സർഗ്ഗം
നിമിയും വസിഷ്ഠനും പരസ്പരം ശപിക്കുന്നു
കഥ കേൾക്കാനുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ ആഗ്രഹം, നിമി വൈജയന്തപുരം സ്ഥാപിക്കുന്നു, ദീർഘസത്രത്തിന്റെ സങ്കൽപം, വസിഷ്ഠന്റെ ഇന്ദ്രയജ്ഞം, ഗൗതമൻ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കുന്നു, വസിഷ്ഠന്റെ ശാപം, നിമിയുടെ പ്രതിശാപം, ഇരുവരും ദേഹമില്ലാത്തവരാകുന്നു
രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നൃഗശാപത്തിന്റെ വിസ്തരം ഇതാ ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു. കേൾക്കാൻ നിനക്കു താൽപര്യമുണ്ടെങ്കിൽ ഇനി മറ്റൊരു കഥയും കേൾക്കുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സൗമിത്രി വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അദ്ഭുതകരമായ കഥകൾ കേട്ട് എനിക്കു മതിവരുന്നില്ല.’ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാമൻ അത്യന്തം ധർമനിഷ്ഠമായ ഒരു കഥ പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ വംശത്തിൽ നിമി എന്നൊരു രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ പന്ത്രണ്ടാമത്തെ പുത്രനും വീര്യത്തിലും ധർമത്തിലും ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനുമായിരുന്നു. വീര്യസമ്പന്നനായ ആ രാജാവ് ഗൗതമന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ദേവപുരിക്കു തുല്യമായ ഒരു നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. മഹായശസ്വിയായ രാജർഷി നിമി വാസമുറപ്പിച്ച ആ നഗരത്തിന്റെ മനോഹരമായ പേര് വൈജയന്തം എന്നായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുന്നു.’ കഥ കേൾക്കാനുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ ആഗ്രഹം കേവലം കൗതുകമല്ല; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും കഥകളിലൂടെ രാമന്റെ മനസ്സ് ശോകത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു — ഭാഗവതത്തിലും വിഷ്ണുപുരാണത്തിലും ഇക്ഷ്വാകുവിനു നൂറു പുത്രന്മാരുണ്ട്, അവരിൽ നിമി പ്രധാനനാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ പന്ത്രണ്ടാമൻ എന്നാണ്, ഒരുപക്ഷേ പ്രായക്രമമനുസരിച്ചാകാം. വൈജയന്തം എന്ന പേര് ഇന്ദ്രന്റെ കൊട്ടാരത്തിന്റെ പേരിനോടു സദൃശമാണ്; അതിനാൽ നഗരത്തിന്റെ ശോഭ ദേവപുരിക്കു തുല്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഗൗതമാശ്രമത്തിനടുത്തു നഗരം സ്ഥാപിച്ചതാണു പിന്നീട് ഗൗതമൻ യജ്ഞത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കാരണമാകുന്നത്. മിഥിലാവംശത്തിന്റെ — അതിനാൽ സീതയുടെ പൂർവികന്റെയും — ഉത്പത്തി വർണിക്കുകയാണ് ഈ കഥയുടെ ഉദ്ദേശ്യം.
‘അതിവിശാലമായ നഗരം സ്ഥാപിച്ചശേഷം അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ആശയമുദിച്ചു — “അച്ഛന്റെ മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുമാറ് ഞാൻ ഒരു ദീർഘസത്രം അനുഷ്ഠിക്കും” എന്ന്. അതിനുശേഷം മനുപുത്രനായ അച്ഛൻ ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ അനുവാദം വാങ്ങി, അദ്ദേഹം ആദ്യം ബ്രഹ്മർഷിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ വരിച്ചു. പിന്നീട് ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ ആ രാജർഷി നിമി അത്രിയെയും അംഗിരസ്സിനെയും തപോനിധിയായ ഭൃഗുവിനെയും വരിച്ചു. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനായ നിമിയോടു പറഞ്ഞു: “ഇന്ദ്രൻ എന്നെ മുമ്പേ വരിച്ചുകഴിഞ്ഞു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യജ്ഞം സമാപിക്കുംവരെ കാത്തിരിക്കുക.” അതിനുശേഷം മഹാവിപ്രനായ ഗൗതമൻ വന്ന് ആ സ്ഥാനം നികത്തി; മഹാതേജസ്വിയായ വസിഷ്ഠനും ഇന്ദ്രന്റെ യജ്ഞം നടത്തി. നരാധിപനായ നിമിരാജാവാകട്ടെ ആ വിപ്രന്മാരെ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി, തന്റെ നഗരത്തിനടുത്ത് ഹിമവാന്റെ പാർശ്വത്തിൽ യജ്ഞം ചെയ്തു; അയ്യായിരം വർഷം രാജാവ് ദീക്ഷയിലിരുന്നു.’ ഇവിടെയാണു തർക്കത്തിന്റെ വിത്ത് — വസിഷ്ഠൻ കാത്തിരിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു; നിമിയാകട്ടെ കാത്തിരിക്കുന്നില്ല. ദീർഘസത്രം അയ്യായിരം വർഷം നീണ്ടുനിന്നത് അതിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു; കുലപുരോഹിതന്റെ അഭാവത്തിലും യജ്ഞം വൈകിയില്ല. ഗൗതമന്റെ ആശ്രമം അടുത്തുതന്നെയായിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിനു സ്വാഭാവികമായി ആ സ്ഥാനം നികത്താൻ കഴിഞ്ഞു. നിമിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അച്ഛന്റെ പ്രീതിയാണു മുഖ്യം; കാലതാമസം അസഹ്യം. വസിഷ്ഠന്റെ ദൃഷ്ടിയിലാകട്ടെ കുലപുരോഹിതന്റെ അധികാരം ലംഘിക്കപ്പെട്ടു. ഇരുപക്ഷത്തിനും കുറെയൊക്കെ ന്യായമുണ്ട്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണു പരിണാമം ദുഃഖകരമാകുന്നത്. അത്രി, അംഗിരസ്സ്, ഭൃഗു എന്നീ മഹർഷിമാരെയും വരിച്ചിരുന്നതിനാൽ വസിഷ്ഠന്റെ അഭാവത്തിലും യജ്ഞം ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരംതന്നെയായിരുന്നു. എങ്കിലും കുലപുരോഹിതനെ ആദ്യം വരിച്ചശേഷം പിന്നീട് മറ്റൊരാളെക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനം നികത്തിയ ക്രമം വസിഷ്ഠന്റെ അഭിമാനത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു.
‘ഇന്ദ്രയജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ അനിന്ദിതനായ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠമഹർഷി ഹോതാവിന്റെ കർമം നിർവഹിക്കാൻ രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ വന്നു. ഇതിനിടെ തന്റെ സ്ഥാനം ഗൗതമൻ നികത്തിയിരിക്കുന്നതായി അദ്ദേഹം കണ്ടു; അതോടെ ബ്രഹ്മപുത്രനായ വസിഷ്ഠൻ കടുത്ത കോപത്തിനു വശനായി. രാജാവിനെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം അൽപനേരം അവിടെ ഇരുന്നു; എന്നാൽ അന്നു രാജർഷി ഗാഢനിദ്രയിൽ ആണ്ടുപോയിരുന്നു. രാജർഷിയെ കാണാൻ കഴിയാതെ വന്നതോടെ മഹാത്മാവായ വസിഷ്ഠന്റെ ക്രോധം പുറത്തുവന്നു; അദ്ദേഹം പറയാൻ തുടങ്ങി: “രാജാവേ, എന്നെ അവഗണിച്ച് നീ മറ്റൊരാളെ വരിച്ചതിനാൽ നിന്റെ ദേഹം ചേതനയറ്റ് അചേതനമായിത്തീരും.”’ ഇവിടെ നൃഗകഥയുമായുള്ള സാമ്യം കാണാം — അവിടെയും രാജാവ് ദർശനം നൽകാത്തതാണു ശാപത്തിനു കാരണം, ഇവിടെയും. ഈ രണ്ടു കഥകളും രാമൻ ക്രമമായി പറയുന്നത് അവയുടെ ഉപദേശം ഒന്നായതുകൊണ്ടാണ് — രാജാവിന്റെ വാതിൽക്കൽ വന്നവനെ നിരാശനാക്കരുത്. വസിഷ്ഠന്റെ കോപം ഇരട്ടിയാണ് — ഒന്ന് തന്റെ സ്ഥാനം അപഹരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ, മറ്റൊന്നു ദർശനം ലഭിക്കാത്തതിനാൽ. ഉറക്കം രാജാവിന്റെ കുറ്റമായിരുന്നില്ല; എങ്കിലും ക്രുദ്ധനായ മുനിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അതും അവഗണനപോലെ തോന്നുന്നു. ശാപത്തിന്റെ രൂപം അപരാധത്തിന് അനുരൂപമാണ് — എന്നെ അവഗണിക്കുന്നവന്റെ ദേഹംതന്നെ ചേതനയെ വെടിയട്ടെ. ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ശയനംതന്നെ ആ അചേതനദേഹത്തിന്റെ മുന്നോടിപോലെയാണ് — അതിനാൽ കാണപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയുടെതന്നെ സ്ഥിരരൂപമാണു ശാപം. ബ്രഹ്മപുത്രന്റെപോലും ക്രോധം അനിയന്ത്രിതമായിരുന്നുവെന്നു കവി നിഷ്പക്ഷമായി വർണിക്കുന്നു.
‘അനന്തരം ഉണർന്ന രാജാവ് ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ട ശാപം കേട്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന് ബ്രഹ്മയോനിയായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: “ഒന്നുമറിയാതെ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന എന്റെമേൽ, ക്രോധംകൊണ്ടു കലുഷിതനായ നീ മറ്റൊരു യമദണ്ഡമെന്നപോലെ ശാപാഗ്നി ചൊരിഞ്ഞു. അതിനാൽ ബ്രഹ്മർഷേ, ദീർഘകാലമായി ശോഭിച്ചുനിൽക്കുന്ന നിന്റെ ആ പ്രസിദ്ധമായ ദേഹവും ചേതനയറ്റതാകും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.” ഇങ്ങനെ അന്നു രോഷവശരായി പരസ്പരം ശപിച്ച ആ രാജാവും ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനും പെട്ടെന്നുതന്നെ ദേഹമില്ലാത്തവരായിത്തീർന്നു; ബ്രഹ്മാവിനു തുല്യമായ പ്രഭാവം നേടിയവരായിരുന്നു അവർ ഇരുവരും.’ നിമിയുടെ പ്രതിശാപത്തിൽ ഒരു ന്യായമുണ്ട് — അറിയാതെ ചെയ്ത അപരാധം ശാപത്തിന് അർഹമല്ല. എന്നാൽ അദ്ദേഹവും ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്നാണു സംസാരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും ക്രോധംതന്നെയാണു നാശത്തിന്റെ മൂലകാരണം. ‘വിദേഹ’ എന്ന വാക്ക് ഇവിടെ രണ്ടർഥത്തിലാണ് — ദേഹമില്ലാത്തവൻ എന്നും, പിന്നീട് വിദേഹരാജ്യത്തിന്റെ പേര് എന്നും. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതു സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ കഥയുടെ തുടർച്ച — അവർ രണ്ടുപേരും വീണ്ടും ദേഹം നേടിയതെങ്ങനെ എന്നത് — അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ശാപപ്രതിശാപങ്ങളുടെ ഈ പരമ്പര കാണിക്കുന്നത് ക്രോധം ക്രോധത്തെത്തന്നെ ജനിപ്പിക്കുന്നു, ക്ഷമ മാത്രമാണ് അതിനെ ശമിപ്പിക്കുന്നത് എന്നാണ് — ഈ വിഷയം പിന്നീട് യയാതിയുടെ കഥയിൽ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥