സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണൻ സീതയോടു പരിത്യാഗം അറിയിക്കുന്നത്
ഗംഗയുടെ അക്കരെ ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖം, സീതയുടെ ചോദ്യം, ലോകാപവാദവും രാമന്റെ തീരുമാനവും അറിയിക്കൽ, വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിർദേശം
അനന്തരം രാഘവാനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം മൈഥിലിയെ കയറ്റിയിട്ട്, ഏറെ വിശാലവും നന്നായി സജ്ജമാക്കിയതുമായ നിഷാദന്മാരുടെ തോണിയിൽ കയറി. രഥത്തോടുകൂടി സുമന്ത്രനോട് ‘ഇവിടെ നിൽക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ശോകസന്തപ്തനായ അദ്ദേഹം തോണിക്കാരനോട് ‘തുഴയുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. സുമന്ത്രൻ അക്കരെ വരുന്നില്ല — പരിത്യാഗത്തിന്റെ സാക്ഷി ലക്ഷ്മണൻ മാത്രമായിരിക്കും. പിന്നെ ഭാഗീരഥിയുടെ അക്കരെയെത്തി ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി, കണ്ണീരാൽ മൂടിയവനായി മൈഥിലിയോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയൊരു മുള്ളു തറച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം ബുദ്ധിമാനായ ആര്യൻ ഈ കാര്യത്തിൽ എന്നെ ലോകനിന്ദയ്ക്കു പാത്രമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് എനിക്കു മരണമാണു ശ്രേയസ്കരം, അല്ലെങ്കിൽ മരണത്തിനപ്പുറം എന്താണോ അത്; ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന ഇത്തരമൊരു കാര്യത്തിൽ ഞാൻ നിയോഗിക്കപ്പെടരുതായിരുന്നു. ശോഭനേ, പ്രസാദിച്ചാലും; എനിക്കു പാപം വരുത്തരുതേ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ നിലത്തു വീണു. ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖം ആഴമുള്ളതാണ് — അദ്ദേഹം ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആ കർമം ലോകനിന്ദിതമാണെന്നു കരുതുന്നു; രാഘവന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കും ധർമത്തിനും ഇടയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം പിളർന്നിരിക്കുന്നു. ‘ന മേ പാപം കർതുമർഹസി’ (എനിക്കു പാപം വരുത്തരുതേ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം സീതയോടു ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു — അവളുടെ ശാപമോ ദുഃഖമോ തനിക്കു പാപമായിത്തീരുമോ എന്ന ഭയം. ‘ഹൃദ്ഗതം ശല്യം’ (ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച മുള്ള്) എന്ന രൂപകം — അമ്പുപോലെ ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച ദുഃഖം. നൈഷാദീ നൗക എന്നാൽ നിഷാദന്മാരുടെ തോണി; വനവാസാരംഭത്തിലും നിഷാദരാജനായ ഗുഹനാണ് രാമനെ കടത്തിയത്. പരിത്യാഗത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ രണ്ടുപേർ മാത്രമേ ഉണ്ടാകാവൂ എന്നതിനാൽ ലക്ഷ്മണൻ മുമ്പേതന്നെ സുമന്ത്രനെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. നമസ്കരിച്ചു നിലത്തു വീഴുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൈന്യത്തിന്റെയും സീതയോടുള്ള പൂജ്യഭാവത്തിന്റെയും ലക്ഷണമാണ്.
കരയുന്നവനും കൈകൂപ്പിയവനും സ്വന്തം മരണം കാംക്ഷിക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് ഏറെ പരിഭ്രാന്തയായ മൈഥിലി പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇതെന്താണെന്ന് എനിക്കു മനസ്സിലാകുന്നില്ല; സത്യം പറയുക. നിന്നെ സ്വസ്ഥനായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മഹീപതിക്കു ക്ഷേമമല്ലേ? നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ സന്താപത്തിലായത്, അത് എന്റെ മുന്നിൽ പറയണം — നരേന്ദ്രന്റെ ആണ നിനക്കുണ്ട്, ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു.’ സീത ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — അവൾ രാജമഹിഷിയാണ്, ലക്ഷ്മണൻ അവളുടെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കരുത്; ‘നരേന്ദ്രന്റെ ആണ നിനക്കുണ്ട്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ രാമന്റെ ശപഥവും അദ്ദേഹത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അവളുടെ ആദ്യത്തെ ആകുലത വീണ്ടും രാമന്റെ ക്ഷേമംതന്നെ. വൈദേഹി ഇങ്ങനെ നിർബന്ധിച്ചപ്പോൾ ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ മുഖം കുനിച്ച്, കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞവനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ബാഷ്പഗലഃ’ എന്ന പദം — കണ്ഠം കണ്ണീരാൽ അടഞ്ഞു, വാക്ക് ഇടറി. സീതയുടെ ചോദ്യത്തിൽ ആശങ്കയുണ്ട് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കണ്ട അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ ഇപ്പോൾ സത്യമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. ‘അഹമാജ്ഞാപയാമി തേ’ (ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിൽ സീതയുടെ രാജോചിതമായ ഗൗരവം കാണാം; ഭയന്നിരുന്നിട്ടും അവൾ ദൃഢയാണ്. ലക്ഷ്മണൻ മുഖം കുനിക്കുന്നു — സീതയുടെ കണ്ണുകളിൽ നോക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയുന്നില്ല.
‘ജനകാത്മജേ, സഭാമധ്യത്തിലും നഗരത്തിലും ജനപദത്തിലും നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള അതിദാരുണമായ അപവാദം കേട്ട്, സന്തപ്തഹൃദയനായ രാമൻ എന്നോടു കാര്യം അറിയിച്ചിട്ട് ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി. ദേവീ, രാജാവ് അമർഷത്തോടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒതുക്കിവച്ചതും പിന്നിലാക്കിയതുമായ ആ നിന്ദാവാക്കുകൾ നിന്റെ മുന്നിൽ പറയാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിർദോഷയായിരുന്നിട്ടും പൗരാപവാദഭീതനായ രാജാവ് നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ദേവീ, ഇതു മറ്റൊരുവിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കരുത്. രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച്, അതുപോലെതന്നെ നിന്റെ ഗർഭകാലാഭിലാഷവും മാനിച്ച്, ആശ്രമങ്ങളുടെ സമീപത്തു ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.’ ലക്ഷ്മണൻ അപവാദത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ നൽകുന്നില്ല — ‘ആ നിന്ദാവാക്കുകൾ പറയാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല’; സീതയുടെ അപമാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മര്യാദയ്ക്കു സഹിക്കാനാവില്ല. ‘എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിർദോഷ’ എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം സാക്ഷ്യം നൽകുന്നു — നീ നിർദോഷയാണെന്ന് എനിക്കറിയാം എന്ന്. ‘മറ്റൊരുവിധത്തിൽ മനസ്സിലാക്കരുത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, രാമന്റെ പ്രേമമില്ലായ്മകൊണ്ടല്ല, ലോകഭയംകൊണ്ടു മാത്രമാണു പരിത്യാഗം എന്ന് അദ്ദേഹം സീതയെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ദൗർഹൃദം’ എന്ന പദത്താൽ തപോവനദർശനാഭിലാഷം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവളുടെ ഇച്ഛയും സാധിക്കുന്നു എന്ന കയ്പുള്ള സാന്ത്വനം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതി — ‘സന്തപ്തഹൃദയനായ രാമൻ എന്നോടു കാര്യം അറിയിച്ചിട്ട് ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി’ — വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അമർഷാത്’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘അമർഷഃ പൃഷ്ഠതഃ കൃതഃ’ (അമർഷം പിന്നിലാക്കി) എന്നാണ്.
‘ശുഭേ, ജാഹ്നവീതീരത്തുള്ള ഇതാ ബ്രഹ്മർഷിമാരുടെ പുണ്യവും രമണീയവുമായ തപോവനം; വിഷാദിക്കരുത്. എന്റെ പിതാവായ ദശരഥരാജാവിന്റെ പരമസഖാവും അതിമഹായശസ്വിയുമായ ബ്രാഹ്മണൻ, മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വാല്മീകി ഇവിടെ വസിക്കുന്നു. ജനകാത്മജേ, ഈ മഹാത്മാവിന്റെ പാദച്ഛായയിൽ ചെന്ന് ഉപവാസനിഷ്ഠയോടെ ഏകാഗ്രയായി സുഖമായി വസിക്കുക. ദേവീ, പാതിവ്രത്യം അവലംബിച്ച്, രാമനെ എന്നും ഹൃദയത്തിൽ വച്ച്, അങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിനക്കു പരമമായ ശ്രേയസ്സുണ്ടാകും.’ ലക്ഷ്മണന്റെ അവസാനവാക്ക് സാന്ത്വനം നിറഞ്ഞതാണ് — സീത നിരാശ്രയയല്ല; ദശരഥന്റെ മിത്രമായ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ അവൾ പിതൃഗൃഹത്തിലെന്നപോലെ സുരക്ഷിതയായിരിക്കും. ‘രാമം കൃത്വാ സദാ ഹൃദി’ (രാമനെ എന്നും ഹൃദയത്തിൽ വച്ച്) എന്ന ഉപദേശം — ബാഹ്യമായ വിയോഗം, എന്നാൽ ആന്തരികമായ സംയോഗം നിത്യം. വാല്മീകിയുടെ പേര് ഇവിടെ ആദ്യമായി കഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഈ കാവ്യത്തിന്റെ കർത്താവുതന്നെ. മുന്നോട്ട് അദ്ദേഹംതന്നെ സീതയുടെ പുത്രന്മാരായ ലവകുശന്മാരെ പാലിക്കും, അവരെ രാമായണം പാടാൻ പഠിപ്പിക്കും. പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ‘പാദച്ഛായ’ എന്ന പദത്താൽ ഗുരുവിന്റെ ആശ്രയത്തിന്റെ കുളിർമയും ശാന്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉപവാസപരാ’ — വ്രതചര്യ; പരിത്യക്തയായ പത്നിയും പതിവ്രതയുടെ ധർമം പാലിക്കണം എന്ന ഉപദേശം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥