॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 46-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതയോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണന്റെ ഗംഗാതീരയാത്ര

സുമന്ത്രൻ രഥം കൊണ്ടുവരുന്നത്, സീതയുടെ ഹർഷം, വഴിയിലെ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ, ഗോമതീതീരത്തെ താമസം, ഗംഗാതീരത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ കരച്ചിൽ, തോണിയിൽ ഗംഗ കടക്കൽ

രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ ദീനചിത്തനായ ലക്ഷ്മണൻ വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘സാരഥേ, വേഗമുള്ള കുതിരകളെ ഉത്തമരഥത്തിൽ പൂട്ടുക. രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സീതയ്ക്കു നല്ല വിരിപ്പു വിരിച്ച ശുഭമായ ഒരാസനം ഒരുക്കുക. രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സീതയെ പുണ്യകർമാക്കളായ മഹർഷിമാരുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കു ഞാൻ കൊണ്ടുപോകണം; വേഗം രഥം കൊണ്ടുവരിക.’ ലക്ഷ്മണന്റെ മുഖം വരണ്ടതും മനസ്സു ദീനവുമാണ് — രാത്രിയും അദ്ദേഹം ദുഃഖത്തോടെയാണു കഴിച്ചതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം താമസം വരുത്തുന്നില്ല; ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞയാണ് അദ്ദേഹത്തിന് എല്ലാറ്റിനും മേലെ. ‘രാജവചനാത്’ (രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച്) എന്ന പദം രണ്ടു പ്രാവശ്യം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല, രാജാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ചു മാത്രമാണു ചെയ്യുന്നതെന്നു ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം സമാധാനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. സുമന്ത്രൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയതും അതിമനോഹരവും സുഖശയ്യ വിരിച്ചതുമായ രഥം കൊണ്ടുവന്ന്, മിത്രങ്ങളുടെ മാനം വർധിപ്പിക്കുന്ന സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, ഈ രഥം എത്തിയിരിക്കുന്നു; ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്താലും.’ സുമന്ത്രൻ വൃദ്ധനായ സാരഥിയാണ്, ദശരഥന്റെയും വിശ്വസ്തൻ; രാമന്റെ വനവാസത്തിലും അദ്ദേഹംതന്നെയാണു രഥം ഓടിച്ചത്. ഇപ്പോൾ സീതയുടെ വനയാത്രയുടെ രഥവും അദ്ദേഹംതന്നെ ഓടിക്കും — ചരിത്രത്തിന്റെ കരുണമായ ആവർത്തനം. രഥത്തിലെ സുഖശയ്യയും നന്നായി വിരിച്ച ആസനവും സീതയുടെ സുഖത്തിനായുള്ള അവസാനത്തെ ഏർപ്പാടാണ്; അവളുടെ ക്ലേശം കഴിയുന്നത്ര കുറയ്ക്കാൻ ലക്ഷ്മണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പരമവാജിഭിഃ’ — ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ; യാത്ര വേഗം തീരട്ടെ എന്ന്. സുമന്ത്രൻ ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിനും രാമന്റെ തീരുമാനം അറിയാമെന്ന് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വ്യക്തമാകും. ലക്ഷ്മണൻ സീതയോടു സത്യം പറയുന്നില്ല, എന്നാൽ അവളുടെ സുഖത്തിനായി എല്ലാം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കർത്തവ്യവും സ്നേഹവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം.

സുമന്ത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നരർഷഭനായ ലക്ഷ്മണൻ രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സീതയുടെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘ദേവീ, അവിടുന്ന് പ്രഭുവായ ഈ രാജാവിനോട് ഒരു വരം ചോദിച്ചുവല്ലോ; രാജാവ് അതു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അവിടുത്തെ ആശ്രമത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ എനിക്ക് ആജ്ഞ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവീ വൈദേഹീ, നമ്മുടെ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ വേഗം ഗംഗാതീരത്തെ ഋഷിമാരുടെ ശുഭമായ ആശ്രമങ്ങളിൽ ചെന്ന് മുനിമാർ വസിക്കുന്ന വനത്തിലേക്ക് അവിടുത്തെ കൊണ്ടുചെന്നാക്കും.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ദ്വയാർഥമുള്ളതാണ് — സത്യമാണ്, എന്നാൽ പൂർണസത്യമല്ല. ‘അപനേയാ ഭവിഷ്യസി’ എന്ന പദത്തിൽ ‘അപനയനം’ (ദൂരേക്കു മാറ്റൽ) എന്നതിന്റെ ഒരു നിഴലുമുണ്ട്. മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വൈദേഹിക്ക് അതുല്യമായ ഹർഷമുണ്ടായി; പോകുന്നത് അവൾക്ക് ഇഷ്ടമായി. വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും വിവിധരത്നങ്ങളും എടുത്ത് അവൾ പോകാൻ ഒരുങ്ങി: ‘ഈ ആഭരണങ്ങളും വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും വിവിധ ധനങ്ങളും ഞാൻ മുനിപത്നിമാർക്കു നൽകും.’ സൗമിത്രി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് മൈഥിലിയെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, രാമന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ട് വേഗമുള്ള കുതിരകളുള്ള രഥത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. സീതയുടെ ഹർഷവും മുനിപത്നിമാർക്കുവേണ്ടിയുള്ള ഉപഹാരശേഖരണവും — ഇതെല്ലാം വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു; കാരണം ഈ യാത്ര നിർവാസനമാണെന്ന് അവൾ അറിയുന്നില്ല. സീതയുടെ ഉദാരത — സ്വന്തം ആഭരണങ്ങൾപോലും തപസ്വിനികൾക്കു നൽകാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘രാമന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ അന്തഃസംഘർഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓരോ ചുവടും ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം വയ്ക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്തിലെ ഏഴാം ശ്ലോകവും ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — അവിടെയാണ് ലക്ഷ്മണൻ വരത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞയെക്കുറിച്ചു പരാമർശിക്കുന്നത്. വരം സാധിച്ചുകിട്ടി എന്നു കരുതി സീത ആനന്ദിക്കുന്നു; രാമന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ തെളിവായി അവൾ ഇതിനെ കാണുന്നു. അവളുടെ അജ്ഞതതന്നെയാണ് ഈ സന്ദർഭത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ മൂലം; വായനക്കാരന് എല്ലാം അറിയാം, അവൾക്ക് അറിയില്ല.

വഴിയിൽവച്ച് സീത ലക്ഷ്മീവർധനനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രഘുനന്ദനാ, ഞാൻ ധാരാളം അശുഭങ്ങൾ മാത്രമാണു കാണുന്നത്. ഇന്ന് എന്റെ കണ്ണു തുടിക്കുന്നു, ശരീരം വിറയ്ക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, ഹൃദയം അസ്വസ്ഥമായിരിക്കുന്നതുപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു. എനിക്കു കടുത്ത ഉത്കണ്ഠയും കടുത്ത അസ്വസ്ഥതയുമുണ്ട്. വിശാലലോചനാ, ഭൂമി ശൂന്യമായിരിക്കുന്നതായിത്തന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു. ഭ്രാതൃവത്സലാ, നിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനു ക്ഷേമമായിരിക്കുമോ? വീരാ, എന്റെ എല്ലാ ശ്വശ്രൂമാർക്കും ഭേദമില്ലാതെ, നഗരത്തിലും ജനപദത്തിലുമുള്ള ജീവികൾക്കും കുശലമായിരിക്കുമോ?’ ഇങ്ങനെ കൈകൂപ്പി സീത ദേവതകളോടു പ്രാർഥിച്ചു. സ്ത്രീയുടെ വലത്തെ കണ്ണു തുടിക്കുന്നത് അശുഭമാണെന്നു ലോകവിശ്വാസം. ബുദ്ധി അറിയുന്നില്ലെങ്കിലും സീതയുടെ ഹൃദയം വരാനിരിക്കുന്ന വിയോഗം മുൻകൂട്ടി അനുഭവിക്കുന്നു. അവളുടെ ആകുലത സ്വന്തം കാര്യത്തിലല്ല, രാമന്റെയും ശ്വശ്രൂമാരുടെയും പ്രജകളുടെയും കാര്യത്തിലാണ് — ഇത് അവളുടെ നിഃസ്വാർഥസ്വഭാവത്തിന്റെ ദർശനമാണ്. അവളുടെ വാക്കിന്റെ അർഥം കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ ശിരസ്സുകൊണ്ടു മൈഥിലിയെ വന്ദിച്ച്, ഉണങ്ങിവരളുന്ന ഹൃദയത്തോടെ, സന്തുഷ്ടനെന്നപോലെ ‘മംഗളം’ എന്നു പറഞ്ഞു. ‘ഹൃഷ്ടനെന്നപോലെ’ — പുറമേ പ്രസന്നത, ഉള്ളിൽ ഉണക്കം — ലക്ഷ്മണന്റെ ഇരട്ട അവസ്ഥ ഇവിടെ ഹൃദയസ്പർശിയായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘സർവാസാം അവിശേഷതഃ’ — കൈകേയിയുടെയും കുശലം സീത ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നിമിത്തങ്ങളുടെ ക്രമം — കണ്ണു തുടിക്കൽ, ശരീരകമ്പം, ഹൃദയത്തിന്റെ അസ്വാസ്ഥ്യം, ഉത്കണ്ഠ, അസ്വസ്ഥത, ഭൂമിയുടെ ശൂന്യത — പുറത്തുനിന്ന് ഉള്ളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു, സീതയുടെ വ്യാകുലത ക്രമേണ വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പിന്നെ ഗോമതീതീരത്ത് ഒരാശ്രമത്തിൽ താമസിച്ച്, പ്രഭാതത്തിൽ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റ് സൗമിത്രി സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘വേഗം രഥം പൂട്ടുക. ഇന്ന് ത്രിയംബകനെപ്പോലെ (ശിവനെപ്പോലെ) ഓജസ്സോടെ ഭാഗീരഥീജലം ഞാൻ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കും.’ ശിവൻ ഗംഗയെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണൻ ഗംഗാജലം ശിരസ്സിൽ ധരിക്കും എന്ന് ഉപമ; അച്ചടിയിൽ ‘ത്രിയംബക ഇവൗജസാ’ എന്നാണു പാഠം. ആ സൂതൻ മനോവേഗമുള്ള കുതിരകളെ പരിശോധിച്ച് രഥത്തിൽ പൂട്ടി, കൈകൂപ്പി വൈദേഹിയോട് ‘കയറിയാലും’ എന്നു പറഞ്ഞു. സൂതന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അവൾ ഉത്തമരഥത്തിൽ കയറി. ബുദ്ധിമാനായ സൗമിത്രിയോടും സുമന്ത്രനോടുമൊപ്പം വിശാലാക്ഷിയായ സീത പാപനാശിനിയായ ഗംഗയിലെത്തി. അപ്പോൾ മധ്യാഹ്നത്തിൽ ഭാഗീരഥിയുടെ ജലാശയത്തിലെത്തി അതിനെ നോക്കി, ദീനനായ ലക്ഷ്മണൻ ഉറക്കെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. ഗംഗയുടെ ദർശനംതന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ സംയമം തകർക്കുന്നു — ഇനിമേൽ സീതയുടെ പരിത്യാഗം അനിവാര്യമാണ്. ഇതുവരെ അദ്ദേഹം ദുഃഖം ഒതുക്കിവച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതു കണ്ണീരായി പുറത്തുവന്നു. യാത്ര രണ്ടു ദിവസത്തേതാണ് — ആദ്യദിവസം ഗോമതീതീരംവരെ, രണ്ടാംദിവസം ഗംഗവരെ; അതുകൊണ്ടാണ് മുന്നോട്ട് സീത ‘രണ്ടു രാത്രി’ എന്നു പറയുന്നത്. ‘പാപവിനാശിനീം’ എന്ന ഗംഗയുടെ വിശേഷണം കരുണമാണ് — നിഷ്പാപയായ സീതയുടെ അപവാദം ഇവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുമെന്നപോലെ. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഗോമതി അയോധ്യയ്ക്കടുത്ത് ഒഴുകുന്ന നദിയാണ്; അതിന്റെ തീരത്തെ ആശ്രമത്തിലുള്ള രാത്രിവാസം തപോവനയാത്രയുടെ ആരംഭമായി സീതയ്ക്കു തോന്നുന്നു.

ഏറെ ശ്രദ്ധാലുവും ധർമജ്ഞയുമായ സീത ആതുരനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നീ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ കരയുന്നത്? ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന ജാഹ്നവീതീരത്തെത്തിയ ഈ ഹർഷവേളയിൽ എന്തിനാണ് എന്നെ വിഷാദിപ്പിക്കുന്നത്? പുരുഷർഷഭാ, നീ എപ്പോഴും രാമന്റെ അരികിലാണല്ലോ കഴിയുന്നത്; അദ്ദേഹത്തെ വിട്ടിരുന്ന രണ്ടു രാത്രികൊണ്ട് നിനക്കു ശോകം വന്നുവോ? ലക്ഷ്മണാ, രാമൻ എനിക്കും ജീവനെക്കാൾ പ്രിയനാണ്; എന്നിട്ടും ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; ഇങ്ങനെ കുട്ടിത്തം കാണിക്കരുത്. എന്നെ ഗംഗ കടത്തുക, താപസന്മാരെ കാണിച്ചുതരിക; പിന്നെ ഞാൻ മുനിമാർക്കു വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകും. പിന്നെ മഹർഷിമാരെ യഥാവിധി അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അവിടെ ഒരു രാത്രി പാർത്ത് നമുക്കു വീണ്ടും ആ നഗരത്തിലേക്കു പോകാം. താമരയിതൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും സിംഹത്തിന്റേതുപോലെയുള്ള മാറിടവും ഒതുങ്ങിയ ഉദരവുമുള്ള, ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ കാണാൻ എന്റെ മനസ്സും തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു.’ സീതതന്നെ ലക്ഷ്മണനെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നു — കരുണയുടെ പരമാവസ്ഥ. രാമനെ വിട്ടുനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് ലക്ഷ്മണൻ കരയുന്നതെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു; സ്നേഹത്തോടെ അവനെ ‘കുട്ടിത്തം കാണിക്കുന്നവൻ’ എന്നു ശാസിക്കുന്നു. ‘ഒരു രാത്രി പാർത്ത് നമുക്കു വീണ്ടും പോകാം’ എന്ന അവളുടെ പദ്ധതിയും ‘രാമനെ കാണാൻ മനസ്സു തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു’ എന്ന വാക്കും വായനക്കാരനു സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്. രണ്ടു രാത്രിപോലും രാമനെ കൂടാതെ കഴിയാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അവളുടെ വിധി ദീർഘമായ വിയോഗമാണ്. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ രാമന്റെ രൂപവർണനയുണ്ട് — പദ്മപത്രാക്ഷൻ, സിംഹോരസ്കൻ, കൃശോദരൻ. സീതയുടെ വാക്കിൽ ലക്ഷ്മണനോട് ഒരമ്മയുടേതുപോലുള്ള സ്നേഹവും കാണാം — അവൾ അവനെ ‘പുരുഷർഷഭാ’ എന്നു ബഹുമാനിക്കുന്നു, ‘ബാലിശൻ’ എന്നു ലാളിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ മനോഹരമായ കണ്ണുകൾ തുടച്ച് തോണിക്കാരെ വിളിച്ചു. മുക്കുവർ കൈകൂപ്പി ‘ഇതാ തോണി തയ്യാറാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഗംഗ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണൻ ശുഭമായ തോണിയിൽ കയറി, ഏകാഗ്രതയോടെ ആ സീതയെ ഗംഗ കടത്തി. സീതയുടെ മുന്നിൽ ദുഃഖം മറയ്ക്കാനായി ലക്ഷ്മണൻ കണ്ണീർ തുടയ്ക്കുന്നു. വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും ഗുഹന്റെ തോണിയിലാണ് രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ഗംഗ കടന്നത്; ഇപ്പോൾ സീത വീണ്ടും ഗംഗ കടക്കുന്നു, എന്നാൽ രാമനില്ലാതെ. ഈ സന്ദർഭത്തിലെ സാമ്യവും വൈരുധ്യവും കവി സൂക്ഷ്മമായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ രണ്ട് അർധങ്ങളും മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘നാവമുപാഹരത്’ (തോണി കൊണ്ടുവന്നു) എന്നും അച്ചടിയിൽ ‘ഉപാരുഹത്’ (തോണിയിൽ കയറി) എന്നുമാണ്. ‘സമാഹിതഃ’ (ഏകാഗ്രൻ) — ഇതാണു ലക്ഷ്മണന്റെ അവസ്ഥ; ദുഃഖം അടക്കി അദ്ദേഹം കർത്തവ്യം മാത്രം ചെയ്യുന്നു. തോണിക്കാർ തയ്യാറായ തോണി കൊണ്ടുവരുന്നു; എന്നാൽ ‘സജ്ജാ’ (തയ്യാർ) എന്ന അവരുടെ വാക്കു കരുണമാണ് — സീതയുടെ പരിത്യാഗത്തിനായിത്തന്നെയാണ് തോണി തയ്യാറായിരിക്കുന്നത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക