സർഗ്ഗം
രാജാക്കന്മാരുടെ ഉപഹാരങ്ങളും വാനരന്മാരുടെ സത്കാരവും
രാജാക്കന്മാരുടെ സ്വരാജ്യഗമനവും സംഭാഷണവും, രാമന് ഉപഹാരങ്ങൾ അയയ്ക്കൽ, ഭരതാദികൾ രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നത്, സുഗ്രീവൻ, വിഭീഷണൻ മുതലായവർക്കു രത്നവിതരണം, അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും ആദരിക്കൽ, വാനരയൂഥപന്മാരുടെ സത്കാരം, അയോധ്യയിലെ സുഖവാസം
മഹാത്മാക്കളായ ആ രാജാക്കന്മാർ അത്യന്തം ഹൃഷ്ടരായി ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പ്രവാഹങ്ങളാൽ ഭൂമിയെ വിറപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. ഭരതന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം രാഘവനുവേണ്ടി സജ്ജമായ, ഹൃഷ്ടരായ സൈന്യങ്ങളോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടിയ അനേകം അക്ഷൗഹിണികൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ബലത്തിന്റെ ദർപ്പമുള്ള ആ രാജാക്കന്മാർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന രാവണനെ നാം കണ്ടില്ല. ഭരതൻ നമ്മെ പിന്നീട്, വെറുതെയാണു വിളിച്ചുവരുത്തിയത്; അല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ രാജാക്കന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെ വേഗം വധിക്കുമായിരുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ബാഹുവീര്യത്താൽ രക്ഷിതരായി സമുദ്രത്തിനക്കരെ നാം ഭയമില്ലാതെ സുഖമായി യുദ്ധം ചെയ്യുമായിരുന്നു.’ ഇവയും മറ്റ് ആയിരക്കണക്കിനു കഥകളും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ രാജാക്കന്മാർ ഹർഷത്തോടെ സ്വരാജ്യങ്ങളിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാജാക്കന്മാരുടെ വാക്കുകളിൽ അല്പം ഖേദവും അല്പം ഗർവവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല, അതിനാൽ സ്വന്തം ശൗര്യം പ്രദർശിപ്പിക്കാൻ അവസരം ലഭിച്ചില്ല. ‘നിരർഥകം’ (വെറുതെ) എന്ന പദം അവരുടെ നിരാശ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരായി അവർ വന്നു, എന്നാൽ യുദ്ധം മുമ്പേ അവസാനിച്ചിരുന്നു. എങ്കിലും അവർ രാമന്റെ ബലത്തെ കുറച്ചുകാണുന്നില്ല — ‘രാമന്റെ ബാഹുവീര്യത്താൽ രക്ഷിതരായി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, തങ്ങളുടെ യുദ്ധവും രാമന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ മാത്രമേ സാധ്യമാകുമായിരുന്നുള്ളൂ എന്ന് അവർ സമ്മതിക്കുന്നു. ‘അക്ഷൗഹിണികൾ’ മഹാസേനകളാണ് — ഒരു അക്ഷൗഹിണിയിൽ ഇരുപത്തോരായിരത്തിലധികം രഥങ്ങളും അത്രയുംതന്നെ ആനകളും അറുപത്തയ്യായിരത്തിലധികം കുതിരകളും ഒരു ലക്ഷത്തിലധികം കാലാളുകളുമുണ്ട്. രാമനുവേണ്ടി ഭരതൻ അനേകം അക്ഷൗഹിണികളെ സംഘടിപ്പിച്ചു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭ്രാതൃഭക്തി കാണിക്കുന്നു. ഒന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 7.038.001-ന്റെ പാഠഭേദമാണ്; രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതി വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. രാജാക്കന്മാരുടെ മടക്കത്തോടെ അയോധ്യ വീണ്ടും ശാന്തമാകുന്നു; എന്നാൽ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഇപ്പോഴും രാമന്റെ അതിഥികളായി അവിടെ വസിക്കുന്നു.
മുഖ്യവും സമൃദ്ധവും സന്തുഷ്ടവും ധാരാളം ധനധാന്യങ്ങളും സമ്പത്തും നിറഞ്ഞതുമായ തങ്ങളുടെ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക്, ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം നഗരങ്ങളിലേക്ക്, ചെന്ന് ആ രാജാക്കന്മാർ രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാനായി വിവിധരത്നങ്ങളും ഉപഹാരങ്ങളും നൽകി — കുതിരകൾ, വാഹനങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, മദം പൊട്ടുന്ന ആനകൾ, മുന്തിയ ചന്ദനം, ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ, മണികളും മുത്തുകളും പവിഴങ്ങളും, രൂപവതികളായ ദാസികൾ, പലതരം ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും, അനേകം വിവിധരഥങ്ങൾ. മഹാബലരായ ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും ആ രത്നങ്ങളുമായി സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങിവന്നു. പുരുഷർഷഭന്മാരായ അവർ രമണീയമായ അയോധ്യാപുരിയിലെത്തി ആ വിചിത്രരത്നങ്ങൾ രാമനു സമർപ്പിച്ചു. രാജാക്കന്മാരുടെ ഉപഹാരങ്ങൾ വെറും സമ്പത്തല്ല, രാമന്റെ സാർവഭൗമത്വത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ് — എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും അദ്ദേഹത്തെ സമ്രാട്ടായി കരുതുന്നു. ഉപഹാരങ്ങളുടെ പട്ടിക വിസ്തൃതമാണ് — വാഹനങ്ങൾ, പശുക്കൾ, രത്നങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, സേവകർ; ഇതിലൂടെ അവരുടെ രാജ്യങ്ങളുടെ സമൃദ്ധി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യഥാപുരാണി’ — ഓരോരുത്തരും അവരവരുടെ നഗരത്തിൽ ചെന്ന്. ‘സ്വാനി രാജ്യാനി…’ എന്ന ഏഴാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അതു രാജ്യങ്ങളുടെ സമൃദ്ധി വർണിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന്, രാമന്റെ പ്രഭാവത്താൽ എല്ലാ ദേശങ്ങളും സുഖികളാണെന്ന് അനുമാനിക്കാം. പത്താം ശ്ലോകവും (‘മണിമുക്താപ്രവാലാംസ്തു…’) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഭരതാദികളായ മൂന്നു സഹോദരന്മാർ സ്വയം ചെന്നാണ് ആ ഉപഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നത് — ഇതിലൂടെ രാജാക്കന്മാരുടെ ബഹുമാനം വർധിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ ജനകനോടൊപ്പവും ലക്ഷ്മണൻ യുധാജിത്തിനോടൊപ്പവും പോയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവർ മടങ്ങിയെത്തി. രാമൻ ഉപഹാരങ്ങൾ സ്വയം സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല; അടുത്ത പ്രകരണത്തിൽ മിത്രങ്ങൾക്കു വിതരണം ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദാരത.
പ്രീതിയോടുകൂടിയ മഹാത്മാവായ രാമൻ അതെല്ലാം സ്വീകരിച്ച്, കൃതകൃത്യനായ സുഗ്രീവരാജാവിനു നൽകി. വിഭീഷണനും, താൻ ആരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടാണോ വിജയം നേടിയത് ആ മറ്റു രാക്ഷസന്മാർക്കും വാനരന്മാർക്കും രാഘവൻ നൽകി. മഹാബലരായ ആ വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുമെല്ലാം രാമൻ നൽകിയ രത്നങ്ങൾ ശിരസ്സുകളിലും കൈകളിലും ധരിച്ചു. പിന്നെ ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലെ മഹാരഥനും വീര്യവാനും താമരയിതൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാജാവ് രാമൻ, മഹാബാഹുവായ ഹനുമാനെയും അംഗദനെയും മടിയിലിരുത്തി സുഗ്രീവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഹരീശ്വരാ, ഈ അംഗദൻ നിന്റെ നല്ല പുത്രനാണ്, അനിലാത്മജൻ നിന്റെ മന്ത്രിയും; രണ്ടുപേരും സുഗ്രീവന്റെ ആലോചനകളിൽ നിരതരാണ്, എന്റെ ഹിതത്തിൽ തത്പരരുമാണ്; നിന്റെ ബന്ധംകൊണ്ടുതന്നെ ഇവർ വിവിധപൂജകൾക്ക് അർഹരാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം അപ്പോൾ തന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ആഭരണങ്ങൾ അഴിച്ച് വിലയേറിയ അവ അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും അണിയിച്ചു. രാമന്റെ ദാനം സ്വാർഥരഹിതമാണ് — ലഭിച്ച ഉപഹാരങ്ങളെല്ലാം അദ്ദേഹം മിത്രങ്ങൾക്കുതന്നെ നൽകുന്നു; സ്വന്തമായി ഒന്നും സൂക്ഷിക്കുന്നില്ല. മടിയിലിരുത്തൽ വിശേഷസ്നേഹമാണ് — പിതാവ് പുത്രനെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹം അംഗദനെയും ഹനുമാനെയും മടിയിലിരുത്തുന്നു. സ്വന്തം ശരീരത്തിൽനിന്ന് ആഭരണങ്ങൾ അഴിച്ചു നൽകുന്നതു പരമമായ ബഹുമാനമാണ് — രാജാവിന്റെ ശരീരത്തിൽ ധരിച്ച ആഭരണം പ്രസാദമായി നൽകുന്നു. അംഗദനെ ‘സുപുത്രൻ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ് — ബാലിയുടെ പുത്രനായിരുന്നിട്ടും അവൻ സുഗ്രീവന്റെ പുത്രനെപ്പോലെയാണ്; അങ്ങനെ ബാലിവധത്തിനുശേഷവും കുലത്തിന്റെ ഐക്യം. ‘ത്വത്കൃതേ’ (നിന്റെ ബന്ധംകൊണ്ട്) — സുഗ്രീവനുമായുള്ള ബന്ധം നിമിത്തമാണ് അവരുടെ പൂജ; ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവന്റെയും ഗൗരവം. 16–19 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. രത്നങ്ങൾ ധരിക്കുന്നത് ‘ശിരസ്സുകളിലും കൈകളിലും’ — വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ആ രത്നങ്ങൾ കിരീടങ്ങളിലും തോൾവളകളിലും ധരിക്കുന്നു, രാമന്റെ പ്രസാദം അഭിമാനത്തോടെ വഹിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം സുഗ്രീവനും പിന്നെ വിഭീഷണനും പിന്നെ മറ്റുള്ളവർക്കും നൽകുന്നു — രാജാക്കന്മാരെ ക്രമമനുസരിച്ച് ആദരിക്കൽ.
പിന്നെ രാഘവൻ മഹാവീര്യരായ യൂഥപശ്രേഷ്ഠന്മാരെ — നീലൻ, നളൻ, കേസരി, കുമുദൻ, ഗന്ധമാദനൻ, സുഷേണൻ, പനസൻ, വീരനായ മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ജാംബവാൻ, ഗവാക്ഷൻ, വിനതൻ, ധൂമ്രൻ, ബലീമുഖൻ, പ്രജംഘൻ, മഹാബലനായ സന്നാദൻ, ദരീമുഖൻ, ദധിമുഖൻ, യൂഥപനായ ഇന്ദ്രജാനു എന്നിവരെ — അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, കണ്ണുകൾകൊണ്ടു കുടിക്കുന്നതുപോലെ നോക്കി, മൃദുവും മധുരവുമായ വാക്കിൽ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും എന്റെ ശരീരവും എന്റെ സഹോദരന്മാരുമാണ്. വനവാസികളേ, നിങ്ങളാണ് എന്നെ ആപത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചത്; സുഹൃത്തുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ നിങ്ങളെ ലഭിച്ച സുഗ്രീവരാജാവ് ധന്യനാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് നരർഷഭൻ അവർക്ക് യഥാർഹം വിലയേറിയ ആഭരണങ്ങളും വജ്രങ്ങളും നൽകി, അവരെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ഇവിടെ രാമന്റെ കൃതജ്ഞത പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — അദ്ദേഹം വാനരന്മാരെ ‘എന്റെ ശരീരം, എന്റെ സഹോദരന്മാർ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അവരുടെ സഹായമില്ലാതെ അദ്ദേഹത്തിനു സീതയെ ലഭിക്കുമായിരുന്നില്ല. ‘നേത്രാഭ്യാമാപിബന്നിവ’ — സ്നേഹത്തോടെ അവരെ നോക്കിയിട്ടും തൃപ്തിവരാതെ, കണ്ണുകൾകൊണ്ടു കുടിക്കുന്നതുപോലെ. ഓരോരുത്തരെയും പേരുചൊല്ലി വിളിക്കുന്നത് വ്യക്തിപരമായ ബഹുമാനമാണ് — ആരും വിസ്മരിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘വ്യസനാത്’ — സീതാപഹരണമാകുന്ന മഹാദുഃഖത്തിൽനിന്ന്. ‘ധന്യോ രാജാ ച സുഗ്രീവഃ’ എന്നതു സുഗ്രീവന്റെയും പ്രശംസയാണ് — ഇത്തരം യൂഥപന്മാരുള്ളവൻ ധന്യൻ. വജ്രങ്ങൾ എന്നാൽ രത്നക്കല്ലുകളായ വജ്രം (ഹീരം). ഈ പ്രകരണം മുഴുവൻ (20–25) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ രത്നവിതരണം ചുരുക്കമായി മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. രാമന്റെ വാക്കിലെ ‘ശരീരം’ എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശരീരമില്ലാതെ ആത്മാവു കർമം ചെയ്യാത്തതുപോലെ, വാനരന്മാരില്ലാതെ രാമനു രാവണനെ ജയിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.
തേൻനിറമുള്ള ആ വാനരന്മാർ സുഗന്ധമുള്ള മധു കുടിച്ചും നന്നായി പാകപ്പെടുത്തിയ മാംസവും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ചും അവിടെ പാർത്തു. ഇങ്ങനെ പാർക്കുമ്പോൾ അവർക്ക് ഒരു മാസത്തിലേറെ കടന്നുപോയി; രാമഭക്തിയാൽ അവരെല്ലാം അതൊരു മുഹൂർത്തംപോലെ കരുതി. രാമനും കാമരൂപികളായ വാനരന്മാരോടും മഹാവീര്യരായ രാക്ഷസന്മാരോടും മഹാബലരായ ഋക്ഷന്മാരോടുമൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു. ഇങ്ങനെ സർവഥാ ഹൃഷ്ടരായ വാനരന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും ശിശിരത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസവും സുഖമായി കടന്നുപോയി. രമണീയമായ ഇക്ഷ്വാകുനഗരത്തിൽ പരമമായ പ്രീതി അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർക്ക് രാമന്റെ പ്രീതികരമായ ഉപചാരങ്ങളാൽ കാലം സുഖമായി കടന്നുപോയി. ‘മധുപിംഗലാഃ’ — വാനരന്മാരുടെ നിറം; തേൻപോലെ പിംഗലവർണമുള്ളവർ. ‘മുഹൂർത്തമിവ’ — സുഖകാലം വേഗം കടന്നുപോകുന്നു എന്നതു സാർവത്രികമായ അനുഭവമാണ്. ‘ശിശിരത്തിലെ രണ്ടാമത്തെ മാസം’ — അഭിഷേകത്തിനുശേഷം രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞു, ശിശിരഋതു ആരംഭിച്ചു. ‘രാമസ്യ പ്രീതികരണൈഃ’ — അവരുടെ പ്രീതിക്കായി രാമൻ വിവിധ ഉപായങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ വാസം സുഖമയമാണ്. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ കഷ്ടപ്പാടുകൾക്കുശേഷം വാനരന്മാരുടെ വിശ്രമവും പുരസ്കാരവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ അവരെ യാത്രയാക്കും. ‘പരാം പ്രീതിമുപാസതാം’ എന്നതു ഷഷ്ഠീവിഭക്തിയിലുള്ള രൂപമാണ് — ‘പരമമായ പ്രീതി അനുഭവിക്കുന്നവരുടെ’ എന്നർഥം. മുപ്പതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള ഒരു ശ്ലോകത്തോടെയാണു സർഗം അവസാനിക്കുന്നത്. വാനരന്മാരുടെ ആഹാരം — മധു, മാംസം, ഫലമൂലങ്ങൾ — അവരുടെ സ്വഭാവത്തിന് അനുകൂലമാണ്; അവരുടെ രുചിയനുസരിച്ചാണ് രാമൻ ആതിഥ്യം ചെയ്യുന്നത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥