സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണന്റെ മടങ്ങിവരവും രാമനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കലും
ലക്ഷ്മണൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു, ദുഃഖിതനായ രാമനെ കാണുന്നു, സീതയെ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ വിട്ടുപോന്ന വിവരം അറിയിക്കുന്നു, കാലഗതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം, രാമന്റെ ശാന്തി
കേശിനീനദിയുടെ തീരത്ത് ആ രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടിയശേഷം രഘുനന്ദനനായ ലക്ഷ്മണൻ പ്രഭാതത്തിൽ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു യാത്ര തുടർന്നു. ഉച്ചയായപ്പോൾ ആ മഹാരഥൻ രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങളാൽ നിബിഡവുമായ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു. നഗരം സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു — എന്നാൽ നഗരത്തിന്റെ ആ ആഹ്ലാദം ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖത്തിനു നേർവിപരീതമായിരുന്നു; തങ്ങളുടെ വാക്കു നിമിത്തം രാജകുലത്തിൽ എത്രമാത്രം ദുഃഖം ഉണ്ടായി എന്നു പ്രജകൾ അറിയുന്നില്ല. അതീവ ബുദ്ധിമാനായ സൗമിത്രി അത്യന്തം ദീനനായി: ‘രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ചെന്നെത്തുമ്പോൾ ഞാൻ എന്തു പറയും?’ എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെ ആശങ്ക ഇതാണ് — ഏൽപ്പിച്ച കാര്യം നിർവഹിച്ചാണ് അവൻ മടങ്ങിവരുന്നത്; എന്നാൽ തന്റെ വിവരണം രാമന്റെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുമല്ലോ എന്ന ഭയം. അവൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, അത്യന്തം വിശാലമായ രാമന്റെ ഭവനം മുന്നിൽ കാണായി. നരോത്തമനായ അവൻ രാജഭവനത്തിന്റെ വാതിൽക്കൽ രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി, തല കുനിച്ച്, ദീനമനസ്സോടെ, ആരും തടയാതെ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ‘ശശിസംനിഭം’ (ചന്ദ്രനു തുല്യം) എന്ന വിശേഷണം ഭവനത്തിന്റെ ധവളിമയെ കുറിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിൽ വസിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ ഹൃദയം അന്ധകാരമയമാണ്. ‘അവാങ്മുഖഃ’ (മുഖം താഴ്ത്തിയവൻ) എന്നതു ലക്ഷ്മണന്റെ ലജ്ജയും ദുഃഖവും വെളിവാക്കുന്നു — രാമന്റെ മുഖത്തു നോക്കാൻപോലും അവൻ മടിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കേശിനിക്കു പകരം ‘ഗോമത്യാം’ (ഗോമതിയുടെ തീരത്ത്) എന്നാണു പാഠം; മുദ്രണത്തിൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും ‘കേശിന്യാം’ എന്നുതന്നെയായതിനാൽ അതു സംഗതമാണ്. ലക്ഷ്മണനു നൽകിയിരിക്കുന്ന ‘സുമഹാമതിഃ’ (അതീവ ബുദ്ധിമാൻ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവൻ ബുദ്ധിമാനായതിനാൽ തന്റെ വിവരണം ഉളവാക്കാൻ പോകുന്ന ഫലത്തെക്കുറിച്ചു മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു എന്നാണ്.
ശ്രേഷ്ഠമായ ആസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, ദീനനായ ജ്യേഷ്ഠൻ രാഘവനെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവൻ മുന്നിൽ കണ്ടു. രാമനും ആ രണ്ടു ദിവസം ശോകത്തിലാണു കഴിച്ചുകൂട്ടിയതെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണീരണിഞ്ഞ കണ്ണുകൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ദീനനാണ്. ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലുകൾ പിടിച്ചു, കൈകൂപ്പി, ഏകാഗ്രചിത്തനായി, ദീനമായ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘ആര്യന്റെ ആജ്ഞ ശിരസാവഹിച്ച്, ജനകപുത്രിയെ ഗംഗാതീരത്ത് അങ്ങു നിർദേശിച്ചതുപോലെ വാല്മീകിയുടെ മംഗളകരമായ ആശ്രമത്തിനടുത്തു കൊണ്ടുചെന്നാക്കി; വീരാ, ശുഭാചാരയും യശസ്വിനിയുമായ അവളെ ആ ആശ്രമത്തിന്റെ അതിരിൽ ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം അങ്ങയുടെ പാദസേവയ്ക്കായി ഞാൻ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വിവരണം സംക്ഷിപ്തവും വസ്തുനിഷ്ഠവുമാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കാതിരിക്കാനായി സീതയുടെ വിലാപമോ അവളുടെ സന്ദേശമോ അവൻ ഇവിടെ പറയുന്നില്ല. ‘ശുഭാചാരാം യശസ്വിനീം’ (ശുഭമായ ആചാരമുള്ളവളും യശസ്വിനിയുമായവളെ) എന്ന വിശേഷണത്തിൽ സീതയുടെ പരിശുദ്ധിക്കുള്ള സാക്ഷ്യവും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘പുനരപി പാദമൂലം ഉപാസിതും’ (വീണ്ടും പാദസേവ ചെയ്യാൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ സേവനം മുറിയാതെ തുടരുമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ദുഃഖകരമായ കാര്യമാണു ചെയ്യേണ്ടിവന്നതെങ്കിലും അവൻ രാമന്റെ സേവകൻതന്നെ. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘യഥോദ്ദിഷ്ടേ’ (നിർദേശിച്ചതുപോലെ) എന്നതുകൊണ്ട് — രാമൻ നിർദേശിച്ചതുപോലെത്തന്നെ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ — ആജ്ഞ പൂർണമായി പാലിച്ചുവെന്നു ലക്ഷ്മണൻ അറിയിക്കുന്നു.
‘പുരുഷവ്യാഘ്രമേ, ദുഃഖിക്കരുത്; കാലത്തിന്റെ ഗതി ഇങ്ങനെയാണ്. അങ്ങയെപ്പോലെയുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാരും മനസ്വികളും ദുഃഖിക്കുകയില്ലല്ലോ. എല്ലാ സഞ്ചയങ്ങളും ക്ഷയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; എല്ലാ ഉയർച്ചകളും വീഴ്ചയിൽ അവസാനിക്കുന്നു; എല്ലാ സംയോഗങ്ങളും വിയോഗത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ജീവിതം മരണത്തിലും.’ ഈ ശ്ലോകം രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായവയിൽ ഒന്നാണ് — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ രാമൻ ഭരതനു നൽകുന്നതും ഇതേ ഉപദേശമാണ്; ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെതന്നെ വാക്ക് രാമനു തിരിച്ചുനൽകുന്നു. ‘അതിനാൽ പുത്രന്മാരിലും ഭാര്യമാരിലും മിത്രങ്ങളിലും ധനത്തിലും അമിതമായ ആസക്തി അരുത്; അവയിൽനിന്നുള്ള വേർപാട് നിശ്ചയമാണല്ലോ. കാകുത്സ്ഥാ, ആത്മാവിനാൽ ആത്മാവിനെയും മനസ്സിനാൽ മനസ്സിനെയും എന്നല്ല, സകല ലോകങ്ങളെയുംപോലും നിയന്ത്രിക്കാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയും; പിന്നെ സ്വന്തം ശോകത്തിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? അങ്ങയെപ്പോലുള്ള പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇത്തരം കാര്യങ്ങളിൽ മോഹിതരാകുകയില്ല. രാഘവാ, ആ അപവാദം വീണ്ടും അങ്ങയെ തേടിയെത്തും; രാജാവേ, ഏത് അപവാദഭയംകൊണ്ടാണോ മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ചത്, അതേ അപവാദംതന്നെ — രാജൻ, സംശയമില്ല — നഗരത്തിൽ വീണ്ടും ഉയരും. പുരുഷശാർദൂലമേ, അതിനാൽ അങ്ങ് ധൈര്യത്തോടെ മനസ്സിനെ ഉറപ്പിച്ച് ഈ ദുർബലമായ ബുദ്ധി ഉപേക്ഷിക്കണം; സന്താപപ്പെടരുത്.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ന്യായം സമർഥമാണ് — രാമൻ ദുഃഖിച്ചാൽ, ‘സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും രാമൻ അവളെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കുന്നു’ എന്നു പൗരന്മാർ പറയും; അങ്ങനെ പരിത്യാഗത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യംതന്നെ നഷ്ടമാകും. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇങ്ങനെ വിശദീകരിക്കുന്നു: ‘മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിൽ പാർത്ത സ്ത്രീയെ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ഇദ്ദേഹം രാവും പകലും അവളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാൽ ദുഃഖിക്കുന്നു എന്ന് ആളുകൾ പറയും.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ കേവലം സഹോദരനല്ല, ഒരു മന്ത്രിയെപ്പോലെ രാമനെ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ കരഞ്ഞിരുന്നതു ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവൻതന്നെ ദൃഢചിത്തനായി രാമനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു — വേഷങ്ങളുടെ ഒരു തലകീഴ്മറിയൽ. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകവും പതിനാലാമത്തെയും പതിനഞ്ചാമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഉത്തരാർധങ്ങളും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘ദുർബലാം ബുദ്ധിം’ (ദുർബലമായ ബുദ്ധി) എന്ന വാക്ക് അൽപ്പം കഠിനവുമാണ് — രാമന്റെ ശോകത്തെ ലക്ഷ്മണൻ ദൗർബല്യമായി, വീരന് അനുചിതമായതായി, കാണുന്നു.
മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മിത്രവത്സലനായ കാകുത്സ്ഥൻ അത്യന്തം പ്രീതിയോടെ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, വീരനായ ലക്ഷ്മണാ, നീ പറയുന്നതു ശരിതന്നെ. എന്റെ ആജ്ഞ നീ നിറവേറ്റിയതിൽ എനിക്കു പരിതോഷമുണ്ടായി. സൗമ്യാ, ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് എനിക്കു നിവൃത്തി വന്നിരിക്കുന്നു; സന്താപം നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണാ, നിന്റെ മനോഹരമായ വാക്കുകളാൽ ഞാൻ സാന്ത്വനിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ സഹോദരന്റെ ഉപദേശം രാമൻ സ്വീകരിക്കുന്നു — രാജാവായിട്ടും അനുജന്റെ വാക്ക് അദ്ദേഹം വിനയത്തോടെ കേൾക്കുന്നു. ‘നിവൃത്തിഃ’ എന്നാൽ ദുഃഖത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റം, ശാന്തി; ‘ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു മുക്തനായി’ എന്നാണു ഹിന്ദിഭാഷ്യം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്. എന്നാൽ രാമന്റെ ഈ ശാന്തി ബാഹ്യം മാത്രമാണെന്നു തോന്നും — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സീത എപ്പോഴും വസിക്കുന്നു; പിന്നീട് അശ്വമേധത്തിൽ സീതയുടെ സ്വർണപ്രതിമ അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സീതാപരിത്യാഗത്തിന്റെ പ്രസംഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ വീണ്ടും പ്രജാകാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുകയും നൃഗരാജാവിന്റെ കഥ ലക്ഷ്മണനു പറഞ്ഞുകൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘പരിതോഷശ്ച മേ വീര മമ കാര്യാനുശാസനേ’ (വീരാ, എന്റെ ആജ്ഞ നിറവേറ്റിയതിൽ എനിക്കു പരിതോഷമുണ്ട്) എന്നതിലൂടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ആജ്ഞാപാലനത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു; അവന്റെ കർത്തവ്യനിഷ്ഠയാണു രാമന്റെ പ്രീതിക്കു കാരണം. ‘മിത്രവത്സലഃ’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ സ്നേഹശീലത്തെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ദുഃഖത്തിലും അദ്ദേഹം സഹോദരനോടു സ്നേഹമുള്ളവനാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ രാജധർമം ഗൃഹധർമത്തെ ജയിക്കുന്നു; എങ്കിലും രാമന്റെ നിഗൂഢമായ ദുഃഖം കവി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചുവയ്ക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥