॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 51-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ദുർവാസാവിന്റെ ഭാവിപ്രവചനവും ഭൃഗുശാപകഥയും

വസിഷ്ഠാശ്രമത്തിൽ ദശരഥന്റെ ചോദ്യം, ദുർവാസാവു പറഞ്ഞ ഭൃഗുപത്നീവധത്തിന്റെയും വിഷ്ണുവിനുള്ള ശാപത്തിന്റെയും കഥ, രാമന്റെ ഭാവി, ലക്ഷ്മണനുള്ള സാന്ത്വനം, കേശിനീതീരത്തെ താമസം

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ സൂതൻ ഋഷി പറഞ്ഞ ആ വാക്ക് വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘പണ്ട് അത്രിയുടെ പുത്രനായ ദുർവാസാവ് എന്ന മഹാമുനി വസിഷ്ഠന്റെ പുണ്യമായ ആശ്രമത്തിൽ വർഷകാലം താമസിച്ചു. നിന്റെ പിതാവായ മഹാതേജസ്വിയും അതിമഹായശസ്വിയുമായ ദശരഥൻ മഹാത്മാവായ പുരോഹിതനെ കാണാൻ സ്വയം ആ ആശ്രമത്തിലേക്കു ചെന്നു. വസിഷ്ഠന്റെ ഇടതുവശത്തിരിക്കുന്ന, സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള മഹാമുനിയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. വിനീതനായ അദ്ദേഹം താപസശ്രേഷ്ഠരായ ആ രണ്ടു മുനിമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. സ്വാഗതം, ആസനം, പാദ്യം, ഫലമൂലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അവർ പൂജിച്ച രാജാവ് മുനിമാരോടൊപ്പം അവിടെ കഴിഞ്ഞു. അവിടെ ഇരുന്ന ആ പരമർഷിമാർക്കിടയിൽ, സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിലെത്തിയ ദിവസം, അതിമധുരമായ പലപല കഥകളും നടന്നു. അപ്പോൾ ഏതോ ഒരു കഥയ്ക്കിടയിൽ രാജാവ് കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞ്, അത്രിപുത്രനും തപോധനനുമായ മഹാത്മാവിനോടു പറഞ്ഞു — ഭഗവാനേ, എന്റെ വംശം എത്രകാലം നിലനിൽക്കും? എന്റെ രാമന്റെ ആയുസ്സ് എത്ര, മറ്റു പുത്രന്മാരുടെ ആയുസ്സ് എത്ര? രാമനുണ്ടാകുന്ന പുത്രന്മാരുടെ ആയുസ്സ് എത്രയായിരിക്കും? ഭഗവാനേ, അങ്ങേക്കു മനസ്സുണ്ടെങ്കിൽ എന്റെ ഈ വംശത്തിന്റെ ഗതി പറഞ്ഞുതരണം. ദശരഥരാജാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് അതിമഹാതേജസ്വിയായ ദുർവാസാവ് പറയാൻ തുടങ്ങി.’ ദശരഥന്റെ ചോദ്യം ഒരു പിതാവിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ആകുലതയാണ് — സ്വന്തം പുത്രന്മാരുടെയും വംശത്തിന്റെയും ഭാവി അറിയാൻ. ദുർവാസാവ് ഉഗ്രകോപിയെന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ അദ്ദേഹം ഭാവി ദർശിക്കുന്ന ഋഷിയാണ്. സന്ദർഭം വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമത്തിലാണ്, രാജപുരോഹിതന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ — അതിനാൽ വാക്കിന്റെ പ്രാമാണ്യം ദൃഢമാണ്. ‘പ്രഗ്രഹഃ’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — രാജാവ് സ്വയം വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മുനിമാരുടെ മുന്നിൽ അഭിമാനമില്ലാത്തവനായി. ‘വാർഷിക്യം’ എന്നാൽ വർഷകാലത്തെ ചാതുർമാസ്യവാസം — മഴക്കാലത്ത് ഋഷിമാർ ഒരിടത്തു താമസിക്കുന്നു. ‘കാമ്യയാ’ — അങ്ങേക്ക് ഇച്ഛയുണ്ടെങ്കിൽ പറഞ്ഞാലും എന്ന വിനയപൂർണമായ അഭ്യർഥന. സുമന്ത്രൻ സ്വയം ആ സന്ദർഭത്തിൽ സന്നിഹിതനായിരുന്നു; അതിനാൽ ഒരു ദൃക്സാക്ഷിയെപ്പോലെയാണ് അദ്ദേഹം പറയുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവരണം കേട്ടുകേൾവിയല്ല, സ്വാനുഭവമാണ്. ദശരഥൻ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു — വംശത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം, രാമന്റെയും മറ്റു പുത്രന്മാരുടെയും ആയുസ്സ്, പൗത്രന്മാരുടെ ആയുസ്സ്. ഇവയ്ക്കെല്ലാം ദുർവാസാവ് ഒരൊറ്റ കഥയിലൂടെ ഉത്തരം നൽകുന്നു; അതിന്റെ മൂലം ദേവാസുരയുദ്ധത്തിലാണ്. മുനിയുടെ സൂര്യസമാനമായ തേജസ്സ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിന്റെ ശക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ രാജാവ് വിനയത്തോടെ നമിക്കുന്നു.

‘രാജാവേ, പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നടന്നതു കേട്ടാലും. ദേവന്മാരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട ദൈത്യന്മാർ ഭൃഗുപത്നിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; അവൾ അഭയം നൽകിയതിനാൽ അവർ അവിടെ നിർഭയരായി പാർത്തു. അവൾ അവരെ സംരക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായ സുരേശ്വരനായ വിഷ്ണു മൂർച്ചയേറിയ വായ്ത്തലയുള്ള ചക്രംകൊണ്ട് ഭൃഗുപത്നിയുടെ ശിരസ്സ് ഛേദിച്ചു. അപ്പോൾ പത്നി കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ഭൃഗുകുലത്തിന്റെ നാഥനായ ഭൃഗു പെട്ടെന്നു ക്രുദ്ധനായി ശത്രുകുലങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന വിഷ്ണുവിനെ ശപിച്ചു — ജനാർദനാ, ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന് വധിക്കപ്പെടാൻ പാടില്ലാത്ത എന്റെ പത്നിയെ നീ വധിച്ചതിനാൽ നീ മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിക്കും; അവിടെ ഏറെ വർഷങ്ങൾ പത്നീവിയോഗം അനുഭവിക്കും. ശാപം നൽകിയശേഷം മനസ്സു തളർന്ന ഭൃഗു സ്വയം ചിന്തിച്ചു പശ്ചാത്തപിച്ചു. ശാപത്താൽ പീഡിതനായ ഭൃഗു ആ ദേവനെ അർചിച്ചു. തപസ്സാൽ ആരാധിക്കപ്പെട്ട ഭക്തവത്സലനായ ദേവൻ പറഞ്ഞു — ലോകങ്ങളുടെ പ്രിയത്തിനായി ആ ശാപം ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്ന്. ഇങ്ങനെ പൂർവജന്മത്തിൽ ഭൃഗുവാൽ ശപിക്കപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി, പാർഥിവസത്തമാ, ഇവിടെ നിന്റെ പുത്രനായി വന്നിരിക്കുന്നു; മാനദാ, അദ്ദേഹം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും രാമൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്.’ ഈ കഥയുടെ ഉദ്ദേശ്യം — രാമന്റെ സീതാവിയോഗം ആകസ്മികമല്ല, പണ്ടു വിഷ്ണു സ്വീകരിച്ച ശാപത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഭക്തനായ ഭൃഗുവിന്റെ ശാപംപോലും വിഷ്ണു ലോകഹിതത്തിനായി സ്വീകരിക്കുന്നു — ഭഗവാന്റെ ഭക്തവാത്സല്യത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം. ‘അവധ്യാം പത്നീം’ — സ്ത്രീ അവധ്യയാണ് എന്നതു ധർമമാണ്; അതിന്റെ ലംഘനത്തിന്റെ ഫലം വിഷ്ണുപോലും അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭം മുഴുവൻ (11.2–20.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; ഇതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ ദുഃഖത്തിനു ദൈവികമായ കാരണം കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ രാമന്റെ തീരുമാനത്തിന്റെ കഠോരത മയപ്പെടുത്തുന്നു. ഭൃഗുവിന്റെ പശ്ചാത്താപവും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ക്രോധത്തോടെ ശാപം നൽകിയശേഷം ‘സ്വാത്മനാ ഭാവിതഃ’ ആയി അദ്ദേഹം ആ ശാപത്തെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ചിന്തിക്കുന്നു, അതിന്റെ നിവാരണത്തിനായി ദേവനെ ആരാധിക്കുന്നു. കഥയിലെ വിരോധം സൂക്ഷ്മമാണ് — ദേവന്മാരെ രക്ഷിക്കാനായി വിഷ്ണു ദൈത്യന്മാരെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവർ ഋഷിപത്നിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ശരണാഗതനെ രക്ഷിക്കുന്നത് ഋഷിപത്നിയുടെ ധർമം, ദൈത്യവധം ദേവന്റെ കർത്തവ്യം. രണ്ടു ധർമങ്ങളുടെയും സംഘർഷത്തിൽനിന്നാണു ശാപം ഉണ്ടായത്. ഇതുപോലെതന്നെ രാമനിലും പ്രജാധർമവും പതിധർമവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമുണ്ട്. ‘രിപുകുലാർദനം’ (ശത്രുകുലങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ വിശേഷണം ഭൃഗുവിന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ കാരണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവൻ ഇന്നു നിരപരാധിയായ ഒരു സ്ത്രീയെ കൊന്നു.

‘ഭൃഗുശാപത്താലുണ്ടായ ആ വലിയ ഫലം രാമൻ അനുഭവിക്കും; എങ്കിലും അദ്ദേഹം ദീർഘകാലം അയോധ്യയുടെ അധിപതിയായിരിക്കും. അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിക്കുന്നവർ സുഖികളും സമൃദ്ധരുമായിരിക്കും. പതിനായിരം വർഷവും ആയിരം വർഷവും രാജ്യം ഭരിച്ചശേഷം രാമൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കു പോകും. പരമദുർജയനായ അദ്ദേഹം സമൃദ്ധമായ അശ്വമേധങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് പലയിടങ്ങളിലായി അനേകം രാജവംശങ്ങളെ സ്ഥാപിക്കും. സീതയിൽ രാഘവനു രണ്ടു പുത്രന്മാരുണ്ടാകും.’ ഇങ്ങനെ ആ മഹാമുനി രാജാവിന്റെ വംശത്തിന്റെ കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ എല്ലാം പറഞ്ഞിട്ട് മൗനം പാലിച്ചു. ആ മുനി മൗനിയായപ്പോൾ ദശരഥരാജാവ് മഹാത്മാക്കളായ രണ്ടു മുനിമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് വീണ്ടും ഉത്തമനഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങി. രാമന്റെ ഭരണകാലം പതിനോരായിരം വർഷമാണ് — പതിനായിരവും പത്തു നൂറും. അശ്വമേധങ്ങൾ, രാജവംശങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം, രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെ ജനനം — ഇവയെല്ലാം മുന്നോട്ടു കഥയിൽ സത്യമായിത്തീരും. വിശേഷിച്ചും ‘രണ്ടു പുത്രന്മാർ’ എന്ന ഭാവിപ്രവചനം സീതയുടെ ഗർഭത്തിലുള്ള ലവകുശന്മാരെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട സീതയുടെയും ഭാവി ശുഭമാണ്. ‘പരമദുർജയഃ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം — ശാപഗ്രസ്തനായിട്ടും അദ്ദേഹം അജയ്യനാണ്. ‘ഗതാഗതം’ എന്ന പദത്താൽ വംശത്തിന്റെ ഭൂതവും ഭാവിയും — രണ്ടും — പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘കസ്മിംശ്ചിത് കരണേ ത്വാം ച മൈഥിലീം ച… സന്ത്യജിഷ്യതി’ (ഏതോ ഒരു കാരണത്താൽ നിന്നെയും മൈഥിലിയെയും… ഉപേക്ഷിക്കും) എന്ന ഭാവിപ്രവചനമുണ്ട്; അതു വൾഗേറ്റിൽ ഈ സർഗത്തിലില്ല. ദുർവാസാവിന്റെ വാക്കിൽ രാമന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ രണ്ടു വശങ്ങൾ — ഒരുവശത്ത് ദുഃഖവും വിയോഗവും, മറുവശത്ത് ദീർഘവും സമൃദ്ധവുമായ രാജ്യവും യശസ്സും. രാമന്റെ ദുഃഖം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, പരാജയമല്ല എന്നു ലക്ഷ്മണൻ അറിയാനായാണ് സുമന്ത്രൻ ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹത്തോടു പറയുന്നത്. അശ്വമേധത്തിന്റെ പരാമർശം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കാനിരിക്കുന്ന രാമാശ്വമേധത്തിന്റെ മുൻസൂചനയാണ്; അവിടെവച്ചാണ് ലവകുശന്മാർ രാമായണം പാടുന്നത്.

‘അവിടെവച്ചു മുനി പറഞ്ഞ ഈ വാക്കു പണ്ടു ഞാൻ കേട്ടു, ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചുവച്ചു; അതു മറിച്ചാകുകയില്ല. മുനിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച്, രാമൻ സീതയുടെ പുത്രന്മാരെ അയോധ്യയിലല്ല, മറ്റൊരിടത്താണ് അഭിഷേകം ചെയ്യുക. രാഘവാ, കാര്യങ്ങൾ ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ നീ സന്താപപ്പെടേണ്ടതില്ല; നരോത്തമാ, സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയായാലും രാഘവനുവേണ്ടിയായാലും ദൃഢചിത്തനായിരിക്കുക.’ സുമന്ത്രൻ ലക്ഷ്മണനെ ‘രാഘവാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അദ്ദേഹവും രഘുവംശജനാണല്ലോ. സൂതന്റെ പരമാദ്ഭുതമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണന് അതുല്യമായ ഹർഷമുണ്ടായി; ‘സാധു, സാധു’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഹർഷം — സീതയുടെ വിയോഗം ദൈവനിർദിഷ്ടമാണെന്നും അവൾക്കു പുത്രന്മാരുണ്ടാകുമെന്നും അറിഞ്ഞതോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സു ശാന്തമായി. ഇങ്ങനെ വഴിയിൽ സൂതനും ലക്ഷ്മണനും സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ അവർ കേശിനീനദിയുടെ തീരത്തു രാത്രി താമസിച്ചു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ നദി ‘ഗോമതി’യാണ്, അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘കേശിനി’. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം — ‘അന്യത്ര ന ത്വയോധ്യായാം’ — വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ലവകുശന്മാരുടെ അഭിഷേകസ്ഥാനം അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നാന്യഥാ തദ് ഭവിഷ്യതി’ (അതു മറിച്ചാകുകയില്ല) എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് ദൃഢവിശ്വാസം നിറഞ്ഞതാണ് — ഋഷിവാക്ക് ഒരിക്കലും മിഥ്യയാകുന്നില്ല. ‘സീതാർഥേ രാഘവാർഥേ വാ’ — രണ്ടുപേർക്കുവേണ്ടിയും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല, കാരണം രണ്ടുപേരുടെയും ഭാവി നിയതമാണ്. സർഗം ശാന്തിയോടെ സമാപിക്കുന്നു — ആരംഭത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ദുഃഖം കഥയുടെ അന്ത്യത്തിൽ പ്രത്യാശയായി പരിണമിച്ചു. രാമന്റെ ഭാവിയിലെ ശുഭാംശം കേട്ടതിൽനിന്നാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ഉദ്ഗാരം ഉണ്ടായത്; മുമ്പ് അദ്ദേഹം കരയുകയായിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ആശ്വസ്തനാണ്. വഴിയിലെ രാത്രിവാസവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പോയതുപോലെതന്നെ അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കവും രണ്ടു ദിവസത്തേതാണ്. വഴിയിലുള്ള കേശിനീനദിയുടെ തീരത്താണ് അവർ വിശ്രമിച്ചത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക