സർഗ്ഗം
പുഷ്പകത്തിന്റെ പുനരാഗമനവും രാമരാജ്യത്തിന്റെ പ്രഭാവവും
കുബേരൻ അയച്ച പുഷ്പകത്തിന്റെ വാക്കുകൾ, രാമൻ അതിനെ പൂജിച്ചു യാത്രയാക്കുന്നത്, ഭരതൻ വർണിക്കുന്ന രാമരാജ്യത്തിന്റെ അദ്ഭുതപ്രഭാവം
ഋക്ഷന്മാരെയും വാനരന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും യാത്രയാക്കിയശേഷം മഹാബാഹുവായ രാമൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം സുഖിയായി സുഖമായി ആനന്ദിച്ചു. അങ്ങനെയിരിക്കെ ഒരിക്കൽ അപരാഹ്നവേളയിൽ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുകയായിരുന്ന മഹാപ്രഭുവായ രാഘവൻ ആകാശത്തുനിന്ന് ഒരു മധുരവാണി കേട്ടു: ‘സൗമ്യനായ രാമാ, പ്രസന്നമുഖത്തോടെ എന്നെ നോക്കിയാലും. പ്രഭോ, കുബേരഭവനത്തിൽനിന്നു വന്നെത്തിയ പുഷ്പകമാണു ഞാൻ എന്ന് അറിഞ്ഞാലും.’ വിമാനം സ്വയം സംസാരിക്കുന്നു എന്നത് അദ്ഭുതമാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമനെ ലങ്കയിൽനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്ന വിമാനംതന്നെയാണിത്. ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ഞാൻ ധനദന്റെ ഭവനത്തിൽ ചെന്നുചേർന്നു; അദ്ദേഹം എന്നോടു മറുപടി പറഞ്ഞു.’ മുമ്പു രാമൻ പുഷ്പകത്തെ ഉടമയായ കുബേരനു തിരികെ നൽകിയിരുന്നു — അന്യന്റെ സ്വത്തു കൈവശം വയ്ക്കരുത് എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമബുദ്ധി. ഇപ്പോൾ അതുതന്നെ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു. അപരാഹ്നം ശാന്തമായ സമയമാണ്; കാര്യങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പമുള്ള വിശ്രമം — അപ്പോഴാണ് ഈ അദ്ഭുതം സംഭവിക്കുന്നത്. ആകാശത്തുനിന്നുള്ള വാണിയാണ്, ദൃശ്യരൂപമല്ല — പുഷ്പകം ആദ്യം ശബ്ദത്താൽ സ്വയം അറിയിക്കുന്നു, പിന്നീടാണു കാണപ്പെടുന്നത്. ‘സൗമ്യേന വദനേന’ എന്നതു വിമാനത്തിന്റെ അപേക്ഷയാണ് — മുമ്പ് എന്നെ മറ്റൊരാൾക്കു കൊടുത്ത സ്വാമി പ്രസന്നമുഖത്തോടെ എന്നെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കണമേ എന്ന്. അതിനാൽ വിമാനത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ വിനയവും പ്രതീക്ഷയും കാണാം. രാമന്റെ ആജ്ഞ വിമാനംപോലും പാലിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിച്ചതനുസരിച്ച് അതു കുബേരന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി; കുബേരന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് വീണ്ടും രാമന്റെ അടുത്തേക്കു വന്നു.
കുബേരൻ പുഷ്പകത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർധർഷനായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച്, മഹാത്മാവായ നരേന്ദ്രൻ രാഘവൻ നിന്നെ ജയിച്ചെടുത്തിരിക്കുന്നു. ഗണങ്ങളോടും പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി ആ ദുരാത്മാവായ രാവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ എനിക്കും പരമമായ പ്രീതിയുണ്ടായി. സൗമ്യാ, ലങ്കയിൽവച്ച് പരമാത്മാവായ രാമൻ നിന്നെ ജയിച്ചെടുത്തു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ വഹിക്കുക എന്നു ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ വാഹനമായി നീ രാഘവനന്ദനനെ വഹിക്കണം എന്നതാണ് എന്റെ പരമമായ ആഗ്രഹം; ആകുലതയില്ലാതെ പോകുക.’ ജയിച്ചെടുത്ത വസ്തു ജേതാവിന്റേതാണ് എന്ന ക്ഷാത്രധർമനിയമം കുബേരനും അംഗീകരിക്കുന്നു. പുഷ്പകം വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘അങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ധനദന്റെ ആജ്ഞ സ്വീകരിച്ച് ഞാൻ അങ്ങയുടെ അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു; ശങ്കയില്ലാതെ എന്നെ സ്വീകരിച്ചാലും. ധനദന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഞാൻ സർവഭൂതങ്ങൾക്കും അജയ്യനാണ്; അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം പ്രഭാവത്താൽ ഞാൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കും.’ ഇവിടെ രാവണവധത്തിൽ കുബേരനുള്ള പ്രീതി സ്വാഭാവികമാണ് — രാവണൻ സഹോദരനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യവും വിമാനവും അപഹരിച്ചു. ഈ ഭാഗത്തിലെ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. ‘നിർവിശങ്കഃ പ്രതീച്ഛ’ (ശങ്കയില്ലാതെ സ്വീകരിക്കുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ മുൻപത്തെ സങ്കോചവും നീങ്ങുന്നു — ഇപ്പോൾ ഉടമയുടെതന്നെ അനുമതിയോടെയാണ് വിമാനം വന്നിരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ ദോഷമില്ല. ‘ലോകസ്യ സംയാനം’ എന്ന പദത്താൽ വിമാനത്തെ ലോകകല്യാണത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കുബേരന്റെ വാക്കിലെ ‘പരമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവന്മാരും അദ്ദേഹത്തെ പരമാത്മാവായി അറിയുന്നു. പുഷ്പകം രാമന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതും സർവഭൂതങ്ങൾക്കും അജയ്യവുമായിരിക്കും; ഈ അനുഗ്രഹം രാവണവധത്തിനുള്ള കൃതജ്ഞതയായി കുബേരൻ നൽകിയതാണ്.
പുഷ്പകം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനായ രാമൻ തിരിച്ചുവന്ന വിമാനത്തെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘വിമാനശ്രേഷ്ഠനായ പുഷ്പകമേ, അങ്ങനെയെങ്കിൽ നിനക്കു സ്വാഗതം. ധനേശന്റെ അനുകൂലതയാൽ നമുക്ക് ആചാരദോഷം ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.’ കുബേരന്റെ അനുമതിയോടെയാണു സ്വീകരിക്കുന്നതെങ്കിൽ പരദ്രവ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതിന്റെ ദോഷം ഉണ്ടാകില്ല എന്നാണു രാമന്റെ ചിന്ത. പിന്നെ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ മലരും പൂക്കളും സുഗന്ധധൂപങ്ങളുംകൊണ്ടു പുഷ്പകത്തെ പൂജിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘പോയാലും; ഞാൻ സ്മരിക്കുമ്പോൾ വരിക. സൗമ്യാ, സിദ്ധന്മാരുടെ മാർഗമായ ആകാശത്തിൽ വസിക്കുക; വിഷാദിക്കരുത്. ഇഷ്ടംപോലെ ദിക്കുകളിലേക്കു പോകുന്ന നിനക്കു തടസ്സമുണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, രാമൻ പൂജിച്ചു യാത്രയാക്കിയ ആ പുഷ്പകം ഉദ്ദേശിച്ച ദിക്കിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ പുണ്യാത്മാവായ ആ പുഷ്പകം അന്തർധാനം ചെയ്തപ്പോൾ കഥ ഭരതന്റെ വാക്കുകളിലേക്കു തിരിയുന്നു. രാമൻ വിമാനത്തെ സ്വന്തം ഉപഭോഗത്തിനായി സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല, ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ മാത്രം സ്മരിക്കും — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനാസക്തിയുടെ ലക്ഷണമാണ്. വിമാനവും ചേതനയുള്ളതായി കരുതപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അതിന്റെ ‘വിഷാദ’വും നീക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് ശംബൂകവധസന്ദർഭത്തിൽ ഇതേ പുഷ്പകത്തെ രാമൻ സ്മരിക്കുന്നുണ്ട്. പൂജാദ്രവ്യങ്ങൾ — മലർ, പൂക്കൾ, ധൂപം — ദേവതാപൂജയുടെതന്നെ ഉപചാരങ്ങളാണ്; അതിനാൽ രാമൻ വിമാനത്തെ ദേവതയെപ്പോലെ ആദരിക്കുന്നു. ‘സിദ്ധാനാം ഗതൗ’ എന്നതിൽ സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആകാശമാർഗമാണു പറയുന്നത്; അവിടെയാണു വിമാനത്തിന്റെ വാസം.
ഭരതൻ കൈകൂപ്പി രഘുനന്ദനനോടു പറഞ്ഞു: ‘വീരാ, ദേവസ്വരൂപനായ അങ്ങ് ഭരിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരല്ലാത്ത ജീവികൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സംസാരിക്കുന്നതു കാണുന്നു — വിമാനംപോലും മനുഷ്യനെപ്പോലെ സംസാരിക്കുന്നു. മനുഷ്യർക്ക് ഒരു മാസത്തിലേറെക്കാലം രോഗമില്ലാതെ കടന്നുപോയി. രാഘവാ, വൃദ്ധരായ ജീവികൾക്കുപോലും മരണം വരുന്നില്ല; സ്ത്രീകൾ രോഗമില്ലാതെ പ്രസവിക്കുന്നു, മനുഷ്യർ ആരോഗ്യമുള്ള ശരീരമുള്ളവരാണ്. രാജാവേ, നഗരവാസികളുടെ ഹർഷം ഏറെ വർധിച്ചിരിക്കുന്നു; മേഘം യഥാകാലം അമൃതുപോലെയുള്ള ജലം വർഷിക്കുന്നു. കാറ്റുകളും സുഖസ്പർശമുള്ളവയും മംഗളകരവുമായി വീശുന്നു. നരേശ്വരാ, നഗരത്തിൽ പൗരന്മാരും ജനപദവാസികളും പറയുന്നു — ഇത്തരമൊരു രാജാവ് ദീർഘകാലം നമുക്കുണ്ടായിരിക്കട്ടെ എന്ന്.’ ഭരതൻ പറഞ്ഞ ഈ അതിമധുരവാക്കുകൾ കേട്ട് നൃപസത്തമനായ രാമൻ ആനന്ദിച്ചു. ഇവിടെ രാമരാജ്യത്തിന്റെ ആദർശം ചുരുക്കി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പ്രജകളുടെ ആരോഗ്യം, ദീർഘായുസ്സ്, സുഖപ്രസവം, യഥാകാലമുള്ള മഴ, പ്രകൃതിയുടെ അനുകൂലത, ജനങ്ങളുടെ ഹർഷം. രാജാവിന്റെ ധർമത്താൽ പ്രകൃതിയും പ്രസാദിക്കുന്നു എന്നതു പ്രാചീനമായ വിശ്വാസമാണ്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — ‘കഥയന്തി പുരേ…’, ‘ഏതാ വാചഃ…’, ‘ശ്രുത്വാ രാമോ…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ സംഖ്യയിൽ. ഭരതന്റെ വാക്കിലെ ‘വിബുധാത്മനി’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘ഇത്തരമൊരു രാജാവ് ദീർഘകാലം ഉണ്ടായിരിക്കട്ടെ’ എന്ന പൗരന്മാരുടെ ആഗ്രഹം — ഇതുതന്നെയാണ് ഒരു രാജാവിനുള്ള പരമമായ പ്രശംസ. ഇവിടെ രാമന്റെ ആനന്ദം വ്യക്തിപരമല്ല, പ്രജകളുടെ സുഖത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായതാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ പൂർവാർധത്തിൽ ദിവ്യവിമാനം, ഉത്തരാർധത്തിൽ പ്രജകളുടെ സുഖം — രണ്ടും രാമരാജ്യത്തിന്റെ ഫലമാണെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ഭരതൻ സ്വയം രാജ്യം ഒരു ന്യാസമായി (സൂക്ഷിപ്പുമുതലായി) സംരക്ഷിച്ചവനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽനിന്നുള്ള രാമരാജ്യപ്രശംസ വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ്. ഈ സുഖത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ സീതാപരിത്യാഗത്തിന്റെ ദുഃഖം ഉണ്ടാകാനിരിക്കുന്നത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥