സർഗ്ഗം
അശോകവനികയിലെ വിഹാരവും സീതയുടെ തപോവനദർശനേച്ഛയും
അശോകവനികയുടെ വർണന, സീതയോടൊപ്പം രാമന്റെ വിഹാരം, ഗർഭിണിയായ സീതയുടെ തപോവനദർശനാഭിലാഷം, രാമന്റെ സമ്മതം
സ്വർണാലംകൃതമായ പുഷ്പകത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം മഹാബാഹുവായ രാമൻ അശോകവനികയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അന്തഃപുരത്തിലെ ഈ ക്രീഡാവനം കവി വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; കാരണം ഇവിടെവച്ചാണ് സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത് സീതയുടെ ഗർഭവാർത്തയും അവളുടെ അഭിലാഷവും വെളിപ്പെടുന്നത്. ആ വനിക ചന്ദനം, അകിൽ, മാവ്, തുംഗം, കാലേയകം, ദേവദാരുവനങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ചുറ്റും ശോഭിച്ചിരുന്നു. ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, ഇലിപ്പ, പ്ലാവ്, വേങ്ങ, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയുടെ പ്രഭയുള്ള പാരിജാതം എന്നിവയാൽ അതു ശോഭിച്ചു. പാച്ചോറ്റി, കടമ്പ്, നീർമരുത്, നാഗകേസരം, ഏഴിലംപാല, അതിമുക്തകം, മന്ദാരം, വാഴ, പൊന്തകളുടെയും വള്ളികളുടെയും ജാലങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അതു മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രിയംഗു, കദംബം, ഇലഞ്ഞി, ഞാവൽ, മാതളം, കോവിദാരം എന്നിവയാൽ അതു ശോഭിച്ചു. എപ്പോഴും പൂക്കളാലും പഴങ്ങളാലും മനോഹരങ്ങളും ദിവ്യമായ ഗന്ധവും രസവുമുള്ളവയും ഇളംമുളകളും തളിരുകളുമുള്ളവയുമായ വൃക്ഷങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ശില്പികളാൽ രൂപകല്പന ചെയ്യപ്പെട്ട ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങൾ മനോഹരമായ തളിരുകളും പൂക്കളും നിറഞ്ഞവയും മത്തരായ വണ്ടുകൾ തിങ്ങിയവയുമായിരുന്നു. കുയിലുകളാലും ഭൃംഗരാജപ്പക്ഷികളാലും പലനിറമുള്ള പക്ഷികളാലും ശോഭിക്കുന്ന ആ വനിക, മാവുകളുടെ ശിരോലങ്കാരങ്ങളാലെന്നപോലെ നൂറുകണക്കിനു രീതിയിൽ ചിത്രിതമായിരുന്നു. അവിടെ ചില വൃക്ഷങ്ങൾ ശുദ്ധസ്വർണംപോലെയും ചിലത് അഗ്നിജ്വാലപോലെയും മറ്റുചിലത് നീലാഞ്ജനംപോലെയും ശോഭിച്ചു. വൃക്ഷനാമങ്ങളുടെ ദീർഘമായ പട്ടിക കാവ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — ഭാരതീയസസ്യജാലത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ഒരു ചിത്രംപോലെ. നിറങ്ങളുടെ മൂന്നു വിധം — സ്വർണം, അഗ്നിവർണം, നീലം — വനത്തിന്റെ ചിത്രവൈചിത്ര്യം വെളിവാക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ (3, 4, 6.2, 7.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ വർണന കൂടുതൽ വിസ്തൃതമാണ്. ‘ശില്പികളാൽ രൂപകല്പന ചെയ്യപ്പെട്ട’ എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് അറിയാം — ഈ വനം പ്രകൃതിയുടെ മാത്രമല്ല, മനുഷ്യകൗശലത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. കവി ഓരോ വൃക്ഷത്തെയും പേരെടുത്തു പറയുന്നു — ചന്ദനം, അകിൽ, മാവ്, ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, ഇലിപ്പ, പ്ലാവ്, പാരിജാതം, പാച്ചോറ്റി, കടമ്പ്, നീർമരുത്, കദംബം, ഇലഞ്ഞി, ഞാവൽ, മാതളം, കോവിദാരം എന്നിങ്ങനെ. ഇവയിൽ ചിലതു സുഗന്ധത്തിനും ചിലതു ഫലത്തിനും ചിലതു പുഷ്പത്തിനും ചിലതു തണലിനും പ്രസിദ്ധമാണ്; എല്ലാംകൂടി രാജോദ്യാനത്തിന്റെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവദാ കുസുമൈഃ’ (എപ്പോഴും പൂക്കളാൽ) എന്ന പദത്താൽ ഋതുഭേദമില്ലാതെതന്നെ പൂക്കളുടെ നിത്യത പറയുന്നു — ഇതു ദിവ്യോദ്യാനത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അശോകവനിക എന്ന പേരും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — ലങ്കയിലും സീത അശോകവനികയിൽ ദുഃഖത്തോടെ പാർത്തു; ഇവിടെ അയോധ്യയിൽ അശോകവനികയിൽത്തന്നെ അവൾ രാമനോടൊപ്പം സുഖമായി വിഹരിക്കുന്നു. പേരിന്റെ സാമ്യത്തിലൂടെ കവി മുമ്പത്തെ ദുഃഖത്തിന്റെയും ഇപ്പോഴത്തെ സുഖത്തിന്റെയും വൈപരീത്യം കാണിക്കുന്നു.
അവിടെ സുഗന്ധമുള്ള പൂക്കളും വിവിധമാലകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ശുദ്ധജലം നിറഞ്ഞ പലാകൃതിയിലുള്ള ദീർഘികകൾ (നീണ്ട കുളങ്ങൾ) ഉണ്ടായിരുന്നു — മാണിക്യംകൊണ്ടുള്ള പടവുകളും സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ള അടിത്തട്ടുകളും ഉള്ളവ, വിടർന്ന താമരകളുടെയും ആമ്പലുകളുടെയും വനങ്ങളുള്ളവ, ചക്രവാകപ്പക്ഷികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ, ദാത്യൂഹങ്ങളും തത്തകളും കലപിലകൂട്ടുന്നവ, അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും നാദം മുഴങ്ങുന്നവ, പൂക്കളാൽ പലനിറമാർന്ന തീരവൃക്ഷങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ. പലാകൃതിയിലുള്ള മതിലുകളാലും ശിലാതലങ്ങളാലും അവ ശോഭിച്ചു. അവിടെത്തന്നെയുള്ള വനപ്രദേശത്ത് വൈഡൂര്യമണിപോലെയുള്ള പുൽത്തകിടികളാൽ സമൃദ്ധവും പൂത്ത വൃക്ഷങ്ങളുടെ കാനനങ്ങളുള്ളതുമായിരുന്നു ആ വനിക. അവിടെ പരസ്പരം മത്സരിച്ചു വളർന്നതുപോലെയുള്ള പുഷ്പസമൃദ്ധമായ വൃക്ഷങ്ങളുടെ പൂക്കളാൽ പലനിറമാർന്ന ശിലാതലങ്ങൾ നക്ഷത്രഗണങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ആകാശംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമ മനോഹരമാണ് — കറുത്ത ശിലയിൽ വീണ വെളുത്ത പൂക്കൾ രാത്രിയിൽ ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾപോലെ. ഇന്ദ്രന്റെ നന്ദനവും ബ്രഹ്മാവ് നിർമിച്ച കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവും എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെയായിരുന്നു രാമന്റെ ആ കാനനവും അതിന്റെ സംവിധാനവും. അനേകം ഇരിപ്പിടഗൃഹങ്ങളോടുകൂടിയതും വള്ളിക്കുടിലുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു ആ അശോകവനിക. ‘തത്ര സംഘർഷജാതാനാം’ എന്ന പദത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഒരു മത്സരം സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആരാണ് കൂടുതൽ പൂക്കുന്നത് എന്ന്. ജലവും ശിലയും പുല്ലും പൂവും ഒത്തുചേർന്ന് ഈ ഭാഗം പൂർണമായ ഒരു ഉദ്യാനചിത്രം രചിക്കുന്നു. ദീർഘികകളുടെ വർണനയിൽ മാണിക്യവും സ്ഫടികവും വൈഡൂര്യവും — രത്നങ്ങളും പ്രകൃതിയോടു ചേർന്ന് രാജോദ്യാനത്തിന്റെ വൈഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പക്ഷികളുടെ നാദം, അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും കളരവം — ദൃശ്യത്തോടൊപ്പം ശ്രവ്യവും ചിത്രത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘പരമവാരിണാ പൂർണാഃ’ എന്ന പദത്താൽ ദീർഘികകളിലെ ജലത്തിന്റെ നിർമലതയും മാധുര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവയിൽ പടവുകൾ മാണിക്യംകൊണ്ടും അടിത്തട്ടുകൾ സ്ഫടികംകൊണ്ടും നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ജലത്തിനടിയിലും പ്രകാശം കാണാം. ചക്രവാകങ്ങൾ ദാമ്പത്യപ്രേമത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ് — പകൽ ഒരുമിച്ചു ചരിക്കുന്നു, രാത്രിയിൽ വേർപിരിയുന്നു; അവയുടെ പരാമർശം മുന്നോട്ടുള്ള രാമസീതാവിയോഗത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സൂചനപോലെ തോന്നുന്നു. നന്ദനത്തോടും ചൈത്രരഥത്തോടുമുള്ള ഉപമയാൽ അയോധ്യയിലെ ക്രീഡാവനം സ്വർഗോദ്യാനങ്ങൾക്കു സമമാക്കപ്പെടുന്നു; രാമന്റെ രാജ്യം ഭൂമിയിലെ സ്വർഗമാണ് എന്നു ഭാവം. വള്ളിക്കുടിലുകളും ഇരിപ്പിടഗൃഹങ്ങളും വിശ്രമത്തിനും ഏകാന്തതയ്ക്കുമായി നിർമിച്ചവയാണ്; അവയിലാണ് രാജദമ്പതിമാർ വിഹരിക്കുന്നത്.
സമൃദ്ധമായ ആ അശോകവനികയിൽ പ്രവേശിച്ച് രഘുനന്ദനനായ രാമൻ, പൂക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലംകൃതവും കമ്പളവിരിപ്പു വിരിച്ചതുമായ മനോഹരമായ ഒരാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. പുരന്ദരൻ ശചിയെയെന്നപോലെ, അദ്ദേഹം സീതയെ കൈപിടിച്ച് ശുദ്ധമായ മൈരേയകം എന്ന മധു കുടിപ്പിച്ചു. രാമന്റെ ഭോജനത്തിനായി സേവകർ നന്നായി പാകപ്പെടുത്തിയ മാംസവും വിവിധഫലങ്ങളും വേഗം കൊണ്ടുവന്നു. നൃത്തഗീതങ്ങളിൽ നിപുണരായ അപ്സരസ്സുകളും കിന്നരികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നാഗകന്യകാസംഘങ്ങളും രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. സമർഥകളും രൂപവതികളും പാനത്തിന്റെ ലഹരിയിലായവരും നൃത്തഗീതവിശാരദകളുമായ സ്ത്രീകളും കാകുത്സ്ഥന്റെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ധർമാത്മാവുമായ രാമൻ, പരമമായി അലങ്കരിച്ച, മനസ്സിനിണങ്ങിയ ആ സ്ത്രീകളെ എന്നും ആനന്ദിപ്പിച്ചു — ഉപഹാരങ്ങളാലും സത്കാരങ്ങളാലും അവരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു എന്നാണു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം. സീതയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന അദ്ദേഹം അരുന്ധതിയോടൊപ്പമുള്ള വസിഷ്ഠനെപ്പോലെ തേജസ്സാൽ ശോഭിച്ചു. ഇങ്ങനെ ആനന്ദഭരിതനായ രാമൻ ദേവകന്യകയെപ്പോലെയുള്ള വൈദേഹിയെ ദിവസംതോറും ഒരു ദേവനെപ്പോലെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ സീതയും രാഘവനും ദീർഘകാലം വിഹരിക്കെ, ഭോഗങ്ങൾ നൽകുന്ന മംഗളകരമായ ശിശിരകാലം കടന്നുപോയി; വിവിധഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച അവർക്കു ശിശിരഋതു പിന്നിട്ടു. അരുന്ധതിയുടെയും വസിഷ്ഠന്റെയും ഉപമ ദാമ്പത്യത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിലാസത്തിലും ധർമത്തിന്റെ മര്യാദ ലുപ്തമായില്ല. ഈ സുഖചിത്രം അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ വരാനിരിക്കുന്ന വിയോഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ്; സുഖത്തിന്റെ ശിഖരം കാണിച്ചശേഷം കവി ദുഃഖം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ദേവവത്’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ സുഖം ദിവ്യമെന്നപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ (21.1, 22–24.1, 25.2–26) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ വിഹാരത്തിന്റെ വർണന സംക്ഷിപ്തമാണ്. മധുപാനം, മാംസഭോജനം, നൃത്തഗീതം — ഈ രാജഭോഗങ്ങൾ ആ കാലത്തു ക്ഷത്രിയർക്കു സ്വാഭാവികമായിരുന്നു; കവി അവയെ സങ്കോചമില്ലാതെ വർണിക്കുന്നു. അപ്സരസ്സുകളും കിന്നരികളും നാഗകന്യകമാരും നൃത്തം ചെയ്യുന്നു എന്നത് ദിവ്യലോകത്തിന്റെ വൈഭവവും അയോധ്യയിൽ എത്തിച്ചേർന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. രാമന്റെ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളിലും സീതയാണു കേന്ദ്രം — അദ്ദേഹം അവളെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു കുടിപ്പിക്കുന്നു, അവളോടൊപ്പം ഇരുന്നു ശോഭിക്കുന്നു, അവളെത്തന്നെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. ശിശിരം കടന്നുപോയതിലൂടെ കാലത്തിന്റെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സുഖത്തിൽ കാലം വേഗം കടന്നുപോകുന്നു എന്ന ലോകാനുഭവവും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു.
ധർമജ്ഞനായ രാമൻ പൂർവാഹ്നത്തിൽ ധർമപ്രകാരം ധർമകാര്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചശേഷം ദിവസത്തിന്റെ ബാക്കി പകുതി അന്തഃപുരത്തിൽ കഴിച്ചു. ആദ്യം പ്രജാകാര്യം, പിന്നെ ഗൃഹസുഖം — രാജാവിന്റെ ദിനചര്യയിലെ ഈ ക്രമം ഉചിതമാണ്. സീതയും പൂർവാഹ്നത്തിലെ ദേവകാര്യങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം എല്ലാ ശ്വശ്രൂമാരെയും (ഭർത്തൃമാതാക്കളെയും) ഭേദമില്ലാതെ പൂജിച്ചു. ‘അവിശേഷതഃ’ (ഭേദമില്ലാതെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അവൾ കൈകേയിയെയും കൗസല്യയെയെന്നപോലെതന്നെ സേവിക്കുന്നു; അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വൈരമില്ല. പിന്നെ വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച അവൾ, സ്വർഗത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന സഹസ്രാക്ഷന്റെ അടുത്തേക്കു ശചിയെന്നപോലെ, രാമന്റെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു. മംഗളകരമായ ഗർഭലക്ഷണത്തോടുകൂടിയ പത്നിയെ കണ്ട് രാഘവന് അതുല്യമായ ഹർഷമുണ്ടായി; ‘സാധു, സാധു’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ദേവകന്യകയെപ്പോലെയുള്ള സുന്ദരിയായ സീതയോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, നിന്നിൽ ഈ സന്താനലാഭം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു.’ വംശത്തിന്റെ അവകാശിയുടെ ആഗമനം — അതിനാൽ രാമന്റെ ഹർഷം ഇരട്ടിയാണ്; ഭർത്താവെന്ന നിലയിലും രാജാവെന്ന നിലയിലും. ‘കല്യാണേന സമന്വിതാം’ എന്ന പദത്താൽ ഗർഭം മംഗളരൂപമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘ഗർഭത്തിന്റെ മംഗളചിഹ്നത്തോടുകൂടിയവൾ’ എന്നാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. ശചിയുടെയും സഹസ്രാക്ഷന്റെയും ഉപമ മുമ്പത്തെ അരുന്ധതീ-വസിഷ്ഠോപമയുടെ തുടർച്ചയാണ് — അവിടെ പവിത്രത, ഇവിടെ രാജവൈഭവം. രാമന്റെ ദിനവിഭജനം രാജധർമശാസ്ത്രത്തിന് അനുസൃതമാണ് — പൂർവാഹ്നത്തിൽ സഭയിൽ പ്രജാകാര്യങ്ങൾ, അപരാഹ്നത്തിൽ അന്തഃപുരത്തിൽ വിശ്രമം. സീതയുടെ ദിനചര്യയും ആദർശഗൃഹിണിയുടേതാണ് — ആദ്യം ദേവപൂജ, പിന്നെ ഗുരുജനസേവ, പിന്നെ ഭർത്തൃസാന്നിധ്യം. ‘വിചിത്രാഭരണാംബരാ’ — അവളുടെ അലങ്കാരം ഭർത്താവിനെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനാണ്. ഗർഭവാർത്തയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു; ഇനിമുതൽ കഥ മുഴുവൻ ഈ ഗർഭത്തിന്റെയും ലവകുശന്മാരുടെ ജനനത്തിന്റെയും ദിശയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. രാമന്റെ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ഉദ്ഗാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹജമായ ഹർഷം പ്രകടമാക്കുന്നു.
‘സുന്ദരീ, നീ എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? നിന്റെ ഏത് ആഗ്രഹമാണു സാധിച്ചുതരേണ്ടത്?’ എന്നു രാമൻ ചോദിച്ചു. ഗർഭിണിയുടെ ദോഹദം (ഗർഭകാലാഭിലാഷം) തീർച്ചയായും സാധിച്ചുകൊടുക്കണം എന്നതു ലോകാചാരമാണ്. വൈദേഹി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടു രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, പുണ്യമായ തപോവനങ്ങൾ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദേവാ, ഗംഗാതീരത്തു വസിക്കുന്ന, ഉഗ്രതേജസ്വികളും ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരുമായ ഋഷിമാരുടെ പാദമൂലങ്ങളിൽ കഴിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിക്കുന്ന അവരുടെ തപോവനത്തിൽ ഒരു രാത്രിയെങ്കിലും ഞാൻ പാർക്കണം — ഇതാണ് എന്റെ പരമമായ ആഗ്രഹം.’ സീതയുടെ അഭിലാഷം വനവാസത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണർത്തുന്നു; രാജഭോഗങ്ങൾക്കിടയിലും അവളുടെ മനസ്സ് തപോവനങ്ങളിലാണു രമിക്കുന്നത്. അക്ലിഷ്ടകർമാവായ രാമൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു: ‘വൈദേഹീ, നിശ്ചിന്തയായിരിക്കുക; നാളെ നീ സംശയമില്ലാതെ പോകും.’ ഈ ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥൻ ജനകാത്മജയായ മൈഥിലിയെ വിട്ട് സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നടുവിലെ മണ്ഡപത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കഥയിലെ കരുണമായ വ്യംഗ്യം — സീതയുടെ നിർദോഷമായ അഭിലാഷംതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് അവളുടെ പരിത്യാഗത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്. പ്രീതിയോടെ രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നതുതന്നെ മുന്നോട്ട് അദ്ദേഹം ദുഃഖത്തോടെ നിറവേറ്റും. ‘ഏകരാത്രിമപി’ (ഒരു രാത്രിയെങ്കിലും) എന്ന വാക്കു കരുണമാണ് — അവൾ ഒരു രാത്രി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ വിധി അവളെ ദീർഘകാലം വനത്തിൽ വസിപ്പിക്കും. ‘സുഹൃദ്വൃതഃ’ എന്ന അവസാനപദം അടുത്ത സർഗത്തിലെ സുഹൃദ്ഗോഷ്ഠിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ ഭദ്രൻ പൗരന്മാരുടെ വാക്കുകൾ അറിയിക്കും. സീതയുടെ വാക്കിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങൾ — പുണ്യതപോവനങ്ങൾ കാണുക, ഋഷിമാരുടെ പാദമൂലങ്ങളിൽ കഴിയുക, അവിടെ ഒരു രാത്രി പാർക്കുക. അവൾ ഋഷിമാരെ ‘ഉഗ്രതേജസ്സുകൾ’, ‘ഫലമൂലാശികൾ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — രാജഭവനത്തിലെ വിലാസത്തിനു വിപരീതമായ തപസ്വികളുടെ ലളിതജീവിതമാണ് അവളുടെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നത്. വനവാസകാലത്ത് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ അനുഭവിച്ച ശാന്തിയുടെ സ്മരണമാണിത്. രാമൻ ‘നിശ്ചിന്തയായിരിക്കുക’ എന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു, ‘നാളെ’ എന്നു സമയവും നിശ്ചയിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഉടനെ നിറവേറ്റേണ്ടതാണ് എന്നു ഭാവം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥