സർഗ്ഗം
കാർത്തവീര്യാർജുനൻ രാവണനെ പിടികൂടുന്നു
അർജുനന്റെ ജലക്രീഡ, നർമദയുടെ ഒഴുക്കു തടയുന്നത്, രാവണന്റെ പുഷ്പോപഹാരം ഒഴുകിപ്പോകുന്നത്, ശുകസാരണന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നത്, അമാത്യന്മാരുടെ യുദ്ധം, പ്രഹസ്തന്റെ പതനം, അർജുനനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള ഗദായുദ്ധം, രാവണന്റെ ബന്ധനവും മാഹിഷ്മതീപ്രവേശവും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണൻ നർമദാതീരത്തെ മണൽവേദിയിൽ ശിവലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് പൂക്കളാൽ അർച്ചിച്ചുകൊണ്ട് നൃത്തം ചെയ്യുകയായിരുന്നു. ആ സ്ഥലത്തിന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ, മാഹിഷ്മതിയുടെ അധിപനും ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അർജുനൻ നാരിമാരോടൊപ്പം നർമദാജലത്തിൽ ക്രീഡിക്കുകയായിരുന്നു. ആയിരം സ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽ അദ്ദേഹം പിടിയാനകളുടെ നടുവിലെ കൊമ്പനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. തന്റെ ആയിരം ഭുജങ്ങളുടെ ഉത്തമബലം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം അനേകം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ട് നർമദയുടെ ഒഴുക്കു തടഞ്ഞു. കാർത്തവീര്യന്റെ ഭുജങ്ങളാൽ തടയപ്പെട്ട ആ നിർമലജലം തീരങ്ങളെ ആക്രമിച്ചുകൊണ്ട് എതിരൊഴുക്കായി പാഞ്ഞു. മീനുകളും മുതലകളും മകരങ്ങളും പൂക്കളും ദർഭവിരിപ്പുകളും നിറഞ്ഞ ആ ജലപ്രവാഹം വർഷകാലത്തെന്നപോലെ വർധിച്ചു. കാർത്തവീര്യൻ അയച്ചതുപോലെ ആ പ്രവാഹം രാവണന്റെ പുഷ്പോപഹാരം മുഴുവൻ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി. അപ്പോൾ രാവണൻ പാതിയായ നിയമം ഉപേക്ഷിച്ച്, പിണങ്ങിയ പ്രിയതമയെയെന്നപോലെ നർമദയെ നോക്കി. പടിഞ്ഞാറുനിന്നു വന്ന് കിഴക്കോട്ടു കടന്നുകയറുന്ന, സമുദ്രത്തിന്റെ തിരത്തള്ളൽപോലെ വർധിക്കുന്ന പ്രവാഹം കണ്ടശേഷം അവൻ വീണ്ടും നോക്കിയപ്പോൾ നദി സ്വസ്ഥയായിരിക്കുന്നതു കണ്ടു — അവളിലെ പക്ഷികൾ പരിഭ്രാന്തരായിരുന്നില്ല; വികാരമില്ലാത്ത ഒരു അംഗനയെപ്പോലെ അവൾ സ്വഭാവത്തിൽത്തന്നെ നിലകൊണ്ടു. മൗനവ്രതം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരക്ഷരവും ഉരിയാടാതെ, വലതുകൈയിലെ വിരൽകൊണ്ടു മാത്രം ആംഗ്യം കാണിച്ച് അവൻ പ്രവാഹത്തിന്റെ കാരണം അന്വേഷിക്കാൻ ശുകസാരണന്മാരെ ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഒരു വൈരുദ്ധ്യം കാണിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് രാക്ഷസരാജന്റെ ഭക്തിപൂർണമായ നിയമം, മറുവശത്ത് മനുഷ്യരാജാവിന്റെ വെറും ലീല; എന്നിട്ടും ലീലകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്റെ പൂജ മുടങ്ങി. ദിഗ്വിജയത്തിനായി അലയുന്നവനായിട്ടും രാവണൻ പൂജയിലെ വിഘ്നം സഹിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ മൗനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നുമില്ല — ഇതിലൂടെ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിലെ ദ്വന്ദ്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നദിയെ പ്രിയനോടു പിണങ്ങുന്ന കാന്തയെപ്പോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ ഉപമ വരാനിരിക്കുന്ന കലഹത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ‘അശബ്ദാസ്യഃ’ (ഒരക്ഷരം ഉരിയാടാതെ) എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത് പൂജാനിയമം അവൻ ഇപ്പോഴും മനസ്സിൽ ധരിക്കുന്നു എന്നാണ്. അർജുനൻ ആരെന്ന് അറിയേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം ഹൈഹയവംശജനും കൃതവീര്യന്റെ പുത്രനുമാണ്; അതിനാൽ ‘കാർത്തവീര്യൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജധാനിയായ മാഹിഷ്മതി നർമദാതീരത്താണ്. ദത്താത്രേയന്റെ പ്രസാദത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന് ആയിരം ഭുജങ്ങൾ ലഭിച്ചു എന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ഈ സംഘർഷത്തിൽ അദ്ദേഹംതന്നെയായിരിക്കും ജേതാവ് എന്നു കവി മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാരിമാരുടെ നടുവിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോഭയെ പിടിയാനകളുടെ നടുവിലെ ഗജരാജന്റെ ശോഭയോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ ഉപമ മുന്നോട്ടും ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വച്ഛന്ദവിലാസം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു നദി തടഞ്ഞത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലപരീക്ഷണം മാത്രമാണ്, ആരെയും പീഡിപ്പിക്കാനല്ല; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം രാവണന്റെ പൂജയുടെ വിനാശമായി. ഇങ്ങനെ ദൈവയോഗത്താൽ രണ്ടു മഹാബലന്മാരുടെ സംഘർഷത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടു. ജലത്തിന്റെ വർണനയിലെ ‘സമീനനക്രമകരഃ സപുഷ്പകുശസംസ്തരഃ’ (മീനുകളും മുതലകളും മകരങ്ങളുമുള്ള, പൂക്കളും ദർഭവിരിപ്പുകളുമുള്ള) എന്ന പദയുഗ്മം ഒരു ദൃശ്യചിത്രം രചിക്കുന്നു — പ്രവാഹത്തിൽ മത്സ്യങ്ങളും ജലജീവികളും പൂക്കളും ദർഭകളും കലർന്നൊഴുകുന്നു. രാവണൻ വീണ്ടും നദിയെ നോക്കുമ്പോൾ അവൾ ശാന്തയാണ്; അതിനാൽ ഇതു സ്വാഭാവികമായ വെള്ളപ്പൊക്കമല്ല, ആരോ ഉണ്ടാക്കിയതാണെന്ന് അവൻ അറിയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് കാരണം അന്വേഷിക്കാൻ അവൻ രണ്ടു ചാരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നത്. മുദ്രണത്തിൽ നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബാഹുഭിർബഹുഭിർവൃതഃ’ എന്നാണ് പാഠം; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ വ്യത്യസ്തമാണ്; ഞങ്ങൾ മുദ്രണം പിന്തുടർന്നിരിക്കുന്നു.
രാവണനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട ആ സഹോദരന്മാർ — ശുകനും സാരണനും — ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പടിഞ്ഞാറോട്ടു പുറപ്പെട്ടു. അരയോജന മാത്രം പോയപ്പോൾ ആ നിശാചരന്മാർ ജലത്തിൽ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ഒരു പുരുഷനെ കണ്ടു. അദ്ദേഹം വലിയ സാലവൃക്ഷംപോലെ ഉയരമുള്ളവനായിരുന്നു; ജലത്താൽ അലങ്കോലപ്പെട്ട കേശങ്ങളും മദത്താൽ ചുവന്ന കൺകോണുകളും മദത്താൽ ആകുലമായ മനസ്സുമുള്ളവൻ. ശത്രുമർദകനായ അദ്ദേഹം ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു നദിയെ തടഞ്ഞും ആയിരം പാദങ്ങൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ തടഞ്ഞും ഒരു പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. യുവതികളായ ആയിരം വരനാരിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹം മദമുള്ള ആയിരം പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട കൊമ്പനെപ്പോലെയായിരുന്നു. അത്യത്ഭുതകരമായ ആ ദൃശ്യം കണ്ട് ശുകസാരണന്മാർ മടങ്ങി രാവണന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസേശ്വരാ, വലിയ സാലവൃക്ഷംപോലുള്ള ഒരു പുരുഷൻ അണകെട്ടിയതുപോലെ നർമദയെ തടഞ്ഞ് സ്ത്രീകളെ ക്രീഡിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയിരം ഭുജങ്ങളാൽ ജലം തടയപ്പെട്ട നദി സമുദ്രത്തിന്റെ തിരത്തള്ളൽപോലുള്ള തള്ളലുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.’ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ‘അത് അർജുനനാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് യുദ്ധലാലസനായ രാവണൻ പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ചാരന്മാരുടെ വർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — അവർക്കു പേരറിയില്ല, രൂപവും പ്രവൃത്തിയും മാത്രം പറയുന്നു; രാവണനാകട്ടെ അതു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നു, കാരണം കാർത്തവീര്യന്റെ സഹസ്രബാഹുത്വം ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്. ‘മദരക്താന്തനയനം’ (മദത്താൽ ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം കാണിക്കുന്നത് രാജാവ് പാനക്രീഡയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു, യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനല്ല എന്നാണ്; മുന്നോട്ട് അമാത്യന്മാർ ഇതുതന്നെ കാരണമായി പറയും. ആയിരം പാദങ്ങൾകൊണ്ടു ഭൂമിയെ തടയുന്ന പർവതത്തിന്റെ ഉപമ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥൈര്യവും വലിപ്പവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ തൽക്ഷണമുള്ള പുറപ്പാട് അവന്റെ യുദ്ധലോഭം കാണിക്കുന്നു — പൂജപോലും മറന്നുപോയി. രാവണന്റെ ആജ്ഞ മൗനത്തിലൂടെയാണ് നൽകിയതെങ്കിലും ചാരന്മാർ അവന്റെ അഭിപ്രായം ശരിയായി ഗ്രഹിക്കുന്നു. ശുകസാരണന്മാർ രാവണന്റെ പ്രസിദ്ധരായ ചാരന്മാരാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലും രാമസേനയെ കാണാൻ അവരെ അയച്ചിരുന്നു. ഇവിടെ അവരുടെ ആദ്യകൃത്യം നദീപ്രവാഹത്തിന്റെ മൂലം അന്വേഷിക്കലാണ്. ‘വ്യോമാന്തരഗതൗ’ (ആകാശത്തിലൂടെ പോയവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവർ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോയി എന്നു വ്യക്തമാണ്, കാരണം രാക്ഷസന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവരാണ്. അരയോജന മാത്രമായിരുന്നു ദൂരം; അതിനാൽ അർജുനന്റെ ക്രീഡാസ്ഥലം രാവണന്റെ പൂജാസ്ഥലത്തുനിന്ന് അധികം അകലെയല്ല. അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അർജുനൻ വലിയ സാലവൃക്ഷംപോലെ ഉയർന്നവൻ, നനഞ്ഞ കേശമുള്ളവൻ, മദത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവൻ — ഇതെല്ലാം ജലക്രീഡയുടെയും പാനത്തിന്റെയും അടയാളങ്ങളാണ്. ‘ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു നദിയെ തടയുന്നവൻ’ എന്ന ദൃശ്യം അവർക്ക് അത്യത്ഭുതകരമായി തോന്നി; അതിനാൽ അവർ വേഗം മടങ്ങി. അവരുടെ വാക്കുകളിൽ ‘രോധവത്’ (അണക്കെട്ടുപോലെ) എന്ന ഉപമയുണ്ട് — അണ ജലത്തെ തടയുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങൾ. നദി വീണ്ടും വീണ്ടും തള്ളലുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്ന വാക്ക് കാണിക്കുന്നത് തടയൽ ഏറെനേരം നിലനിൽക്കുന്നില്ല, തടയപ്പെട്ടതും വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ടതുമായ ജലം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്നു എന്നാണ്. രാവണൻ ‘അർജുനൻ’ എന്ന പേരു മാത്രം ഉച്ചരിച്ചു പുറപ്പെട്ടു — അർജുനന്റെ കീർത്തിയും അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും മുമ്പേതന്നെ അവന്റെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്നു.
രാവണൻ അർജുനന്റെ നേർക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ ശബ്ദത്തോടും പൊടിയോടുംകൂടി ഉഗ്രമായ കാറ്റു വീശി; മേഘങ്ങൾ ഒരിക്കൽ രക്തത്തുള്ളികളോടുകൂടി ഘോരമായി ഗർജിച്ചു — ഇവ അശുഭനിമിത്തങ്ങളാണ്. മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ, ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അർജുനനുണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. അധികം താമസിയാതെ അഞ്ജനംപോലെ കറുത്ത ആ ബലവാനായ രാക്ഷസൻ ഭീകരമായ ആ നർമദാഹ്രദത്തിലെത്തി. അവിടെ പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട കൊമ്പനെപ്പോലെ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നരേന്ദ്രനായ അർജുനനെ അവൻ കണ്ടു. രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും ബലത്താൽ ഉദ്ധതനുമായ അവൻ അർജുനന്റെ അമാത്യന്മാരോടു ഗംഭീരസ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘അമാത്യന്മാരേ, ഹൈഹയരാജാവിനെ വേഗം അറിയിക്കുക — രാവണൻ എന്ന പേരുള്ളവൻ യുദ്ധത്തിനായി വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന്.’ അതു കേട്ട് അർജുനന്റെ മന്ത്രിമാർ ആയുധങ്ങളുമായി എഴുന്നേറ്റ് രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘കൊള്ളാം രാവണാ, കൊള്ളാം! യുദ്ധത്തിനുള്ള സമയം നീ നന്നായിത്തന്നെ മനസ്സിലാക്കിയിരിക്കുന്നു — മത്തനായി സ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന രാജാവിനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനാണല്ലോ നീ ഉത്സാഹിക്കുന്നത്; പിടിയാനകളുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന മദയാനയെ ഒരു പുലിയെന്നപോലെ. ദശഗ്രീവാ, ഇന്നു ക്ഷമിക്കുക, ഇന്നു രാത്രി ഇവിടെ പാർക്കുക; യുദ്ധത്തിൽ താത്പര്യമുണ്ടെങ്കിൽ നാളെ യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിനക്ക് അർജുനനെ കാണാം. അതല്ല, യുദ്ധതൃഷ്ണയാൽ നീ ധൃതികൂട്ടുകയാണെങ്കിൽ ഞങ്ങളെ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തിയിട്ടേ നിനക്ക് അർജുനനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനാകൂ.’ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കുകളിൽ ക്ഷത്രധർമത്തെ ആധാരമാക്കിയ ശകാരമുണ്ട് — സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന മത്തനായ രാജാവിനെ യുദ്ധത്തിനു വിളിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. അവരുടെ രാജഭക്തിയും വ്യക്തമാണ് — സ്വന്തം പ്രാണൻ അർപ്പിച്ചും രാജാവിന്റെ വിശ്രമം കാക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവിടെ മുപ്പതാം ശ്ലോകം, മുദ്രണപ്രകാരം, മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. യുദ്ധത്തിനു പോകുന്ന രാവണന്റെ മുന്നിൽ പ്രകൃതിതന്നെ അശുഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഉഗ്രമായ കാറ്റ്, പൊടി, മേഘങ്ങളുടെ രക്തവർഷം; ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെ മുന്നോടികളാണ്. അവന്റെ സഹചരന്മാർ മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ, ശുകൻ, സാരണൻ എന്നിവരാണ്; പിന്നീട് പ്രഹസ്തനെയും മാരീചനെയും പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. ‘അഞ്ജനപ്രഭൻ’ എന്നതുകൊണ്ട് അവന്റെ കറുത്ത നിറം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട കൊമ്പനെപ്പോലെ അർജുനനെ കണ്ടപ്പോൾ രാവണന്റെ രോഷം ജ്വലിച്ചു; അവൻ സ്വയം രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലുന്നില്ല, അമാത്യന്മാർ മുഖേന സന്ദേശം അയയ്ക്കുന്നു — ഇതാണു രാജനീതിയുടെ മര്യാദ. ‘രാവണോ നാമ നാമതഃ’ (രാവണൻ എന്ന പേരുള്ളവൻ) എന്നത് അവന്റെ ഗർവോക്തിയാണ്, കാരണം അവന്റെ പേരുതന്നെ ഭയജനകമാണ്. അമാത്യന്മാരുടെ ഉത്തരത്തിൽ പരിഹാസമുണ്ട് — ‘കൊള്ളാം, കൊള്ളാം’ എന്ന പ്രശംസ വാസ്തവത്തിൽ നിന്ദയാണ്. സ്ത്രീകളുടെ നടുവിലുള്ള മത്തനെ ആക്രമിക്കുന്നതിനെ പുലി ആനയെ ആക്രമിക്കുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — പുലിപോലും പിടിയാനകളുടെ നടുവിലുള്ള മദയാനയെ ആക്രമിക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടില്ല എന്നാണു ഭാവം. ‘ഞങ്ങളെ വീഴ്ത്തിയിട്ടേ അർജുനനെ പ്രാപിക്കൂ’ എന്ന അമാത്യന്മാരുടെ രണ്ടാമത്തെ വികല്പം അവരുടെ വീരത്വം കാണിക്കുന്നു; അവർ ഭയന്നിട്ടില്ല, മറിച്ച് സ്വാമിയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി മരണംപോലും സ്വീകരിക്കുന്നു. രാവണനാകട്ടെ കാത്തിരിപ്പു സഹിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ക്ഷത്രധർമത്തിന്റെ ഉപദേശം രാക്ഷസന്റെ അക്ഷമയാൽ തള്ളപ്പെടുന്നു.
തുടർന്ന് രാവണന്റെ അമാത്യന്മാർ അർജുനന്റെ അമാത്യന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ സംഹരിച്ചു; വിശന്നിരുന്ന അവർ അവരെ ഭക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ നർമദാതീരത്ത് അർജുനന്റെ അനുയായികളുടെയും രാവണമന്ത്രിമാരുടെയും ‘ഹലഹല’ ശബ്ദമുയർന്നു. ഹൈഹയയോദ്ധാക്കൾ ബാണങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ത്രിശൂലങ്ങൾ, വജ്രകർഷണങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് രാവണനോടുകൂടിയ രാക്ഷസന്മാരെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ആക്രമിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു; അവരുടെ വേഗം അതിദാരുണമായിരുന്നു; അവരുടെ ഘോഷം മുതലകളും മീനുകളും മകരങ്ങളുമുള്ള സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലെയായിരുന്നു. രാവണന്റെ അമാത്യന്മാരായ പ്രഹസ്തനും ശുകനും സാരണനും ക്രുദ്ധരായി സ്വതേജസ്സുകൊണ്ട് കാർത്തവീര്യന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചു. ഭയവിഹ്വലരായ പുരുഷന്മാർ ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അർജുനനെ രാവണന്റെയും മന്ത്രിമാരുടെയും ആ പ്രവൃത്തി അറിയിച്ചു. ‘ഭയപ്പെടേണ്ട’ എന്നു സ്ത്രീജനത്തോടു പറഞ്ഞ് അർജുനൻ, അഞ്ജനമെന്ന ദിഗ്ഗജം ഗംഗാജലത്തിൽനിന്നെന്നപോലെ, ജലത്തിൽനിന്നു കയറി. ക്രോധത്താൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളുള്ള അർജുനനെന്ന ആ അഗ്നി യുഗാന്തത്തിലെ അഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു. ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർണാംഗദങ്ങളണിഞ്ഞ അദ്ദേഹം വേഗം ഗദയെടുത്ത്, സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ, രാക്ഷസന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. കൈകൾ വീശിയെറിയേണ്ട മഹാഗദ ഉയർത്തി ഗരുഡവേഗത്തോടെ അദ്ദേഹം ചാടിവീണു. സൂര്യന്റെ വഴി തടയുന്ന വിന്ധ്യനെപ്പോലെ, മുസലായുധനായ പ്രഹസ്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴി തടഞ്ഞ് ഇളകാതെ നിന്നു. മദോദ്ധതനും ക്രുദ്ധനുമായ പ്രഹസ്തൻ ഇരുമ്പുകെട്ടിയ ഘോരമായ മുസലം എറിഞ്ഞുകൊണ്ട് അന്തകനെപ്പോലെ അലറി. പ്രഹസ്തന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട ആ മുസലത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ അശോകപുഷ്പംപോലുള്ള അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ജ്വലിച്ചു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ മുസലത്തെ പരിഭ്രമമില്ലാത്ത അർജുനൻ ഗദകൊണ്ടു നിപുണമായി ഒഴിവാക്കി. തുടർന്ന് അഞ്ഞൂറു കൈനീളമുള്ള ഭാരമേറിയ ഗദ ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട് ഹൈഹയാധിപൻ പ്രഹസ്തന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അതിവേഗത്തിൽ ആ ഗദയാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട പ്രഹസ്തൻ, വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ, നിലംപതിച്ചു. പ്രഹസ്തൻ വീണതു കണ്ട് മാരീചനും ശുകനും സാരണനും മഹോദരനോടും ധൂമ്രാക്ഷനോടുമൊപ്പം യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി. ഇവിടെ അർജുനന്റെ ധൈര്യം ദർശനീയമാണ് — അദ്ദേഹം ആദ്യം സ്ത്രീകളുടെ ഭയം നീക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രമാണ് യുദ്ധത്തിന് എഴുന്നേൽക്കുന്നത്. പ്രഹസ്തൻ ലങ്കയുടെ സേനാപതിയാണ്; അവന്റെ പതനത്തോടെതന്നെ രാക്ഷസസേന തകർന്നു. യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നത് അമാത്യന്മാർക്കിടയിൽത്തന്നെയാണ്. രാവണന്റെ അമാത്യന്മാർ അർജുനന്റെ അമാത്യന്മാരെ കൊന്നു ഭക്ഷിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ രാക്ഷസന്മാരുടെ ക്രൗര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹൈഹയയോദ്ധാക്കളും പരാക്രമികളാണ്; അവരുടെ പലതരം ആയുധങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. കോലാഹലത്തെ സമുദ്രഘോഷത്തോട് ഉപമിക്കുന്നത് യുദ്ധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. വാർത്തയെത്തിച്ചവർ ‘ഭയവിഹ്വലർ’ എന്നാണ് മുദ്രണത്തിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ദ്വാരരക്ഷിഭിഃ’ (ദ്വാരപാലകരാൽ). അർജുനൻ ജലത്തിൽനിന്നു കയറുന്നതിനെ അഞ്ജനദിഗ്ഗജം ഗംഗാജലത്തിൽനിന്നു കയറുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — വലിയൊരു കറുത്ത ആന ജലത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്നതുപോലെ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്ന യുഗാന്താഗ്നിപോലെയാണ്. സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ പായുന്നു — ഇവിടെ രാക്ഷസന്മാരെ അന്ധകാരത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രഹസ്തന്റെ മുസലാഗ്രത്തിലെ ജ്വാല അശോകപുഷ്പത്തിന്റെ നിറമുള്ളതാണ്, അതായത് ചുവന്നത്. അർജുനൻ ആ മുസലത്തെ ഗദകൊണ്ട് ഒഴിവാക്കുന്നു, ഏറ്റുവാങ്ങുന്നില്ല — ഇതു യുദ്ധകൗശലമാണ്. ഗദയുടെ അഞ്ഞൂറു കൈനീളം എന്ന അളവ് അതിശയോക്തിയാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലത്തിന്റെ സൂചകം. പ്രഹസ്തന്റെ നിലയെ വിന്ധ്യപർവതത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — പണ്ട് വിന്ധ്യൻ സൂര്യന്റെ വഴി തടയാൻ ഉയർന്നുവെന്ന കഥ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ‘വിന്ധ്യോഽർകസ്യേവ’ (സൂര്യനു വിന്ധ്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ അർഥവത്താണ്, കാരണം ഇവിടെ അർജുനൻ സൂര്യനെപ്പോലെയും പ്രഹസ്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴിതടയുന്ന വിന്ധ്യനെപ്പോലെയുമാണ്. എന്നാൽ വിന്ധ്യൻ അഗസ്ത്യന്റെ വാക്കിനാൽ താഴ്ന്നതുപോലെ പ്രഹസ്തനും അർജുനന്റെ ഗദയാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ‘വജ്രിവജ്രഹതഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ എന്നാണു ഭാവം — പണ്ട് ഇന്ദ്രൻ വജ്രംകൊണ്ടു പർവതങ്ങളുടെ ചിറകുകൾ മുറിച്ചു. പ്രഹസ്തൻ വീണപ്പോൾ മറ്റ് അമാത്യന്മാർ — മാരീചൻ, ശുകൻ, സാരണൻ, മഹോദരൻ, ധൂമ്രാക്ഷൻ — യുദ്ധഭൂമി വിട്ട് ഓടിപ്പോയി; ഇതിലൂടെ അർജുനന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ പ്രഭാവം വ്യക്തമാണ്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, അർജുനൻ ഏകനാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൈനികർ മുമ്പേ വധിക്കപ്പെട്ടു, എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം രാക്ഷസസേനയെ മുഴുവൻ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു. കവി ക്രമത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം സൈനികരുടെ യുദ്ധം, പിന്നെ സേനാപതിയുടെ പതനം, അതിനുശേഷം മാത്രം സ്വാമിമാരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം; ഇതാണു വീരരസത്തിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമം. രാക്ഷസന്മാരും ശൂരരാണെന്നു കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — പ്രഹസ്തൻ മുതലായവർ സ്വതേജസ്സുകൊണ്ട് കാർത്തവീര്യന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചു എന്നു വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അർജുനന്റെ ‘വരഹേമാംഗദൻ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർണാംഗദങ്ങളണിഞ്ഞവൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജവൈഭവം കാണിക്കുന്നു — ജലക്രീഡയിലും അദ്ദേഹം ആഭരണമണിഞ്ഞിരുന്നു. ഗദയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയായുധം; ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ട് അനേകം ഗദകൾ ധരിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയുമെങ്കിലും ഇവിടെ ഒരൊറ്റ മഹാഗദ മാത്രമേ പരാമർശിക്കുന്നുള്ളൂ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആക്രമണം ‘ഗാരുഡം വേഗമാസ്ഥായ’ (ഗരുഡവേഗം അവലംബിച്ച്) ആണ്, അതായത് ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളുടെമേൽ പതിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ.
അമാത്യന്മാർ പിന്മാറുകയും പ്രഹസ്തൻ വീഴുകയും ചെയ്തപ്പോൾ രാവണൻ വേഗം രാജശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. തുടർന്ന് ആയിരം ഭുജങ്ങളുള്ള രാജാവും ഇരുപതു ഭുജങ്ങളുള്ള രാക്ഷസനും തമ്മിൽ രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന ദാരുണമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അവർ ഇളകിമറിയുന്ന രണ്ടു സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലെ, വേരിളകിയ രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ, തേജസ്സുള്ള രണ്ടു സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, ദഹിപ്പിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ; ബലോദ്ധതരായ രണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ, പശുവിനുവേണ്ടി പോരാടുന്ന രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ, ഗർജിക്കുന്ന രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ, ബലോത്കടരായ രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ, ക്രുദ്ധരായ രുദ്രനെയും കാലനെയുംപോലെ ആയിരുന്നു. അവർ പരസ്പരം ഗദകൾകൊണ്ട് ശക്തമായി പ്രഹരിച്ചു. പർവതങ്ങൾ ഘോരമായ വജ്രപ്രഹരങ്ങൾ സഹിക്കുന്നതുപോലെ ആ നരനും രാക്ഷസനും ഗദാപ്രഹരങ്ങൾ സഹിച്ചു. ഇടിമുഴക്കത്തിൽനിന്നു പ്രതിധ്വനി ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ അവരുടെ ഗദാഘാതങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളും പ്രതിധ്വനിച്ചു. ശത്രുവിന്റെ മാറിൽ പതിക്കുന്ന അർജുനന്റെ ഗദ മിന്നൽപോലെ ആകാശത്തെ സ്വർണനിറമാക്കി. രാവണൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പതിപ്പിക്കുന്ന ഗദയും അർജുനന്റെ മാറിൽ, മഹാപർവതത്തിൽ ഉൽക്കയെന്നപോലെ, ശോഭിച്ചു. അർജുനനു തളർച്ചയുണ്ടായില്ല, രാക്ഷസേശ്വരനുമില്ല; പണ്ട് ബലിയും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ അവരുടെ യുദ്ധം തുല്യമായിരുന്നു. കൊമ്പുകൾകൊണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ, കൊമ്പിൻതുമ്പുകൾകൊണ്ട് ആനകളെപ്പോലെ അവർ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു യുദ്ധം ചെയ്തു. പിന്നീട് ക്രുദ്ധനായ അർജുനൻ സർവശക്തിയുമെടുത്ത് എറിഞ്ഞ ആ ഗദ രാവണന്റെ വിശാലമായ മാറിൽ സ്തനങ്ങൾക്കിടയിൽ പതിച്ചു. എന്നാൽ വരദാനത്താൽ സംരക്ഷിതമായ രാവണന്റെ മാറിൽ ആ ഗദ ദുർബലമായതുപോലെ രണ്ടായി മുറിഞ്ഞ് നിലത്തുവീണു. എങ്കിലും അർജുനൻ പ്രയോഗിച്ച ഗദാഘാതത്താൽ രാവണൻ ഒരു വില്ലിന്റെ നീളം പിന്നോട്ടു തെറിച്ചു; ഞരങ്ങിക്കൊണ്ടു നിലത്തിരുന്നു. ഇവിടെ ഉപമകളുടെ മാല യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത കാണിക്കുന്നു — ഇരുവരും സമബലർ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം രാവണനെ മരണത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നു, പരാഭവത്തിൽനിന്നല്ല — ഇതൊരു സൂക്ഷ്മഭേദമാണ്. മുദ്രണത്തിൽ ‘വിംശദ്ബാഹോഃ’ എന്നാണ് പാഠം; അതു രാവണന്റെ ഇരുപതു ഭുജങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആയിരം ഭുജങ്ങളും ഇരുപതു ഭുജങ്ങളും — സംഖ്യയിലെ വൈരുദ്ധ്യവും കവി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും യുദ്ധം തുല്യം. ‘യഥാ പൂർവം ബലീന്ദ്രയോഃ’ (പണ്ട് ബലിയും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ, ബലിയും ഇന്ദ്രനും ദീർഘകാലം യുദ്ധം ചെയ്ത ദേവാസുരയുദ്ധത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഗദാഘാതങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയെ ഇടിമുഴക്കത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളും അതുകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു. പതിക്കുന്ന അർജുനന്റെ ഗദ ആകാശത്തെ സ്വർണവർണമാക്കുന്നു — മിന്നൽപോലെ അതു ജ്വലിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അർജുനൻ സർവശക്തിയോടെ പ്രയോഗിച്ച പ്രഹരം നിർണായകമാകുന്നു. വരദാനത്താലുള്ള സംരക്ഷണം രാവണന്റെ മാറിൽ ഒരു കവചംപോലെയാണ്; അവിടെ ഗദ ഒടിഞ്ഞു; എന്നാൽ ആഘാതത്തിന്റെ വേഗം അവനെ ഒരു വില്ലിന്റെ നീളം ദൂരേക്കെറിഞ്ഞു നിലത്തുവീഴ്ത്തുന്നു. ‘നിഷ്ടനൻ’ (ഞരങ്ങിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദം അവന്റെ വേദന കാണിക്കുന്നു. ഉപമാമാലയിലെ ഓരോ ജോടിയും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു ഗുണം കാണിക്കുന്നു — സമുദ്രങ്ങൾ ക്ഷോഭം, പർവതങ്ങൾ സ്ഥൈര്യം, സൂര്യന്മാർ തേജസ്സ്, അഗ്നികൾ ദാഹകത്വം, ആനകൾ ബലം, കാളകൾ സ്പർധ, മേഘങ്ങൾ ഗർജനം, സിംഹങ്ങൾ ഉത്കടത്വം, രുദ്രനും കാലനും സംഹാരശക്തി. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ സന്ദർഭത്തിൽത്തന്നെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ എല്ലാ മാനങ്ങളും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ‘നാർജുനഃ ഖേദമായാതി ന രാക്ഷസഗണേശ്വരഃ’ (അർജുനനു തളർച്ചയില്ല, രാക്ഷസേശ്വരനുമില്ല) എന്ന വാക്ക് ഇരുവരുടെയും അക്ഷീണത കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധം ദീർഘനേരം നീണ്ടു. രാവണന്റെ വരപ്രഭാവം ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു — ഗദ ഒടിഞ്ഞു, അവൻ മരിച്ചില്ല; എന്നാൽ അവൻ നിശ്ചേഷ്ടനും വിഹ്വലനുമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് അർജുനന് അവനെ പിടികൂടാൻ അവസരം ഉണ്ടാകുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം വധത്തിൽനിന്നു മാത്രമേ രക്ഷിക്കുന്നുള്ളൂ, ബന്ധനത്തിൽനിന്നോ പരാജയത്തിൽനിന്നോ അല്ല എന്ന് അറിയാം. അമ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വൃഷായുധ്യൻ’ എന്ന പദം അതു ‘വൃഷാഃ അയുധ്യൻ’ (കാളകൾ യുദ്ധം ചെയ്തു) എന്നതിന്റെ സന്ധിരൂപമായി മനസ്സിലാക്കാം. അർജുനന്റെ ഗദ ‘അഹിതോരസി’ — ശത്രുവിന്റെ മാറിൽ — പതിക്കുന്നു എന്ന് അമ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ പറയുന്നു.
ദശഗ്രീവൻ വിഹ്വലനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് അർജുനൻ പെട്ടെന്നു ചാടിവീണ്, ഗരുഡൻ സർപ്പത്തെയെന്നപോലെ, അവനെ പിടികൂടി. ബലവാനായ രാജാവ് ആയിരം ഭുജങ്ങൾകൊണ്ടു ബലമായി ദശാനനനെ പിടിച്ച്, നാരായണൻ ബലിയെയെന്നപോലെ, ബന്ധിച്ചു. ദശഗ്രീവൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും ദേവതകളും ‘കൊള്ളാം’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അർജുനന്റെ ശിരസ്സിൽ പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തി. പുലി മാനിനെയെന്നപോലെ, സിംഹം ആനയെയെന്നപോലെ, അവനെ പിടികൂടി ഹൈഹയരാജാവ് ഹർഷത്താൽ മേഘംപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. അപ്പോൾ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത പ്രഹസ്തൻ ദശാനനൻ ബന്ധിതനായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ക്രുദ്ധനായി പെട്ടെന്നു ഹൈഹയന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞടുക്കുന്ന ആ നിശാചരന്മാരുടെ വേഗം വർഷകാലത്ത് സമുദ്രത്തിലെ മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ ഉയർന്നു ശോഭിച്ചു. ‘വിടുക, വിടുക; നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്ന് ആവർത്തിച്ചു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ യുദ്ധത്തിൽ മുസലങ്ങളും ശൂലങ്ങളും എറിഞ്ഞു. പരിഭ്രമമില്ലാത്ത ശത്രുസംഹാരകനായ അർജുനൻ ആ ദേവശത്രുക്കളുടെ ആയുധങ്ങൾ തന്നിലെത്തുംമുമ്പേ വേഗം പിടിച്ചെടുത്തു. പിന്നെ ധരിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ആ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്മാരെ പിളർത്തി, കാറ്റു മേഘങ്ങളെയെന്നപോലെ ഓടിച്ചു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി, കാർത്തവീര്യാർജുനൻ രാവണനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. നഗരത്തിനു സമീപം ബ്രാഹ്മണരും പൗരന്മാരും പൂക്കളും അക്ഷതവും വർഷിച്ച് സ്വീകരിച്ച ഇന്ദ്രതുല്യനായ അർജുനൻ, ബലിയെ നിഗ്രഹിച്ച സഹസ്രലോചനനെന്നപോലെ, തന്റെ ആ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. നാരായണൻ ബലിയെ ബന്ധിച്ചതിന്റെ ഉപമ രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇവിടെ അർജുനൻ വിഷ്ണുവിന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും സ്ഥാനത്ത്, രാവണൻ ബലിയുടെ സ്ഥാനത്ത്. ഇങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ച രാവണൻപോലും ഒരു മനുഷ്യരാജാവിനാൽ പരാജിതനായി എന്ന് അഗസ്ത്യൻ രാമനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. അർജുനന്റെ പിടികൂടലിനെ ഗരുഡന്റെ സർപ്പഗ്രഹണത്തോടും ബന്ധനത്തെ നാരായണന്റെ ബലിബന്ധനത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും അർജുനനെ പ്രശംസിക്കുന്നു, കാരണം രാവണൻ അവരുടെയെല്ലാം ശത്രുവാണ്. പ്രഹസ്തൻ മോഹാലസ്യം വിട്ട് വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്വാമിഭക്തി കാണാം. അർജുനൻ അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ ഇടയിൽവെച്ചുതന്നെ പിടിച്ചെടുത്ത് അവകൊണ്ടുതന്നെ അവരെ സംഹരിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആയിരം ഭുജങ്ങളുടെ പ്രയോജനം. കാറ്റു മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരെ ചിതറിച്ചു. ഒടുവിൽ വിജയിയായ രാജാവ് പൗരന്മാരാലും ബ്രാഹ്മണരാലും അഭിനന്ദിക്കപ്പെട്ട് സ്വനഗരിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ബന്ധിതനായ രാവണൻ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസന്ദേശം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ വ്യക്തമാകും — ‘ബലവാന്മാരെക്കാൾ ബലവാന്മാരുണ്ട്’. ദേവന്മാരെയും ഇന്ദ്രനെയും ജയിച്ച രാവണൻപോലും ഒരു മനുഷ്യരാജാവിനാൽ ലീലയായി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു. ഇതു കേൾക്കുമ്പോൾ രാവണൻ അജേയനായിരുന്നില്ലെന്നു രാമനും അറിയും. രാക്ഷസന്മാരുടെ രണ്ടാം ആക്രമണത്തിലും അർജുനനെ ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ധൃതികൂട്ടുന്നില്ല, ഭയപ്പെടുന്നുമില്ല. ഒടുവിൽ പൗരന്മാരുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും ഉത്സവം രാജധർമത്തിന്റെ ഫലം കാണിക്കുന്നു. ‘വിടുക, വിടുക; നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ആക്രോശം അവരുടെ നിരാശ കാണിക്കുന്നു — സ്വാമി ബന്ധിതനായി; അവരാകട്ടെ വാക്കുകൾകൊണ്ടു മാത്രമേ ആക്രമിക്കുന്നുള്ളൂ. സിദ്ധന്മാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും പുഷ്പവൃഷ്ടി കാണിക്കുന്നത് രാവണന്റെ പരാഭവത്തിൽ ദേവന്മാരും പ്രസന്നരാണെന്നാണ്, കാരണം അവൻ മുമ്പ് അവരെ പീഡിപ്പിച്ചിരുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥