സർഗ്ഗം
രാമൻ സഹോദരന്മാരെ വിളിപ്പിക്കുന്നത്
ദ്വാരപാലകൻ ലക്ഷ്മണനെയും ഭരതനെയും ശത്രുഘ്നനെയും കൊണ്ടുവരുന്നത്, രാമന്റെ വാടിയ മുഖം, സഹോദരന്മാരുടെ നമസ്കാരം, രാമന്റെ സ്നേഹനിർഭരമായ വാക്കുകൾ
സുഹൃദ്വർഗത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം രാഘവൻ ബുദ്ധികൊണ്ടു തീരുമാനമെടുത്ത്, അരികിലിരുന്ന ദ്വാരപാലകനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ശുഭലക്ഷണനായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനെയും മഹാഭാഗനായ ഭരതനെയും അപരാജിതനായ ശത്രുഘ്നനെയും വേഗം കൊണ്ടുവരിക.’ ‘ബുദ്ധ്യാ നിശ്ചിത്യ’ (ബുദ്ധികൊണ്ടു തീരുമാനിച്ച്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാമൻ സഹോദരന്മാരെ വിളിക്കുന്നു, എന്നാൽ തീരുമാനം മുമ്പേതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിക്കഴിഞ്ഞു. സഹോദരന്മാരുമായി ആലോചനയല്ല, തീരുമാനത്തിന്റെ അറിയിപ്പാണ് അദ്ദേഹം നടത്താൻ പോകുന്നത്. രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ദ്വാരപാലകൻ ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി ലക്ഷ്മണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ചെന്ന് ആരും തടയാതെ ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചു. അത്യന്തം മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണനു ജയാശംസ നേർന്ന് കൈകൂപ്പി അവൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവിടേക്കു ചെന്നാലും, താമസിക്കരുത്.’ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് സൗമിത്രി രാഘവന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് രഥത്തിൽ കയറി രാഘവന്റെ വസതിയിലേക്കു പാഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണന്റെ തത്പരത അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ് — രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ ഒരു നിമിഷത്തെ താമസംപോലും അദ്ദേഹത്തിനു സഹിക്കാനാവില്ല. ‘അനിവാരിതഃ’ (തടയപ്പെടാതെ) എന്ന പദത്താൽ രാജദൂതന്റെ അധികാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കുമാരന്മാരുടെ ഗൃഹങ്ങളിലും അവൻ തടസ്സമില്ലാതെ പ്രവേശിക്കുന്നു. ദ്വാരപാലകന്റെ വാക്കിലെ ‘മാ ചിരം’ (താമസിക്കരുത്) തിടുക്കത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; രാമന്റെ വ്യാകുലത ദൂതന്റെ വാക്കിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ‘വർധയിത്വാ’ എന്നാൽ ജയാശീർവാദം ചെയ്ത് — സേവകന്റെ വിനയം. സുഹൃത്തുക്കളെ യാത്രയാക്കിയശേഷം മാത്രമാണ് രാമൻ സഹോദരന്മാരെ വിളിക്കുന്നത് — രാജകുലത്തിന്റെ ഗൂഢമായ വിഷയം പുറത്തുള്ളവരുടെ മുന്നിൽ ചർച്ച ചെയ്യരുത് എന്നതു രാജനീതിയുടെ നിയമമാണ്.
ലക്ഷ്മണൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ട് ദ്വാരപാലകൻ ഭരതന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ജയാശംസ നേർന്ന് കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞ് ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ രാമൻ പറഞ്ഞയച്ച വാക്ക് ദ്വാരപാലകനിൽനിന്നു കേട്ട് മഹാബലനായ ഭരതൻ ആസനത്തിൽനിന്നു വേഗം ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് നടന്നുതന്നെ പോയി. ഭരതൻ രഥത്തിനായി കാത്തുനിൽക്കുന്നുപോലുമില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തി ഈ തിടുക്കത്തിൽ കാണാം. ഭരതൻ പോകുന്നതു കണ്ട് ദ്വാരപാലകൻ തിടുക്കത്തിൽ കൈകൂപ്പി ശത്രുഘ്നന്റെ ഭവനത്തിൽ ചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘രഘുശ്രേഷ്ഠാ, വരിക, വന്നാലും; രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനും മഹായശസ്വിയായ ഭരതനും മുമ്പേ പോയിക്കഴിഞ്ഞു.’ അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുഘ്നൻ ഉന്നതാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ശിരസ്സുകൊണ്ടു ഭൂമിയെ വന്ദിച്ച് രാഘവൻ എവിടെയോ അവിടേക്കു പോയി. ശത്രുഘ്നൻ രാമനെ മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ നമസ്കരിക്കുന്നു — ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഭൂമിയിൽ ശിരസ്സു നമിച്ച്. പിന്നെ ദ്വാരപാലകൻ വന്ന് കൈകൂപ്പി രാമനോട് ‘എല്ലാ സഹോദരന്മാരും വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അറിയിച്ചു. മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ആഗമനക്രമം അവരുടെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ രഥത്തിൽ വേഗത്തിൽ, ഭരതൻ കാൽനടയായി തിടുക്കത്തിൽ, ശത്രുഘ്നൻ നമസ്കാരപൂർവം ഭക്തിയോടെ. മൂന്നുപേരിലും കവി ഒരേ ഭാവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ വിളി കേട്ടയുടനെ എല്ലാവരും എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ദ്വാരപാലകൻ ശത്രുഘ്നനെ ‘രഘുശ്രേഷ്ഠാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഇളയവനായിരുന്നിട്ടും രഘുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്ന ബഹുമാനം. ദ്വാരപാലകനും ക്രമമായി ഒരാളിൽനിന്നു മറ്റൊരാളിലേക്കു പോകുന്നു, ഓരോരുത്തരോടും മുമ്പേ പോയവരുടെ വാർത്ത പറയുന്നു; അതിനാൽ കുമാരന്മാർ തിടുക്കം മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ചെറിയൊരു സന്ദർഭംപോലും കവി സജീവമാക്കിയിരിക്കുന്നു.
കുമാരന്മാർ വന്നെത്തി എന്നു കേട്ട്, ചിന്തയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വ്യാകുലമായവനും മുഖം കുനിച്ചവനും ദീനമനസ്കനുമായ രാമൻ ദ്വാരപാലകനോടു പറഞ്ഞു: ‘കുമാരന്മാരെ വേഗം എന്റെ അടുത്തേക്കു പ്രവേശിപ്പിക്കുക. ഇവരിലാണ് എന്റെ ജീവിതം; ഇവരാണ് എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട പ്രാണൻ.’ രാമന്റെ വാക്കിൽ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം — സങ്കടകാലത്ത് അദ്ദേഹം സഹോദരന്മാരെത്തന്നെ പ്രാണനായി കരുതുന്നു. നരേന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ച കുമാരന്മാർ വിനീതരായി, കൈകൂപ്പി, ഏകാഗ്രചിത്തരായി പ്രവേശിച്ചു. രാമന്റെ മുഖം രാഹുഗ്രസ്തനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, സന്ധ്യയിലെത്തിയ സൂര്യനെപ്പോലെ, പ്രഭയറ്റതായി അവർ കണ്ടു. ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും മുഖം ശോഭയറ്റ താമരപോലെയിരിക്കുന്നതും കണ്ട്, അവർ തിടുക്കത്തിൽ ശിരസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ഏകാഗ്രരായി നിന്നു; രാമനാകട്ടെ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. മൂന്ന് ഉപമകൾ — ഗ്രഹണം ബാധിച്ച ചന്ദ്രൻ, അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ, ശോഭയറ്റ താമര — രാമന്റെ മുഖത്തിന്റെ മ്ലാനത വർണിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽപോലും ഇളകാത്ത രാമൻ ഇന്നു കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആന്തരികസംഘർഷം പ്രകടമാകുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ‘ശുക്ലവാസസഃ’ — വെള്ളവസ്ത്രം കുമാരന്മാരുടെ ശുദ്ധഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു രാമന്റെ മ്ലാനമുഖത്തിനു വിപരീതമാണ്. സഹോദരന്മാർ ആദ്യം മൗനമായി നമസ്കരിക്കുന്നു, ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല — ജ്യേഷ്ഠന്റെ ദുഃഖം കണ്ടുള്ള അവരുടെ വിനയം. ‘ഏതേ പ്രാണാഃ പ്രിയാ മമ’ (ഇവരാണ് എന്റെ പ്രിയപ്രാണൻ) എന്ന വാക്കു കരുണമാണ് — പ്രാണപ്രിയയായ പത്നിയെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ തീരുമാനിച്ച രാജാവ് സഹോദരന്മാരെത്തന്നെ പ്രാണനായി ആശ്രയിക്കുന്നു.
മഹാബലനായ രാമൻ അവരെ കൈകൾകൊണ്ട് ആലിംഗനം ചെയ്ത് എഴുന്നേല്പിച്ച് ‘ആസനങ്ങളിൽ ഇരിക്കുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളാണ് എന്റെ സർവസ്വം, നിങ്ങളാണ് എന്റെ ജീവിതം. നരേശ്വരന്മാരേ, നിങ്ങൾ നേടിത്തന്ന രാജ്യമാണു ഞാൻ ഭരിക്കുന്നത്. നിങ്ങൾ ശാസ്ത്രാർഥം ഗ്രഹിച്ചവരും ബുദ്ധിയിൽ ഉറച്ചവരുമാണ്; അതിനാൽ ഒത്തുചേർന്ന് എന്റെ ഈ കാര്യത്തിനു പരിഹാരം അന്വേഷിക്കണം.’ രാമൻ സഹോദരന്മാരെ ‘നരേശ്വരന്മാരേ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അവരും രാജ്യത്തിന്റെ പങ്കാളികളാണ് എന്ന ബഹുമാനം. ‘നിങ്ങൾ നേടിത്തന്ന രാജ്യം’ എന്ന വാക്കിൽ വിനയമുണ്ട് — രാമൻ സ്വന്തം രാജ്യം സഹോദരന്മാരുടെ പുരുഷാർഥത്തിന്റെ ഫലമായി കരുതുന്നു. കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ എല്ലാവരും ശ്രദ്ധാലുക്കളും ഉദ്വിഗ്നമനസ്കരുമായി — ‘രാജാവ് എന്താണു പറയാൻ പോകുന്നത്?’ എന്ന്. സർഗാന്ത്യം ഉദ്വേഗഭരിതമാണ് — സഹോദരന്മാർ എന്തോ അശുഭം ശങ്കിക്കുന്നു, എന്നാൽ തീരുമാനം ഇനിയും പറഞ്ഞിട്ടില്ല. അടുത്ത സർഗത്തിലാണ് രാമൻ പൗരാപവാദവും സീതാപരിത്യാഗത്തിന്റെ നിശ്ചയവും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം (21) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠം സഹോദരന്മാരുടെ മനോനില വിശേഷിച്ചു വർണിക്കുന്നു. ‘മദർഥഃ അന്വേഷ്ടവ്യഃ’ (എന്റെ ഈ കാര്യത്തിനു പരിഹാരം അന്വേഷിക്കണം) എന്ന വാക്കിലൂടെ, പ്രശ്നത്തിന്റെ പരിഹാരം സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കാൻ രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ അദ്ദേഹം തീരുമാനം മുമ്പേ എടുത്തുകഴിഞ്ഞു. ‘സംഭൂയ’ (ഒത്തുചേർന്ന്) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാവരുടെയും സമ്മതം പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ വാക്കു കേട്ടിട്ടും സഹോദരന്മാർക്ക് ഒന്നും പറയാൻ കഴിയുന്നില്ല, അവർ കാത്തിരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥