സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണ-സുമന്ത്രസംവാദം
ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ വിലാപം, ദുർവാസാവിന്റെ പണ്ടത്തെ ഭാവിപ്രവചനത്തെക്കുറിച്ച് സുമന്ത്രന്റെ സൂചന
മൈഥിലിയായ സീതയെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ചതു കണ്ട് ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ ഘോരമായ സന്താപത്തിലാണ്ടു. മഹാതേജസ്വിയായ അദ്ദേഹം മന്ത്രിയും സാരഥിയുമായ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സാരഥേ, സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപത്താൽ രാമനുണ്ടായ ദുഃഖം നോക്കുക. ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ള ജനകാത്മജയായ പത്നിയെ ഉപേക്ഷിച്ചതിനെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം രാഘവന് ഇനി എന്തുണ്ടാകാനാണ്? സാരഥേ, രാഘവനു വൈദേഹിയുമായുള്ള ഈ വേർപാട് ദൈവത്താലാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ദൈവം മറികടക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ. ക്രുദ്ധനായാൽ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരോടുകൂടിയ അസുരന്മാരെയും കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ള ആ രാഘവനും ദൈവത്തിനു കീഴ്പ്പെടുന്നു. പണ്ട് പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമൻ വിജനമായ ദണ്ഡകവനമാകുന്ന മഹാവനത്തിൽ ഒൻപതും അഞ്ചും (പതിന്നാലു) വർഷം താമസിച്ചു. അതിനെക്കാളും ദുഃഖകരമാണ് വീണ്ടും സീതയെ നാടുകടത്തിയത്; പൗരന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ടു ചെയ്ത ഇതു ക്രൂരമാണെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. സൂതാ, നിസ്സാരകാര്യങ്ങൾ പറയുന്ന പൗരന്മാർ കാരണം മൈഥിലിക്കു വന്നുചേർന്ന, യശസ്സു കെടുത്തുന്ന ഈ കർമത്തിൽ എന്തു ധർമമാണ് ആശ്രയമായിട്ടുള്ളത്?’ രാമന്റെ കർമം ക്രൂരമാണെന്നു ലക്ഷ്മണൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — അദ്ദേഹം ആജ്ഞ പാലിച്ചു, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. എങ്കിലും അദ്ദേഹം രാമനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; ദോഷം ദൈവത്തിലും പൗരന്മാരിലും ആരോപിക്കുന്നു. ‘യോ ഹി ദേവാൻ… നിഹന്യാത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്തരമൊരു വീരൻപോലും ദൈവത്തിനു മുന്നിൽ നിസ്സഹായനാണ്. വനവാസത്തിലെ പതിന്നാലു വർഷങ്ങളെ ഓർക്കുന്നതിലൂടെ, രാമന്റെ ജീവിതം ഒരു ദുഃഖപരമ്പരയാണെന്നു ലക്ഷ്മണൻ അനുഭവിക്കുന്നു. ‘ഹീനാർഥവാദിഭിഃ’ (നിസ്സാരകാര്യങ്ങൾ പറയുന്നവർ) എന്നതു പൗരന്മാരുടെ നിന്ദയാണ് — നിസ്സാരവിഷയത്തിൽ സംസാരിച്ച അവർ വലിയൊരു ദുഃഖത്തിനു കാരണമായി. ‘യശോഹരേ കർമണി’ — പരിത്യാഗം രാമന്റെ യശസ്സിനു ഹാനികരമാണെന്നാണ് അദ്ദേഹം കരുതുന്നത്, സംരക്ഷകമാണെന്നല്ല. ‘മന്ത്രസാരഥിം’ എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അദ്ദേഹം രഥം ഓടിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല, രാജകുലത്തിന്റെ മന്ത്രിയുമാണ്; അതിനാലാണ് ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തോടുതന്നെ തന്റെ ദുഃഖം പറയുന്നത്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചോദ്യം ഒരുത്തരം ആവശ്യപ്പെടുന്നു — ഈ ദുഃഖത്തിന് എന്തെങ്കിലും കാരണമോ എന്തെങ്കിലും പ്രയോജനമോ ഉണ്ടോ?
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ ഈ പലവിധ വാക്കുകളും കേട്ട് പ്രാജ്ഞനായ സുമന്ത്രൻ ശ്രദ്ധാപൂർവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, മൈഥിലിയെക്കുറിച്ചു നീ സന്താപപ്പെടേണ്ട. ലക്ഷ്മണാ, ഇതു പണ്ടുതന്നെ ബ്രാഹ്മണർ നിന്റെ പിതാവിന്റെ മുന്നിൽവച്ചു ദർശിച്ചതാണ് — രാമൻ നിശ്ചയമായും മിക്കവാറും ദുഃഖിതനും സുഖമില്ലാത്തവനുമായിരിക്കും; ആ മഹാബാഹു വേഗം പ്രിയപ്പെട്ടവരിൽനിന്നു വേർപാടു നേരിടും. ധർമാത്മാവും മഹാനുമായ അദ്ദേഹം ഏറെക്കാലം കഴിയുമ്പോൾ നിന്നെയും മൈഥിലിയെയും ശത്രുഘ്നനെയും ഭരതനെയും ഉപേക്ഷിക്കും.’ സുമന്ത്രൻ വൃദ്ധനായ സാരഥിയും ദശരഥന്റെ വിശ്വസ്തനുമാണ്; രാജകുലത്തിന്റെ ഗൂഢരഹസ്യങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരം ലക്ഷ്മണന്റെ ‘കോ ധർമാശ്രയഃ’ (എന്തു ധർമമാണ് ആശ്രയം) എന്ന ചോദ്യത്തിനുള്ള പരിഹാരമാണ് — ഇതു മുമ്പേ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട ദൈവംതന്നെയാണ്. ഭാവിപ്രവചനത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മുന്നോട്ട് ലക്ഷ്മണനെയും രാമൻ ഉപേക്ഷിക്കും എന്നതിന്റെ കഥയിലെ ദൂരസൂചന. ‘വിസൗഖ്യഭാക്’ (സുഖമില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം രാമന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സാരം പറയുന്നു — സുഖരഹിതൻ. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. സുമന്ത്രന്റെ വാക്കിലെ ‘ശ്രദ്ധയാ’ എന്ന പദം — അദ്ദേഹം ആദരവോടെയും ഗൗരവത്തോടെയുമാണു പറയുന്നത്, സാന്ത്വനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമല്ല. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവരെ ക്രമമായി പറയുന്നു — നീ, മൈഥിലി, ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും — അതായത് രാമൻ കാലക്രമത്തിൽ എല്ലാ പ്രിയപ്പെട്ടവരെയും ഉപേക്ഷിക്കും. ‘കാലേന മഹതാ’ (ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ്) — ഇത് ഉടനെയല്ല, ദീർഘകാലത്തിനുശേഷമാണു സംഭവിക്കുക. ദൈവത്തിന്റെ വിധാനം മുമ്പേതന്നെ ഋഷിമാർ ദർശിച്ചിരുന്നു എന്ന അറിവ് ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖം നീക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിന് അർഥം നൽകുന്നു — ഇതു രാമന്റെ ക്രൂരതയല്ല, നിയതിയുടെ ഫലമാണ്.
‘സൗമിത്രേ, ദുർവാസാവു പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് നിന്നോടോ ഭരതനോടോ പറയരുത് എന്ന് രാജാവ് നിങ്ങളെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞിരുന്നു. നരർഷഭാ, ജനങ്ങൾ ഏറെയുള്ളിടത്ത്, എന്റെയും വസിഷ്ഠന്റെയും സാന്നിധ്യത്തിലാണ് ഋഷി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞത്. ഋഷിയുടെ വാക്കു കേട്ട് പുരുഷർഷഭനായ രാജാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞു — സൂതാ, ഒരിടത്തും ജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നീ ഇതു പറയരുത് എന്ന്. ആ ലോകപാലന്റെ ആ വാക്ക് ഏകാഗ്രചിത്തനായ ഞാൻ ഒരിക്കലും അസത്യമാക്കരുത് — സൗമ്യാ, ഇതാണ് എന്റെ നിലപാട്. സൗമ്യാ, ഇതു നിന്റെ മുന്നിൽ ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും പറയേണ്ടതല്ല; എങ്കിലും രഘുനന്ദനാ, കേൾക്കാൻ നിനക്കു താത്പര്യമുണ്ടെങ്കിൽ കേട്ടാലും. പണ്ടു നരേന്ദ്രൻ ഈ രഹസ്യം എന്നെ കേൾപ്പിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും ഞാൻ ഇതു പറയാം — ദൈവം മറികടക്കാനാവാത്തതാണല്ലോ; അതുമൂലമാണ് ശോകം നിറഞ്ഞ ഇത്തരമൊരു ദുഃഖം വന്നുചേർന്നത്. എന്നാൽ ഭരതന്റെ മുന്നിലും ശത്രുഘ്നന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലും നീ ഇതു പറയരുത്.’ ഗൗരവമുള്ള അർഥവും പദങ്ങളുമുള്ള ആ മഹത്തായ വാക്കു കേട്ട് സൗമിത്രി സൂതനോട് ‘സത്യം പറയുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. സുമന്ത്രന്റെ ധർമസങ്കടം — രഹസ്യം സൂക്ഷിക്കണമെന്ന രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ ഒരുവശത്ത്, ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖം നീക്കൽ മറുവശത്ത്. ‘ദൈവം ദുരതിക്രമം’ എന്നു കരുതി അദ്ദേഹം രഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്താൻ തീരുമാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒരു വ്യവസ്ഥയോടെ — ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും മുന്നിൽ പറയരുത്. ഇവിടെ വൾഗേറ്റ് പാഠം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സർവഥാ നാസ്ത്യവക്തവ്യം മയാ തവാഗ്രതഃ’ (നിന്റെ മുന്നിൽ എനിക്കു പറയാൻ പാടില്ലാത്തതായി ഒന്നുമില്ല) എന്നാണ്; അച്ചടിയിലാകട്ടെ ‘സർവഥൈവ ന വക്തവ്യം’ (ഒരുവിധത്തിലും പറയേണ്ടതല്ല) എന്നും; വൾഗേറ്റിൽ സുമന്ത്രന്റെ സങ്കോചം കൂടുതലാണ്. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദുർവാസാവിന്റെ കഥ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു. സർഗം ജിജ്ഞാസയോടെ സമാപിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വായനക്കാരനും രഹസ്യം കേൾക്കാൻ ഉത്സുകനാണ്. രഹസ്യം സൂക്ഷിക്കുന്നതു സാരഥിയുടെ ധർമമാണ്, സത്യം സംരക്ഷിക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്രതവും; ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ ദൈവത്തെയാണ് അദ്ദേഹം നിർണായകമായി കരുതുന്നത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥