॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 48-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതയുടെ സന്ദേശവും വിലാപവും

സീതയുടെ മൂർച്ഛയും ദുഃഖവാക്കുകളും, രാമനും ശ്വശ്രൂമാർക്കുമുള്ള സന്ദേശം, ലക്ഷ്മണന്റെ മടക്കം, അക്കരെ സീതയുടെ കരച്ചിൽ

ലക്ഷ്മണന്റെ ദാരുണമായ വാക്കു കേട്ട് ജനകാത്മജയായ വൈദേഹി അത്യധികം വിഷാദിച്ചു നിലത്തു വീണു. ഒരു നിമിഷം ബോധമറ്റവളെപ്പോലെ, കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, അവൾ ദീനമായ വാക്കിൽ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ ഈ ശരീരം വിധാതാവ് ദുഃഖത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണു സൃഷ്ടിച്ചതെന്നു തീർച്ച; അതുകൊണ്ടാണല്ലോ ഇന്ന് അതു ദുഃഖത്തിന്റെ മൂർത്തിരൂപമായി കാണപ്പെടുന്നത്. മുമ്പ് ഞാൻ എന്തു പാപമാണു ചെയ്തത്, ആരെയാണ് ഭാര്യമാരിൽനിന്നു വേർപിരിച്ചത് — ശുദ്ധമായ ആചാരമുള്ളവളായിരുന്നിട്ടും എന്നെ രാജാവ് ഉപേക്ഷിക്കാൻ?’ സീത തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം പൂർവജന്മത്തിൽ അന്വേഷിക്കുന്നു — ഈ ജന്മത്തിൽ താൻ ഒരു ദോഷവും ചെയ്തിട്ടില്ലെന്ന് അവൾക്കു ദൃഢമായി അറിയാം. ‘മുമ്പ് ഞാൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളെ അനുഗമിച്ച്, ദുഃഖത്തിലും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം കഴിഞ്ഞുകൊണ്ട് ആശ്രമവാസം സ്വീകരിച്ചു. സൗമ്യാ, ഇപ്പോൾ ഒറ്റപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ഞാൻ എങ്ങനെ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കും? ദുഃഖത്തിലാണ്ട ഞാൻ ആരോട് എന്റെ ദുഃഖം പറയും? പ്രഭോ, മുനിമാരോടു ഞാൻ എന്തു പറയും — ഞാൻ എന്തു ദുഷ്കർമമാണു ചെയ്തത്, ഏതു കാരണത്താലാണ് മഹാത്മാവായ രാഘവൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചത് എന്ന്? സൗമിത്രേ, ഇന്നുതന്നെ ജാഹ്നവീജലത്തിൽ ഞാൻ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല; എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ രാജവംശം നഷ്ടമാകും.’ വനവാസം മുമ്പും ദുഃഖമയമായിരുന്നു; എന്നാൽ അന്നു രാമൻ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവൾ തനിച്ചാണ്. അവളെ ആത്മഹത്യയിൽനിന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കുന്ന കാരണം താൻതന്നെയല്ല, ഗർഭത്തിലുള്ള രാമവംശമാണ് — ‘രാജവംശഃ പരിഹാസ്യതേ’ (രാജവംശം നഷ്ടമാകും) എന്ന്. ഈ ദുഃഖത്തിലും അവൾ രാമന്റെ വംശത്തിന്റെ രക്ഷയാണു ചിന്തിക്കുന്നത്; ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ പാരമ്യം. ‘ദുഃഖമൂർത്തി’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ തന്നെത്തന്നെ മൂർത്തീഭവിച്ച ദുഃഖമായി കരുതുന്നു. മുനിമാരുടെ ചോദ്യത്തോടുള്ള ഭയം — ‘കിം വക്ഷ്യാമി’ (ഞാൻ എന്തു പറയും) — അവളുടെ ലജ്ജയും മാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും കാണിക്കുന്നു. ‘വിജനീകൃതാ’ (ഒറ്റപ്പെടുത്തപ്പെട്ടവൾ) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ ഏകാന്തതയും നിസ്സഹായതയും പറയുന്നു.

‘സൗമിത്രേ, ആജ്ഞപോലെ ചെയ്യുക; ദുഃഖഭാഗിനിയായ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുക; രാജാവിന്റെ നിർദേശത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക. എന്റെ ഈ വാക്കു കേൾക്കുക. എന്റെ ശ്വശ്രൂമാരുടെയെല്ലാം പാദങ്ങളിൽ ഭേദമില്ലാതെ, കൈകൂപ്പി ശിരസ്സു നമിച്ചു വന്ദിച്ച്, രാജാവിന്റെ കുശലം അറിയിക്കുക. ലക്ഷ്മണാ, എല്ലാവരെയും ശിരസ്സു നമിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ഇതു പറയണം. ധർമങ്ങളിൽ ഏറെ നിഷ്ഠനായ രാജാവിനോടും പറയണം — രാഘവാ, സീത യഥാർഥത്തിൽ ശുദ്ധയാണെന്നും പരമഭക്തിയോടുകൂടിയവളാണെന്നും എന്നും അങ്ങയുടെ ഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്നവളാണെന്നും അങ്ങേക്ക് അറിയാമല്ലോ. വീരാ, അപകീർത്തിയെ ഭയക്കുന്ന അങ്ങ് ജനങ്ങൾക്കുവേണ്ടി എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു. അങ്ങയെക്കുറിച്ചുള്ള നിന്ദാവാക്കും ഉയർന്നുവന്ന അപവാദവും എന്നാലും നീക്കിക്കളയേണ്ടതാണ് — അങ്ങാണല്ലോ എന്റെ പരമഗതി. ധർമത്തിൽ ഏറെ നിഷ്ഠനായ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറയണം.’ സീതയുടെ സന്ദേശത്തിൽ നിന്ദയില്ല, ആക്രോശമില്ല — സ്വന്തം ശുദ്ധിയുടെ സ്മരണയും രാമന്റെ അപവാദം നീക്കുന്നതിലുള്ള സഹകരണവും മാത്രം. ‘ത്വം ഹി മേ പരമാ ഗതിഃ’ (അങ്ങാണല്ലോ എന്റെ പരമഗതി) എന്ന വാക്ക് അവളുടെ ഇളകാത്ത നിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടും അവൾ രാമനെത്തന്നെ ശരണമായി കരുതുന്നു. രാമന്റെ ഭയത്തിന് അവൾ ‘അയശോഭീരുണാ’ (അപകീർത്തിയെ ഭയക്കുന്നവനാൽ) എന്ന് വ്യക്തമായി പേരു നൽകുന്നു — അതിൽ മൃദുവായ ഒരു ഉപാലംഭവുമുണ്ട്, എന്നാൽ കരുണയാണ് അധികം. ശ്വശ്രൂമാരെ നമസ്കരിക്കുന്നത് വീണ്ടും ‘ഭേദമില്ലാതെ’ — കൈകേയിയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ 11–14 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ സീതയുടെ സന്ദേശം കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്. ‘യഥാജ്ഞം കുരു’ (ആജ്ഞപോലെ ചെയ്യുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ സീത ലക്ഷ്മണന്റെ സങ്കോചം നീക്കുന്നു — നീ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുക, എന്നെയോർത്തു ദുഃഖിക്കേണ്ട എന്ന്.

‘സഹോദരന്മാരോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ എന്നും പൗരന്മാരോടും പെരുമാറുക; ഇതാണ് അങ്ങയുടെ പരമധർമം, അതിൽനിന്ന് അനുത്തമമായ കീർത്തിയും. രാജാവേ, പൗരജനങ്ങളിൽനിന്നു ധർമപൂർവം എന്തു നേടുന്നുവോ അതുതന്നെയാണ് അങ്ങയുടെ ശ്രേയസ്സ്. നരർഷഭാ, ഞാനാകട്ടെ എന്റെ ശരീരത്തെയോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്നില്ല. രഘുനന്ദനാ, പൗരന്മാരുടെ അപവാദം ഉണ്ടാകാത്തവിധംതന്നെ പെരുമാറുക. ഭർത്താവാണല്ലോ സ്ത്രീയുടെ ദേവത, ഭർത്താവാണു ബന്ധു, ഭർത്താവാണു ഗുരു. അതിനാൽ പ്രാണൻ കൊടുത്തുപോലും ഭർത്താവിനു പ്രിയമായതു വിശേഷിച്ചും ചെയ്യണം. എന്റെ വാക്കായി രാമനോട് ഇങ്ങനെ പറയണം — ഇതാണ് എന്റെ സംഗ്രഹം. ഇന്ന് ഋതുകാലം കടന്ന ഗർഭിണിയായ എന്നെ നോക്കിക്കണ്ടിട്ടു പോകുക.’ സീത രാമനെ രാജധർമംതന്നെയാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത് — പ്രജകളെ സഹോദരന്മാരെപ്പോലെ പാലിക്കുക എന്ന്. അവൾ സ്വന്തം ദുഃഖം കണക്കാക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ കീർത്തി മാത്രം. ‘പതിർഹി ദേവതാ നാര്യാഃ’ എന്ന ശ്ലോകം ഭാരതീയപരമ്പരയിൽ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ സൂത്രംപോലെ പ്രസിദ്ധമാണ്. അവസാനവാക്കു കരുണമാണ് — ‘ഗർഭിണിയായ എന്നെ കണ്ടിട്ടു പോകുക’ — അവൾ രാമന്റെ സന്താനത്തെ വഹിക്കുന്നു എന്നതിനു ലക്ഷ്മണൻ സാക്ഷിയാകണം; മുന്നോട്ട് അപവാദം നീക്കുന്നതിൽ ഈ സാക്ഷ്യം ഉപയോഗപ്പെടും. ഇങ്ങനെ സീത പറയുന്നു; ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ കേൾക്കുന്നു. ‘മമ സംഗ്രഹഃ’ — സന്ദേശത്തിന്റെ സാരം, ചുരുക്കം. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും പതിനെട്ടാം ശ്ലോകവും പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘അഹം തു നാനുശോചാമി സ്വശരീരം’ (ഞാനാകട്ടെ എന്റെ ശരീരത്തെയോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ സീതയുടെ ആത്മത്യാഗം പ്രകടമാകുന്നു.

സീത ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ലക്ഷ്മണൻ ശിരസ്സുകൊണ്ടു ഭൂമിയെ വന്ദിച്ചു; ഒന്നും പറയാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിഞ്ഞില്ല. അവളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ഉറക്കെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ, ഒരു നിമിഷം ആലോചിച്ച് അദ്ദേഹം അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘ശോഭനേ, അവിടുന്ന് എന്നോട് എന്താണു പറയുന്നത്? അനഘേ, മുമ്പ് അവിടുത്തെ രൂപം ഞാൻ കണ്ടിട്ടില്ല; അവിടുത്തെ പാദങ്ങൾ മാത്രമേ കണ്ടിട്ടുള്ളൂ. രാമനില്ലാതെ ഈ വനത്തിൽ അവിടുത്തെ ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും?’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് അദ്ഭുതകരമാണ് — അദ്ദേഹം സീതയുടെ മുഖംപോലും ഒരിക്കലും നോക്കിയിട്ടില്ല, പാദങ്ങൾ മാത്രം; അമ്മയെയെന്നപോലെ പൂജിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവളെ നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം വീണ്ടും തോണിയിൽ കയറി. വീണ്ടും തോണിയിൽ കയറി തോണിക്കാരനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ശോകഭാരത്താൽ വലഞ്ഞ അദ്ദേഹം വടക്കേ കരയിലെത്തി, ദുഃഖത്താൽ മതിമറന്നവനെപ്പോലെ വേഗം രഥത്തിൽ കയറി. അക്കരെ നിൽക്കുന്ന, അനാഥയെപ്പോലെ ഉഴലുന്ന സീതയെ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ പിന്നെ പുറപ്പെട്ടു. ‘മുഹുർമുഹുഃ പരാവൃത്യ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കി) എന്ന പദത്താൽ, പോകുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് സീതയിൽത്തന്നെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അകന്നുപോകുന്ന രഥത്തെയും ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി ഉദ്വിഗ്നയായി നിൽക്കുന്ന സീതയെ ശോകം ആവേശിച്ചു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ദൃശ്യം ഇരുവശത്തുനിന്നുമാണ് — ഒരുവശത്ത് ലക്ഷ്മണൻ പിന്നോട്ടു നോക്കിക്കൊണ്ടു പോകുന്നു, മറുവശത്ത് സീത അകന്നുപോകുന്ന രഥത്തെ നോക്കുന്നു; നടുവിൽ ഗംഗ. 21–22 ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്.

ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ സർഗം സമാപിക്കുന്നു: ‘ദുഃഖഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ, യശസ്വിനിയും യശസ്സു ധരിക്കുന്നവളുമായ ആ സതി, നാഥനെ കാണാതെ, മയിലുകളുടെ കേകാരവം മുഴങ്ങുന്ന വനത്തിൽ ദുഃഖത്തിലാണ്ട് ഉറക്കെ കരഞ്ഞു.’ യശസ്സു ധരിച്ചിരുന്ന അവൾ ഇപ്പോൾ നാഥനില്ലാത്തവളാണ്; മയിലുകളുടെ കേകാരവം നിറഞ്ഞ വനത്തിൽ അവളുടെ കരച്ചിൽ ലയിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ ശബ്ദങ്ങളും അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ സഹചാരികളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ‘ദുഃഖഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞവൾ’ എന്ന രൂപകം — ദുഃഖം കനത്ത ഭാരമാണ്, അവൾ അതിനാൽ കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ പാരമ്യബിന്ദു; ഇതിനുശേഷം വാല്മീകിയുടെ ആഗമനത്തോടെ സാന്ത്വനം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘യശസ്വിനീ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘തപസ്വിനീ’ എന്നാണ്. ലക്ഷ്മണൻ പോയി, രഥം ദൂരെയായി, സീത ഗംഗാതീരത്ത് തനിച്ചു നിൽക്കുന്നു — ദൃശ്യത്തിന്റെ ശൂന്യത അവളുടെ ഹൃദയത്തിന്റെ ശൂന്യതയും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ഒരു വാക്കും ചേർക്കുന്നില്ല; കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദത്തെ വനത്തിലെ കേകാരവത്തോടു ചേർക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക