപമാനം തന്റെ അപമാനമായി അവൻ കരുതുന്നു. ‘ക്ഷമ ത്വം, ന ക്ഷമിഷ്യേ അഹം’ (അമ്മ ക്ഷമിക്കൂ, ഞാൻ ക്ഷമിക്കില്ല) എന്ന വാക്ക് സർഗത്തിന്റെ ക്ഷമാവിഷയം വീണ്ടും ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരുന്നു — അമ്മ ക്ഷമിക്കുന്നു, മകൻ ക്ഷമിക്കുന്നില്ല. അഗ്നിപ്രവേശത്തിനുള്ള നിർദേശം അവന്റെ നിരാശയുടെ പരകോടിയാണ്. ‘ഭാർഗവന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവൾ’ എന്ന് ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ അമ്മയുടെ കുലാഭിമാനം ഉണർത്തുന്നു; അതുമൂലമാണ് പിന്നീട് ശുക്രനെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നത്.
‘അത്യന്തം ആർത്തനായി കരയുന്ന മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ക്രുദ്ധയായ ദേവയാനി അപ്പോൾ അച്ഛനെ സ്മരിച്ചു. മകളുടെ ആ മനോഗതം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഭാർഗവൻ ഉടനെ ദേവയാനി ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു വന്നു. സ്വാഭാവികസ്ഥിതിയിലല്ലാത്ത, സന്തോഷമറ്റ, ബോധമില്ലാത്തവളെപ്പോലെ കിടക്കുന്ന മകളെ കണ്ട് അച്ഛൻ “ഇതെന്ത്?” എന്നു ചോദിച്ചു. ദീപ്തതേജസ്വിയായ അച്ഛൻ ഭാർഗവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചപ്പോൾ ക്രുദ്ധയായ ദേവയാനി പറഞ്ഞു: “മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ തീക്ഷ്ണമായ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ വിഷം കഴിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളത്തിൽ ചാടും; ഇനി ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. ദുഃഖിതയും അപമാനിതയുമായ എന്നെ അങ്ങ് അറിയുന്നില്ല. ബ്രഹ്മൻ, ഒരു വൃക്ഷത്തെ അവഗണിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നവരും മുറിക്കപ്പെടുന്നു. ഭാർഗവാ, ആ രാജർഷി അങ്ങയെ അവഗണിച്ച് നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് എന്നോട് അവജ്ഞ കാണിക്കുന്നു; എന്നെ ഒട്ടും മാനിക്കുന്നില്ല.”’ ദേവയാനിയുടെ ഉപമ ഗഹനമാണ് — വൃക്ഷം ശുക്രനാണ്; അതിനെ ആശ്രയിക്കുന്ന പൂക്കളും കായ്കളും പക്ഷികളും ദേവയാനിയാണ്; വൃക്ഷത്തിന്റെ അപമാനത്താൽ ആശ്രിതരും നശിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാജാവിന്റെ അവജ്ഞ തന്നോടു മാത്രമല്ല, തന്റെ അച്ഛനോടുംകൂടിയുള്ള അവജ്ഞയാണെന്ന് അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്മരിച്ച മാത്രയിൽ അച്ഛൻ വന്നെത്തിയത് ശുക്രന്റെ തപോബലവും പുത്രീസ്നേഹവും കാണിക്കുന്നു. ‘അചേതനാം’ (ബോധമറ്റവളെ) എന്ന പദം അവളുടെ ശോകത്തിന്റെ ആഴം വർണിക്കുന്നു — അവൾ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടതുപോലെയാണ്. അച്ഛന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള ചോദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നി, വിഷം, ജലം എന്നീ മൂന്നു മരണോപാധികളുടെ പരാമർശം അവളുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. അമ്മയും മകനും ഒരുപോലെ മരണം നിർദേശിക്കുന്നു — യദു അഗ്നിപ്രവേശവും ദേവയാനി അഗ്നിയും വിഷവും ജലവും; ഇങ്ങനെ കുടുംബത്തിന്റെ മുഴുവൻ ദുഃഖം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാജാവിന്റെ ഒരൊറ്റ പക്ഷപാതം പത്നിക്കും പുത്രനും ഭാര്യാപിതാവിനും — മൂവർക്കും — ക്ലേശകാരണമായി; ഇതും രാജധർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ഉപദേശമാണ്.
‘അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കോപാവിഷ്ടനായ ഭാർഗവൻ നഹുഷപുത്രനായ യയാതിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി പറയാൻ തുടങ്ങി: “നഹുഷപുത്രാ, ദുരാത്മാവായ നീ എന്നെ അവഗണിക്കുന്നതിനാൽ, പ്രായാധിക്യവും ജരയുംകൊണ്ടു ജീർണിച്ച് നീ ശിഥിലനായിത്തീരും.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മകളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചശേഷം മഹായശസ്വിയായ ബ്രഹ്മർഷി ഭാർഗവൻ തന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു മടങ്ങിപ്പോയി. ഇങ്ങനെ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരിൽ അഗ്രഗണ്യനും സൂര്യതുല്യതേജസ്വിയുമായ അദ്ദേഹം മകൾ ദേവയാനിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, നഹുഷപുത്രനു ശാപം നൽകി, വീണ്ടും പോയി.’ ശുക്രന്റെ ശാപം അപമാനത്തിന് അനുരൂപമാണ് — യൗവനമദംകൊണ്ടു പത്നിയെ അവഗണിക്കുന്നവന്റെ യൗവനംതന്നെ അപഹരിക്കപ്പെടണം. ‘ദുരാത്മവാൻ’ എന്ന രൂപം മുദ്രണത്തിൽ അങ്ങനെയാണ്; അർഥം ദുരാത്മാവ് എന്നുതന്നെ. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — യയാതി നേരിട്ട് അവിടെ ഇല്ലായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ശാപം അദ്ദേഹത്തെ പിടികൂടുന്നു. ശുക്രൻ ബ്രാഹ്മണനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു വജ്രതുല്യമാണ്. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്; മുൻശ്ലോകത്തിന്റെ അർഥം കാവ്യഭംഗിയോടെ ആവർത്തിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ യയാതിയുടെ പ്രതികരണം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ക്രോധിക്കുന്നില്ല, ശുക്രനു പ്രതിശാപം നൽകുന്നില്ല; മറിച്ച് ശാപം സ്വീകരിച്ച് പുത്രന്മാരുടെ സഹായം അഭ്യർഥിക്കുന്നു. നിമിക്ക് ഇല്ലാതിരുന്ന ക്ഷമ ഇതുതന്നെ. ശുക്രൻ ദൈത്യന്മാരുടെ ഗുരുവാണ്; ശർമിഷ്ഠ ദൈത്യരാജാവിന്റെ പുത്രിയും; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശാപത്തിൽ ദൈത്യപുത്രിയോടുള്ള പക്ഷപാതത്തിനുള്ള ശിക്ഷയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ശാപം നൽകിയ ഉടനെ അദ്ദേഹം സ്വഭവനത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർത്തവ്യം മകളെ രക്ഷിക്കുകമാത്രമായിരുന്നു, യയാതിയുമായി തർക്കിക്കലല്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥