സർഗ്ഗം
ജനകൻ, യുധാജിത്ത്, പ്രതർദനൻ മുതലായ രാജാക്കന്മാരെ യാത്രയാക്കൽ
രാമന്റെ ദിനചര്യ, ജനകന്റെ സത്കാരവും യാത്രയയപ്പും, മാതുലനായ യുധാജിത്ത് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നത്, കാശിപതിയായ പ്രതർദനനെ യാത്രയാക്കൽ, മറ്റു രാജാക്കന്മാരോടുള്ള കൃതജ്ഞത, അവരുടെ മറുപടിയും മടക്കവും
ഇങ്ങനെ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ ദിവസംതോറും രാജസഭയിൽ ഇരുന്ന് പൗരന്മാരുടെയും ജനപദവാസികളുടെയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഭരിച്ചുപോന്നു. പിന്നെ കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ കൈകൂപ്പി വിദേഹരാജാവും മിഥിലാധിപനുമായ ജനകനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങാണു ഞങ്ങളുടെ സ്ഥിരമായ ആശ്രയം; അങ്ങയാൽ ഞങ്ങൾ പാലിക്കപ്പെട്ടു; അങ്ങയുടെ ഉഗ്രമായ തേജസ്സുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ രാവണനെ വധിച്ചത്. ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കെല്ലാവർക്കും മൈഥിലന്മാർക്കും തമ്മിൽ ബന്ധുത്വത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ അതുല്യമായ പ്രീതിയുണ്ട്. രാജാവേ, അതിനാൽ അങ്ങ് ഈ രത്നങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്കു പോയാലും; സഹായത്തിനായി ഭരതൻ പിന്നാലെ അനുഗമിക്കും.’ ആ ജനകൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ച് രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങയുടെ ദർശനംകൊണ്ടും നയംകൊണ്ടും ഞാൻ പ്രീതനായിരിക്കുന്നു. എനിക്കുവേണ്ടി ശേഖരിച്ച ഈ രത്നങ്ങളെല്ലാം ഞാൻ എന്റെ മകൾക്കു നൽകുന്നു.’ കാകുത്സ്ഥനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഹൃഷ്ടമനസ്കനായ ശ്രീമാൻ ജനകൻ രാഘവനോടു യാത്ര ചോദിച്ച് മിഥിലയിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — സ്വയം രാവണനെ വധിച്ചിട്ടും വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് അദ്ദേഹം ശ്വശുരന്റെ തേജസ്സിനു നൽകുന്നു. ‘സംബന്ധകപുരോഗമാഃ’ — വിവാഹബന്ധമാണ് രണ്ടു കുലങ്ങളുടെയും പ്രീതിയുടെ മൂലം, അതിനപ്പുറം സൗഹൃദവും. ജനകന്റെ മറുപടിയും ഉദാരമാണ് — രാമൻ നൽകിയ രത്നങ്ങൾ അദ്ദേഹം സീതയ്ക്കുതന്നെ തിരികെ നൽകുന്നു; മകളോടുള്ള പിതാവിന്റെ സ്നേഹം. ഭരതന്റെ അനുഗമനം രാജമര്യാദയാണ് — ആദരണീയനായ അതിഥിയെ രാജകുലത്തിലെ ഒരംഗത്തോടൊപ്പമാണ് അയയ്ക്കുന്നത്. ‘നയേന ച’ — രാമന്റെ നീതിയും ജനകൻ പ്രശംസിക്കുന്നു; ദർശനം മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പെരുമാറ്റവും. ഈ പ്രകരണം (1–8) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സർഗം പ്രതർദനനെ യാത്രയാക്കുന്നതോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ജനകൻ രാമന്റെ ശ്വശുരനും സീതയുടെ പിതാവുമാണ്; അദ്ദേഹത്തോടു രാമനുള്ള ആദരം പിതാവിനോടെന്നപോലെയാണ്. ‘ഭവാൻഹി ഗതിരവ്യഗ്രാ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ജനകനെ തന്റെ ആശ്രയമായി കരുതുന്നു. രത്നങ്ങൾ നൽകി അദ്ദേഹം ശ്വശുരനെ ആദരിക്കുന്നു — ഇതാണു രാജമര്യാദ. അഭിഷേകത്തിനുശേഷം കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോഴാണ് ഈ സംഭവം നടന്നത്.
ജനകൻ പോയശേഷം രാഘവൻ കൈകൂപ്പി, പ്രഭുവും മാതുലനുമായ കേകയരാജകുമാരനോടു വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷർഷഭനായ രാജാവേ, ഈ രാജ്യവും ഞാനും ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും — ഞങ്ങളെല്ലാം അങ്ങയുടെ അധീനരാണ്, അങ്ങാണു ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം. വൃദ്ധനായ രാജാവ് — അങ്ങയുടെ പിതാവ് — അങ്ങയെ ഓർത്തു സന്താപപ്പെടുന്നുണ്ടാകും; അതിനാൽ രാജാവേ, ഇന്നുതന്നെ അങ്ങു പോകുന്നതാണ് എനിക്ക് ഉചിതമായി തോന്നുന്നത്. അനുയാത്രികനായി ലക്ഷ്മണൻ ധാരാളം ധനവും വിവിധരത്നങ്ങളും എടുത്തുകൊണ്ടു പിന്നാലെ വരും.’ യുധാജിത്താകട്ടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പോകാൻ സമ്മതിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, രത്നങ്ങളും ധനവും നിന്നിൽത്തന്നെ അക്ഷയമായിരിക്കട്ടെ.’ കേകയവംശത്തെ വളർത്തുന്ന അദ്ദേഹം രാജാവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു — രാമനും മുമ്പേ അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു പ്രദക്ഷിണം വച്ചിരുന്നു — വൃത്രാസുരൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം വാസവനെന്നപോലെ, സഹായിയായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കേകയേശ്വരൻ പുറപ്പെട്ടു. യുധാജിത്ത് കൈകേയിയുടെ സഹോദരനും ഭരതന്റെ മാതുലനുമാണ്; സ്വന്തം അമ്മയുടെ സഹോദരനല്ലാതിരുന്നിട്ടും രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ‘മാതുലൻ’ എന്നു ബഹുമാനിക്കുന്നു — ഇതു രാമന് എല്ലാ അമ്മമാരോടുമുള്ള സമഭാവം കാണിക്കുന്നു. ‘വൃദ്ധനായ രാജാവ്’ എന്നതു യുധാജിത്തിന്റെ പിതാവായ കേകയരാജൻ അശ്വപതി; പുത്രന്റെ ദീർഘപ്രവാസംകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആകുലത. യുധാജിത്തിന്റെ മറുപടി നിഃസ്പൃഹത കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രത്നങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ സമൃദ്ധി മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പരസ്പരമുള്ള പ്രദക്ഷിണം പരസ്പരബഹുമാനത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. വൃത്രവധത്തിനുശേഷം ഇന്ദ്രനും വിഷ്ണുവും ഒരുമിച്ചു പുറപ്പെട്ടതിന്റെ ഉപമ — ഇന്ദ്രൻ യുധാജിത്ത്, വിഷ്ണു ലക്ഷ്മണൻ. ഈ പ്രകരണവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ഭരതൻ ജനകനോടൊപ്പം പോയതിനാൽ ഇവിടെ ഭരതനു പകരം ലക്ഷ്മണനാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ പറയുന്നു — ഈ രാജ്യവും ഞാനും ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും അങ്ങയുടെ അധീനരാണ്; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം മാതുലകുലത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമായണത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും യുധാജിത്തിനെക്കുറിച്ചു പരാമർശമുണ്ട് — അദ്ദേഹമാണ് ഭരതനെയും ശത്രുഘ്നനെയും കേകയദേശത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയത്. രാമൻ സ്വയം യുധാജിത്തിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു — ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള ബഹുമാനം.
അദ്ദേഹത്തെ യാത്രയാക്കിയശേഷം രാമൻ, ഒന്നിനെയും ഭയമില്ലാത്ത തന്റെ സഖാവായ കാശിപതി പ്രതർദനനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങ് പ്രീതി കാണിച്ചു, പരമമായ സൗഹൃദവും കാണിച്ചു; ഭരതനോടൊപ്പം അങ്ങ് യുദ്ധസന്നാഹവും ചെയ്തു. അതിനാൽ കാശേയാ, അങ്ങ് ഇന്ന്, അങ്ങയാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും നല്ല കോട്ടമതിലുകളും നല്ല ഗോപുരങ്ങളുമുള്ളതുമായ രമണീയമായ വാരാണസീപുരിയിലേക്കു പോയാലും.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞ് ധർമാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥൻ ഉന്നതാസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് തന്റെ മാറോടു ചേർന്ന അദ്ദേഹത്തെ ഇറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. കൗസല്യയുടെ പ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെ യാത്രയാക്കി; രാഘവന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച, അകുതോഭയനായ കാശേയൻ രാഘവനാൽ യാത്രയാക്കപ്പെട്ട് വേഗം വാരാണസിയിലേക്കു പോയി. ‘ഉദ്യോഗഃ’ — സീതാപഹരണവാർത്ത കേട്ട് പ്രതർദനൻ ഭരതനോടൊപ്പം സേനയെ സജ്ജമാക്കി യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങിയിരുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആവശ്യം വന്നില്ലെങ്കിലും. ആ ഉദ്യമവും രാമൻ കൃതജ്ഞതയോടെ സ്മരിക്കുന്നു — ഫലമില്ലാതെപോയാലും പ്രയത്നം ആദരണീയമാണ്. ‘നിരന്തരമുരോഗതം’ — ഇടവിടാതെ മാറോടു മാറു ചേർന്ന ഗാഢാലിംഗനം. മിത്രത്തെ ആദരിക്കാനായി രാമൻ ആസനത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. ‘അകുതോഭയഃ’ എന്ന വിശേഷണം രണ്ടു പ്രാവശ്യം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — പ്രതർദനൻ ഒന്നിൽനിന്നും ഭയം അറിയുന്നില്ല. വാരാണസിയുടെ വർണന — നല്ല കോട്ടമതിലുള്ളത്, നല്ല ഗോപുരമുള്ളത്, രമണീയം — അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ പ്രകരണം (7.037.001–003) ഉണ്ട്; ഇരുപതാം ശ്ലോകമാകട്ടെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — അവിടെ പ്രതർദനന്റെ മടക്കം ചുരുക്കമായി മാത്രമേയുള്ളൂ. കാശിരാജനായ പ്രതർദനൻ രാമന്റെ ‘വയസ്യൻ’ — സമപ്രായക്കാരനായ മിത്രം; അതിനാലാണ് രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നത്, നമസ്കരിക്കുന്നില്ല.
കാശിപതിയെ യാത്രയാക്കിയശേഷം രാഘവൻ മുന്നൂറു രാജാക്കന്മാരോടു പുഞ്ചിരിയോടെ മധുരാക്ഷരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ പ്രീതി ഇളക്കമില്ലാത്തതും തേജസ്സാൽ സംരക്ഷിതവുമാണ്; നിങ്ങളിൽ ധർമവും സത്യവും എന്നും നിയതമായിരിക്കുന്നു. മഹാത്മാക്കളായ നിങ്ങളുടെ അനുഭാവത്താലും തേജസ്സാലുമാണ് ദുരാത്മാവും ദുർബുദ്ധിയും രാക്ഷസാധമനുമായ രാവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടത്; അതിൽ ഞാൻ ഒരു നിമിത്തം മാത്രം; നിങ്ങളുടെ തേജസ്സുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഗണങ്ങളോടും പുത്രന്മാരോടും അമാത്യന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടത്. ജനകരാജന്റെ പുത്രി വനത്തിൽനിന്ന് അപഹരിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് മഹാത്മാവായ ഭരതൻ നിങ്ങളെ വിളിച്ചുവരുത്തി; ഉദ്യുക്തരായ മഹാത്മാക്കളായ നിങ്ങൾ രാജാക്കന്മാർക്ക് ഏറെ കാലവും കടന്നുപോയി; അതിനാൽ നിങ്ങൾ മടങ്ങുന്നതാണ് ഉചിതമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ആ രാജാക്കന്മാർ വലിയ ഹർഷത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ വിജയിയായി സ്വരാജ്യത്തിലും പ്രതിഷ്ഠിതനായി; ഭാഗ്യവശാൽ സീതയെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നു, ഭാഗ്യവശാൽ ശത്രു പരാജിതനായി. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമമായ ആഗ്രഹം, ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ ഉത്തമമായ പ്രീതി — ശത്രുക്കളെ കൊന്ന വിജയിയായി നിന്നെ ഞങ്ങൾ കാണുന്നു എന്നത്. നീ ഞങ്ങളെ പ്രശംസിക്കുന്നതു നിനക്കു ചേർന്നതുതന്നെ; ഞങ്ങൾക്കാകട്ടെ ഇത്തരം പ്രശംസ പറയാൻ അറിയില്ല. ഞങ്ങൾ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, ഞങ്ങൾ പോകുന്നു; നീ എന്നും ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിലുണ്ട്. മഹാബാഹോ, വലിയ പ്രീതിയോടെയാണു ഞങ്ങൾ കഴിയുന്നത്; മഹാരാജാവേ, നിന്റെ പ്രീതി എന്നും ഞങ്ങളിലുണ്ടായിരിക്കട്ടെ.’ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്ന് അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ ആ രാജാക്കന്മാർ കൈകൂപ്പി, പോകാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു; രാമനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട് അവർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ദേശങ്ങളിലേക്കു പോയി. രാമന്റെ വാക്കിൽ വിനയത്തിന്റെ വീണ്ടുമൊരു പ്രദർശനം — അദ്ദേഹം സ്വയം ‘നിമിത്തമാത്രം’ എന്നു പറയുന്നു, വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് രാജാക്കന്മാരുടെ തേജസ്സിനു നൽകുന്നു. ‘പ്രഹസൻ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസന്നതയും മാധുര്യവും. രാജാക്കന്മാരുടെ മറുപടിയിലും വിനയമുണ്ട് — അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശംസ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല, പകരം അദ്ദേഹത്തെ തിരിച്ചു പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘ഹൃദിസ്ഥോ നഃ സദാ ഭവാൻ’ എന്നതു ഭക്തിയുടെ വാക്കാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ പ്രകരണത്തിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും (7.037.005–015) ഉണ്ട്; എന്നാൽ അവസാനത്തെ 31.2, 32.2, 33 എന്നിവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. മുന്നൂറു രാജാക്കന്മാർ — ഇവർ ഭരതൻ വിളിച്ചുവരുത്തിയ രാജാക്കന്മാരാണ്; സീതാപഹരണം കേട്ട് രാമനെ സഹായിക്കാൻ അയോധ്യയിൽ വന്നവർ; എന്നാൽ യുദ്ധം സമുദ്രത്തിനക്കരെ ലങ്കയിലാണു നടന്നത്, അതിനാൽ അവർ യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുത്തില്ല. എങ്കിലും രാമൻ അവരുടെ പ്രയത്നം സ്മരിക്കുന്നു, കൃതജ്ഞതയോടെ അവരെ യാത്രയാക്കുന്നു. ‘ഭവതാം പ്രീതിരവ്യഗ്രാ തേജസാ പരിരക്ഷിതാ’ എന്ന വാക്കിന്റെ അർഥം — നിങ്ങളുടെ സ്നേഹം സ്ഥിരമാണ്, തേജസ്സാൽ സുരക്ഷിതവുമാണ്. ‘ധർമശ്ച നിയതോ നിത്യം സത്യം ച ഭവതാം സദാ’ — രാജാക്കന്മാരുടെ ധർമനിഷ്ഠയും സത്യനിഷ്ഠയും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് രാമൻ എല്ലാ മിത്രങ്ങളുടെയും സാമൂഹികമായ തേജസ്സിനു നൽകുന്നു — ഇതാണ് ഒരു നേതാവിന്റെ ആദർശം. ‘ഏറെ കാലം കടന്നുപോയി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ അവരുടെ സ്വരാജ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു — ദീർഘകാലം സ്വരാജ്യത്തുനിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന രാജാക്കന്മാരെ അവരുടെ പ്രജകളും കാത്തിരിക്കുന്നു. രാജാക്കന്മാരുടെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) — ഭാഗ്യത്താൽ വിജയം, ഭാഗ്യത്താൽ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കൽ, ഭാഗ്യത്താൽ ശത്രുപരാജയം; ഇതു ഹർഷത്തിന്റെ ആവിഷ്കാരമാണ്. ‘ആപൃച്ഛാമോ ഗമിഷ്യാമഃ’ (യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, പോകുന്നു) — ഇതു ശിഷ്ടാചാരമാണ്; അനുമതിയില്ലാതെ അതിഥി പോകുന്നില്ല. ഒടുവിൽ രാജാക്കന്മാർ ‘ബാഢം’ എന്നു സമ്മതിച്ച്, കൈകൂപ്പി, രാമനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട് സ്വന്തം ദേശങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നു — ഇങ്ങനെ അഭിഷേകോത്സവത്തിലെ അതിഥികളെല്ലാം യാത്രയാക്കപ്പെട്ടു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ തങ്ങളുടെ രാജ്യങ്ങളിൽനിന്നു രാമന് ഉപഹാരങ്ങൾ അയയ്ക്കും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥