॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 56-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വസിഷ്ഠൻ മിത്രാവരുണന്മാരുടെ തേജസ്സിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു, ഉർവശിക്കു ശാപം

വായുരൂപനായ വസിഷ്ഠൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു, മിത്രാവരുണന്മാരുടെ തേജസ്സിൽ പ്രവേശിക്കാനുള്ള ആജ്ഞ, വരുണന് ഉർവശിയിൽ കാമം, കുംഭത്തിൽ തേജസ്സു നിക്ഷേപിക്കുന്നു, മിത്രന്റെ ശാപം, ഉർവശി പുരൂരവസ്സിന്റെ അടുക്കൽ വസിക്കുന്നു

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി ദീപ്തതേജസ്വിയായ രാഘവനോടു ചോദിച്ചു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, ദേവന്മാർക്കുപോലും ആദരണീയരായ ആ ദ്വിജനും രാജാവും ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം വീണ്ടും ദേഹം പ്രാപിച്ചതെങ്ങനെ?’ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ രാമൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘പരസ്പരശാപത്താൽ ദേഹം വെടിഞ്ഞ്, ധാർമികരും തപോധനരുമായ ആ രാജർഷിയും വിപ്രർഷിയും വായുരൂപരായിത്തീർന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ജിജ്ഞാസ കഥയുടെ അടുത്ത ഭാഗത്തിനു വഴിതുറക്കുന്നു. ‘ദേവസമ്മതൗ’ (ദേവന്മാർക്കു സമ്മതർ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ശാപംകൊണ്ടും അവർക്കു തങ്ങളുടെ മഹത്ത്വം നഷ്ടപ്പെട്ടില്ല, ദേവന്മാർ അവരെ ആദരിച്ചിരുന്നു എന്നാണ്. ‘ധാർമികൗ’, ‘തപോധനൗ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കുകളും ഇരുവരോടുമുള്ള ആദരം കാണിക്കുന്നു — ക്രോധത്താൽ ശാപം നൽകിയെങ്കിലും സ്വഭാവംകൊണ്ട് അവർ ധർമിഷ്ഠർതന്നെ. വായുഭാവം എന്നാൽ ദേഹമില്ലാത്ത സൂക്ഷ്മാവസ്ഥ; അതിൽ ചേതനയുണ്ട്, എന്നാൽ കർമം ചെയ്യാൻ ഉപകരണമില്ല. ഇനി വസിഷ്ഠന്റെയും നിമിയുടെയും വെവ്വേറെ ഗതികൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഈ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠന്റേത്, അടുത്തതിൽ നിമിയുടേത്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനശ്ലോകത്തെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നതിനാൽ രാമൻ ഇവിടെ കഥ അതിസംക്ഷിപ്തമായി വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിക്ഷിപ്യ ദേഹൗ’ (ദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്) എന്ന ചോദ്യത്തിലെ വാക്കുകൾ അടുത്ത സർഗത്തിലും ആവർത്തിക്കുന്നു — അവിടെ ലക്ഷ്മണൻ നിമിയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെയും സമാനമായ തുടക്കം കഥയ്ക്കു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാപത്തിനുശേഷവും അവരുടെ തപസ്സു നശിച്ചില്ല, അതിനാൽ അവർ ‘തപോധനന്മാർ’തന്നെ എന്നു രാമൻ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു; ദേഹനാശം ആത്മനാശമല്ല എന്നും ഇതിൽ ധ്വനിക്കുന്നു.

‘മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി വസിഷ്ഠൻ ശരീരമില്ലാത്തവനായി, മറ്റൊരു ശരീരത്തിനായി അച്ഛനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കലേക്കു ചെന്നു. ധർമജ്ഞനായ അദ്ദേഹം ദേവദേവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി, വായുരൂപനായിക്കൊണ്ട് പിതാമഹനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ഭഗവാനേ, അണ്ഡജനായ ദേവദേവാ, മഹാദേവാ, നിമിയുടെ ശാപത്താൽ ഞാൻ ദേഹമില്ലാത്തവനായി, വായുരൂപനായിരിക്കുന്നു. ദേഹമില്ലാത്തവർക്കെല്ലാം വലിയ ദുഃഖമുണ്ടാകും; പ്രഭോ, ദേഹമില്ലാത്തവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും മുടങ്ങിപ്പോകുന്നു. മറ്റൊരു ദേഹം ലഭിക്കാൻ അങ്ങ് അനുഗ്രഹിക്കണം.” അപ്പോൾ അളവറ്റ പ്രഭയുള്ള സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: “മഹായശസ്വീ, നീ മിത്രാവരുണന്മാരുടെ തേജസ്സിൽ പ്രവേശിക്കുക. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, അവിടെയും നീ യോനിയിൽനിന്നല്ലാതെ ജനിക്കും; മഹത്തായ ധർമത്തോടുകൂടിയവനായി നീ വീണ്ടും എന്റെ പുത്രനായിത്തീരും.” ദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം പിതാമഹനെ വണങ്ങി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വേഗം വരുണാലയത്തിലേക്കു പോയി.’ ‘അണ്ഡജ’ എന്ന സംബോധന ഹിരണ്യഗർഭമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വസിഷ്ഠൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം അച്ഛനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ദേഹത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ധർമകർമങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും തപസ്സും ദേഹംകൊണ്ടുമാത്രമേ സാധിക്കൂ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞ രണ്ടു ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു — പുതിയ ദേഹവും വീണ്ടും ബ്രഹ്മപുത്രത്വവും. അയോനിജത്വം വസിഷ്ഠന്റെ മഹത്ത്വം സംരക്ഷിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം സാധാരണജന്മത്തിലൂടെ ജനിക്കുന്നില്ല. ‘ധർമേണ മഹതാ യുക്തഃ’ (മഹത്തായ ധർമത്തോടു കൂടിയവൻ) എന്ന വാക്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവിയിലെ കുലപുരോഹിതസ്ഥാനം സൂചിതമാണ്. ബ്രഹ്മാവ് വസിഷ്ഠന്റെ ദുഃഖം അവഗണിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ നിമിയുടെ ശാപം നിഷ്ഫലമാക്കുന്നുമില്ല — ശാപം സത്യംതന്നെ, പഴയ ദേഹം വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നില്ല; പുതിയ ദേഹത്തിനുള്ള ഉപായം മാത്രം നൽകപ്പെടുന്നു. ഇതാണു ദേവന്മാരുടെ നീതി — മറ്റൊരാളുടെ വാക്ക് അവർ മിഥ്യയാക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും ആർത്തനെ രക്ഷിക്കുന്നു. പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു വേഗം പോകുന്നത് വസിഷ്ഠന്റെ ശ്രദ്ധയും തിടുക്കവും കാണിക്കുന്നു. വരുണാലയം സമുദ്രമാണ്; അവിടെയായിരുന്നു മിത്രാവരുണന്മാരുടെ തേജസ്സ്.

‘അതേ സമയത്ത് മിത്രനും വരുണനോടൊപ്പം വരുണന്റെ അധികാരം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ക്ഷീരസമുദ്രത്തോടൊപ്പം ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് അവിടെ കഴിയുകയായിരുന്നു. ആ സമയത്തുതന്നെ അപ്സരശ്രേഷ്ഠയായ ഉർവശി സഖിമാരോടൊപ്പം യദൃച്ഛയാ ആ സ്ഥലത്തു വന്നെത്തി. രൂപവതിയായ അവൾ വരുണാലയത്തിൽ ക്രീഡിക്കുന്നതു കണ്ട് ഉർവശിയെച്ചൊല്ലി വരുണനിൽ അത്യധികമായ ഹർഷം ആവേശിച്ചു. താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവളുമായ ആ അപ്സരശ്രേഷ്ഠയെ വരുണൻ സംഗമത്തിനായി ക്ഷണിച്ചു. അപ്പോൾ അവൾ കൈകൂപ്പിനിന്നു വരുണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: “ദേവേശ്വരാ, മിത്രൻ നേരിട്ട് എന്നെ മുമ്പേ വരിച്ചുകഴിഞ്ഞു.” കാമബാണമേറ്റു പീഡിതനായ വരുണൻ പറഞ്ഞു: “ദേവന്മാർ നിർമിച്ച ഈ കുംഭത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ ഈ തേജസ്സ് ഉപേക്ഷിക്കാം. സുന്ദരിയായ വരവർണിനീ, നിനക്കു സംഗമം ഇഷ്ടമല്ലെങ്കിൽ നിന്നെ ഉദ്ദേശിച്ച് ഇങ്ങനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ കൃതാർഥനാകാം.” ലോകനാഥനായ ആ വരുണന്റെ മധുരമായ വാക്കു കേട്ട് ഉർവശി അത്യന്തം പ്രീതയായി പറഞ്ഞു: “അങ്ങനെയാകട്ടെ; എന്റെ ഹൃദയം അങ്ങയിലാണ്; അങ്ങയോടുള്ള എന്റെ അനുരാഗവും അധികമാണ്; എന്നാൽ പ്രഭോ, ദേഹം മിത്രന്റേതാണ്.” ഉർവശി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വരുണൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യം ശോഭിക്കുന്ന, മഹത്തും അദ്ഭുതവുമായ ആ രേതസ്സ് ആ കുംഭത്തിൽ നിക്ഷേപിച്ചു.’ ഇവിടെ വസിഷ്ഠന്റെ പുതിയ ദേഹത്തിന്റെ ബീജം കുംഭത്തിൽ നിക്ഷിപ്തമായി — അയോനിജത്വത്തിന്റെ ഉപായം ഇതാണ്. ഉർവശി ഒരു ധർമസങ്കടത്തിലാണ് — ദേഹംകൊണ്ടു മിത്രന്റേത്, മനസ്സുകൊണ്ടു വരുണന്റേത്; കുംഭം മാത്രമാണു മധ്യമാർഗം. ‘പൂർവം വൃതാ’ (മുമ്പേ വരിക്കപ്പെട്ടവൾ) എന്ന വാക്ക് നിമി-വസിഷ്ഠകഥയുടെ ഒരു പ്രതിധ്വനിപോലെയാണ് — അവിടെയും മുമ്പേ വരിച്ചതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശ്നമായിരുന്നു കലഹത്തിന്റെ മൂലം. മിത്രാവരുണന്മാർ ഇരട്ടദേവതകളാണ്; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും തേജസ്സ് ഒരേ കുംഭത്തിൽ ചേരുന്നു. വരുണന്റെ കാമം ദേവന്മാരുടെപോലും ഇന്ദ്രിയദൗർബല്യം കാണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ബലാൽക്കാരം ചെയ്യുന്നില്ല, ഉർവശിയുടെ ഇച്ഛയെ മാനിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലോകനാഥത്വത്തിനു ചേർന്നതാണ്. ഉർവശിയുടെ വാക്കുകൾ ചാതുര്യം നിറഞ്ഞതാണ് — മനസ്സുകൊണ്ടു വരുണനെ സ്വീകരിക്കുന്നു, ദേഹംകൊണ്ടു മിത്രനോടുള്ള ധർമം പാലിക്കുന്നു. ‘ദേവനിർമിതം’ എന്ന വിശേഷണം കുംഭത്തിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിൽ ജനിച്ച മുനിമാരും ദിവ്യരാണ്. ഈ കുംഭത്തിൽനിന്ന് അഗസ്ത്യനും വസിഷ്ഠനും ജനിക്കുന്നത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പിന്നീട് ഉർവശി മിത്രദേവൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ മിത്രൻ ഉർവശിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ദുഷ്ടചാരിണീ, ഞാൻ മുമ്പേ ക്ഷണിച്ചിരുന്ന നീ എന്തിന് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു? എന്തിനു മറ്റൊരുവനെ പതിയായി വരിച്ചു? ഈ ദുഷ്കൃത്യം നിമിത്തം, എന്റെ ക്രോധത്താൽ കളങ്കിതയായ നീ മനുഷ്യലോകത്തു ചെന്ന് കുറെക്കാലം വസിക്കും. ദുർബുദ്ധീ, ബുധന്റെ പുത്രനും രാജർഷിയും കാശിരാജാവുമായ പുരൂരവസ്സിന്റെ അടുക്കലേക്കു ചെല്ലുക; അവൻ നിന്റെ ഭർത്താവാകും.” അങ്ങനെ ശാപദോഷത്താൽ അവൾ പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ ബുധന്റെ ഔരസപുത്രനായ പുരൂരവസ്സിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അദ്ദേഹത്തിനു പിന്നീട് ശ്രീമാനും മഹാബലവാനുമായ ആയു എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു; ആയുവിന്റെ പുത്രനായിരുന്നു ഇന്ദ്രതുല്യമായ ദ്യുതിയുള്ള നഹുഷൻ — വൃത്രന്റെമേൽ വജ്രം പ്രയോഗിച്ചശേഷം ത്രിദിവേശ്വരനായ ഇന്ദ്രൻ തളർന്നിരുന്നപ്പോൾ ഒരു ലക്ഷം വർഷം ഇന്ദ്രപദം ഭരിച്ചവൻ. മനോഹരമായ ദന്തങ്ങളും സുന്ദരമായ കണ്ണുകളും ഭംഗിയുള്ള പുരികങ്ങളുമുള്ള ആ ഉർവശി ആ ശാപത്താൽ ഭൂമിയിൽ വന്ന് അനേകവർഷം വസിച്ചു; ശാപം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ വീണ്ടും ഇന്ദ്രസഭയിലേക്കു മടങ്ങി.’ മിത്രന്റെ ശാപം വസിഷ്ഠന്റെയും നിമിയുടെയും ശാപങ്ങൾക്കു സമാനമാണ് — ക്രോധത്തിൽനിന്നുതന്നെ ജനിക്കുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ ആരംഭമാണ് — പുരൂരവസ്സ്, ആയു, നഹുഷൻ, തുടർന്ന് യയാതി. അങ്ങനെ ശാപംപോലും ലോകഹിതത്തിനായി പരിണമിക്കുന്നു. ഈ വംശവർണനയിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന യയാതികഥയ്ക്കു പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു — നഹുഷപുത്രനായ യയാതി അമ്പത്തെട്ടാം സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രതിഷ്ഠാനം പ്രയാഗയ്ക്കടുത്തുള്ള ഝൂസിയാണെന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ പറയുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; അതു സർഗം സമാപിപ്പിക്കുന്നു. ഉർവശിയുടെ ദേഹം തന്റേതായിരുന്നിട്ടും അവളുടെ മനോഗതം മിത്രൻ സഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ ശാപത്തിന്റെ കാരണം മാനസികമായ അപരാധമാണ്. ‘ദുഷ്ടചാരിണീ’, ‘ദുർബുദ്ധീ’ എന്നീ കഠിനമായ സംബോധനകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശാപത്തിനും ഒരു അവധിയുണ്ട് — ‘കുറെക്കാലം’ എന്ന്; അതിനാൽ ഉർവശി ഒടുവിൽ സ്വലോകത്തേക്കു മടങ്ങിവരുന്നു. നഹുഷന്റെ ഇന്ദ്രപദവും ക്ഷണികമായിരുന്നു; വൃത്രവധംകൊണ്ടു തളർന്ന ഇന്ദ്രൻ കുറെക്കാലം മാത്രമാണു സ്വപദത്തിൽനിന്ന് അകന്നുനിന്നത്. ഇങ്ങനെ ശാപങ്ങളും പദവികളും സുഖങ്ങളും എല്ലാം കാലത്തിന് അധീനമാണെന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിൽ അന്തർലീനമായ ഉപദേശം. ഈ വംശത്തിന്റെ പരാമർശം രാമന്റെ ശ്രോതാക്കൾക്കും സന്ദർഭോചിതമാണ് — കാരണം ഇനി യയാതിയുടെ കഥയിലൂടെ ക്ഷമയുടെ മഹത്ത്വം പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടാൻ പോകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക