സർഗ്ഗം
രാവണന്റെ മാഹിഷ്മതീഗമനവും നർമദയിലെ ശിവാർച്ചനയും
രാമന്റെ ചോദ്യം, രാവണൻ മാഹിഷ്മതിയിലെത്തുന്നത്, അർജുനന്റെ അസാന്നിധ്യം, വിന്ധ്യവർണന, നർമദാവർണന, സചിവന്മാരോടുള്ള രാവണന്റെ വാക്കുകൾ, രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്നാനവും പുഷ്പശേഖരണവും, രാവണന്റെ സുവർണലിംഗാർച്ചനയും നൃത്തവും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബലവും രാവണന്റെ ദേവവിജയവും വർണിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ വിസ്മയത്തോടെ വീണ്ടും വണങ്ങി ഋഷിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യനോടു ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവാനേ, ദ്വിജോത്തമാ, ക്രൂരനായ ആ രാക്ഷസൻ ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടന്ന കാലത്ത് ലോകങ്ങൾ ശൂന്യമായിരുന്നോ? രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണനെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമായിരുന്ന ഒരു ക്ഷത്രിയരാജാവോ മറ്റൊരു സാമന്തനോ അന്ന് ഇവിടെ ഇല്ലായിരുന്നോ? അതോ ആ ഭൂപാലന്മാരെല്ലാം വീര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവരും ശ്രേഷ്ഠാസ്ത്രങ്ങളില്ലാത്തവരുമായിരുന്നോ, അതുകൊണ്ടാണോ അനേകം രാജാക്കന്മാർ ജയിക്കപ്പെട്ടത്?’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഭഗവാനായ അഗസ്ത്യമുനി, പിതാമഹൻ ഈശ്വരനോടെന്നപോലെ, ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഭൂപതേ, രാമാ, ഇങ്ങനെ രാജാക്കന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാവണൻ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു.’ രാമന്റെ ചോദ്യം ക്ഷത്രിയന്റെ അഭിമാനത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നതാണ് — തന്റെ പൂർവികരും രാവണനാൽ പരാജയപ്പെട്ടോ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്ത. അഗസ്ത്യന്റെ ചിരി സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഉത്തരം വിസ്മയകരമായിരിക്കും എന്നാണ് — ഒരു മനുഷ്യരാജാവുപോലും രാവണനെ ജയിച്ചു. ‘പിതാമഹൻ ഈശ്വരനോടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ബ്രഹ്മാവ് ശിവനോടു സംസാരിക്കുന്നതുപോലെ, അഗസ്ത്യന്റെ വാത്സല്യവും ആദരവും കാണിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന അർജുനകഥ അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ പൂർത്തിയാകും. രാമന്റെ ചോദ്യം വിസ്തരിക്കുന്ന രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘രാജാവോ സാമന്തനോ’ എന്നു രാമൻ രണ്ടുവിധത്തിൽ ചോദിക്കുന്നു — മഹാരാജാക്കന്മാരോ സാമന്തന്മാരോ; എല്ലാവരും ദുർബലരായിരുന്നോ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശങ്ക. ‘പ്രണതഃ’ (വണങ്ങിയവൻ) എന്ന പദത്തിൽ രാമന്റെ വിനയവും ഗുരുവിനോടുള്ള ശ്രദ്ധയും കാണാം.
പിന്നീട് രാവണൻ സ്വർഗനഗരിയോടു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള മാഹിഷ്മതി എന്ന നഗരത്തിലെത്തി; അവിടെ വസുരേതസ്സായ അഗ്നിയുടെ സാന്നിധ്യം എപ്പോഴുമുണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ വസുരേതസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അദ്ദേഹത്തിനു തുല്യനായ അർജുനൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്ത് അഗ്നി ശരകുണ്ഡത്തിൽ എപ്പോഴും ശയിച്ചിരുന്നു. അതേ ദിവസംതന്നെ ബലവാനും ഹൈഹയാധിപതിയും പ്രഭുവുമായ അർജുനൻ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നർമദയിൽ ക്രീഡിക്കാൻ പോയിരുന്നു. അതേ ദിവസം രാവണൻ അവിടെയെത്തി; രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമാത്യന്മാരോടു ചോദിച്ചു: ‘അർജുനരാജാവ് എവിടെ? വേഗം ശരിയായി പറയണം. രാവണനായ ഞാൻ ആ നരശ്രേഷ്ഠനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു വന്നിരിക്കുന്നു; എന്റെ ആഗമനം നിങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി അദ്ദേഹത്തെ അറിയിക്കുക.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അതിവിവേകികളായ അമാത്യന്മാർ രാജാവ് സ്ഥലത്തില്ലെന്നു രാക്ഷസപതിയോടു പറഞ്ഞു. പൗരന്മാരുടെ വായിൽനിന്ന് അർജുനൻ പോയിരിക്കുന്നുവെന്നു കേട്ട് വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ രാവണൻ അവിടെനിന്നു പിന്മാറി ഹിമവാനു തുല്യമായ വിന്ധ്യപർവതത്തിലെത്തി. അർജുനൻ കാർത്തവീര്യനാണ്, സഹസ്രബാഹു എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ നഗരത്തിലെ അഗ്നിസാന്നിധ്യമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സിന്റെ മൂലം. ‘അതേ ദിവസം’ എന്ന ആവർത്തനം ദൈവയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവ് നഗരത്തിനു പുറത്തായിരുന്ന ദിവസംതന്നെ ശത്രു വന്നു. രാവണൻ അമാത്യന്മാരോടു ചോദിക്കുന്നതു ഭയംകൊണ്ടല്ല, യുദ്ധത്തിനുള്ള വെല്ലുവിളിയായിട്ടാണ്; രാജാവിന്റെ അസാന്നിധ്യത്തിൽ അവൻ നഗരം ആക്രമിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് അവന്റെ യോദ്ധൃധർമം. മാഹിഷ്മതി ‘സ്വർഗപുരിയുടെ പ്രഭയുള്ളത്’ ആണ് — അമരാവതിക്കു തുല്യം; ഇങ്ങനെ ദേവലോകം ജയിച്ചശേഷം രാവണൻ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ സ്വർഗത്തിലേക്കു വരുന്നു. അർജുനനും അഗ്നിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സവിശേഷമാണ് — അഗ്നി അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്ത് എപ്പോഴും വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ അർജുനൻ അഗ്നിതുല്യനായ തേജസ്വിയാണ്. ‘ശരകുണ്ഡേശയഃ’ എന്ന പദം ‘ദർഭ വിരിച്ച അഗ്നികുണ്ഡത്തിൽ’ എന്നാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നത്. അമാത്യന്മാരുടെ ‘സുവിപശ്ചിതഃ’ (അതിവിവേകികൾ) എന്ന വിശേഷണം അവരുടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — രാവണനെ ഭയന്ന് അവർ അസത്യം പറയുന്നില്ല; രാജാവിന്റെ അസാന്നിധ്യം വ്യക്തമായി പറയുന്നു.
മേഘത്തിൽ ആഴ്ന്നുനിൽക്കുന്നതുപോലെയും ഭൂമി പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്നതുപോലെയും ആകാശത്തു വരയ്ക്കുന്നതുപോലെയുമുള്ള വിന്ധ്യനെ ആ രാവണൻ കണ്ടു. ആയിരക്കണക്കിനു ശിഖരങ്ങളുള്ളതായിരുന്നു അത്; അതിന്റെ ഗുഹകളിൽ സിംഹങ്ങൾ വസിച്ചിരുന്നു. ജലപാതങ്ങളിൽനിന്നു പതിക്കുന്ന തണുത്ത ജലംകൊണ്ട് അത് അട്ടഹസിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. സ്വന്തം സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, കിന്നരന്മാർ എന്നിവരാൽ ആ ഉയർന്ന പർവതം സ്വർഗതുല്യമായിരുന്നു. ഒഴുകുന്ന നദികളാൽ അതിലെ ജലം സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞിരുന്നു; ചലിക്കുന്ന നാവുകളുള്ള ഫണങ്ങളോടുകൂടിയ ശേഷനാഗത്തെപ്പോലെ, മുകളിലേക്ക് ഉയരുന്നതുപോലെ, ഗുഹകൾ നിറഞ്ഞ്, ഹിമാലയത്തിനു തുല്യമായി ആ പർവതം നിലകൊണ്ടു. വിന്ധ്യന്റെ വർണന അതിന്റെ ഉയരവും വിസ്തൃതിയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — ആകാശത്തു വരയ്ക്കൽ, അട്ടഹാസം, അനന്തനാഗസാദൃശ്യം എന്നീ മൂന്ന് അലങ്കാരങ്ങൾ. നദികൾ ഫണങ്ങളെപ്പോലെ, അവയുടെ ചഞ്ചലമായ ധാരകൾ നാവുകളെപ്പോലെ — ഈ ഉപമ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ്. പർവതവർണന രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെയാണ് — ഒരു യാത്രികനെപ്പോലെ അവൻ എല്ലാം വിസ്മയത്തോടെ നോക്കിക്കാണുന്നു. വിന്ധ്യൻ സ്വർഗതുല്യമാണെന്നു പറഞ്ഞ് ഭൂമിയിലും ദേവലോകത്തിന്റെ ശോഭയുണ്ടെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘അനന്തം ഇവ വിഷ്ഠിതം’ (അനന്തനെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്ന) എന്ന പദത്തിൽ വിന്ധ്യന്റെ ദൈർഘ്യത്തെ ആയിരം ഫണങ്ങളുള്ള ശേഷനാഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു.
പിന്നീട് വിന്ധ്യനെ നോക്കിക്കൊണ്ട് രാവണൻ നർമദയിലേക്കു പോയി — ഇളകുന്ന ഉരുളൻകല്ലുകളുള്ള ജലമുള്ളവളും പുണ്യയും പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നവളുമായ നർമദ. ചൂടേറ്റു തളർന്ന ദാഹാർത്തരായ പോത്തുകൾ, സൃമരമാനുകൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, കരടികൾ, ഗജശ്രേഷ്ഠന്മാർ എന്നിവയാൽ അവളുടെ ജലാശയങ്ങൾ കലങ്ങിയിരുന്നു; ചക്രവാകങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, നീർക്കോഴികൾ, എപ്പോഴും മത്തരായി കൂകുന്ന സാരസങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അവൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു. കവി അവളെ ഒരു സുന്ദരിയായ നാരിയെപ്പോലെ വർണിക്കുന്നു — പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ അവളുടെ ശിരോഭൂഷണങ്ങൾ, ചക്രവാകയുഗ്മം അവളുടെ സ്തനങ്ങൾ, വിസ്തൃതമായ മണൽത്തിട്ടകൾ നിതംബം, ഹംസനിര മേഖല, പൂമ്പൊടി അംഗരാഗം, ജലനുര നിർമലവസ്ത്രം, ജലത്തിലെ മുങ്ങിക്കുളി സുഖസ്പർശം, വിടർന്ന ഉല്പലങ്ങൾ മനോഹരമായ കണ്ണുകൾ. ദശാനനൻ വേഗം പുഷ്പകത്തിൽനിന്നിറങ്ങി, പ്രിയപ്പെട്ട ശ്രേഷ്ഠയായ ഒരു നാരിയിലെന്നപോലെ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ നർമദയിൽ മുങ്ങിക്കുളിച്ച്, അനേകം മുനിമാർ സേവിക്കുന്ന അവളുടെ മനോഹരമായ മണൽത്തിട്ടയിൽ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഇരുന്നു. ‘ഇതു ഗംഗതന്നെ’ എന്നു നർമദയെ പ്രശംസിച്ച് ആ ദശാനനൻ അവളെ കണ്ടതുകൊണ്ട് ഹർഷം പ്രാപിച്ചു. നദിയെ നാരിയായി രൂപണം ചെയ്യുന്നതു കവിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട അലങ്കാരമാണ്; ഇവിടെ അതു സമ്പൂർണമാണ് — അലങ്കാരങ്ങൾ, വസ്ത്രം, അംഗരാഗം, കണ്ണുകൾ. രാവണനു നർമദയും ‘ഇഷ്ടനാരി’യെപ്പോലെയാണ് — അവന്റെ കാമുകസ്വഭാവം ഉപമയിൽപോലും പ്രതിഫലിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ ശാന്തനും പ്രസന്നനും ഭക്തനുമായി കാണപ്പെടുന്നു — അവന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ മറ്റൊരു വശം. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം (‘ഗംഗേയം’ — ഇതു ഗംഗ — എന്നത്) പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. നർമദാതീരത്തെ പശുപക്ഷികളുടെ വർണന അവളുടെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — പോത്തുകൾ, സൃമരങ്ങൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, കരടികൾ, ആനകൾ എന്നിവ ദാഹിച്ച് അവളുടെ ജലം കുടിക്കുന്നു; ചക്രവാകങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, നീർക്കോഴികൾ, സാരസങ്ങൾ എന്നിവ അവളുടെ ജലത്തിൽ ക്രീഡിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൾ എല്ലാ പ്രാണികളുടെയും ആശ്രയമാണ്, അമ്മയെപ്പോലെ. ‘ഉഷ്ണാഭിതപ്തൈഃ’ (ചൂടേറ്റു തളർന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് മധ്യാഹ്നസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മുന്നോട്ടു രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ അതു വ്യക്തമാകുന്നു — സൂര്യൻ ആകാശമധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. നാരീരൂപകത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും പ്രകൃതിയുടെ ഓരോ അംശംകൊണ്ടു നിർമിച്ചിരിക്കുന്നു — വൃക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മണൽത്തിട്ടകൾ, പൂക്കൾ, നുര, ജലം, താമരകൾ; ഇങ്ങനെ നദിയെ ഒരു സമ്പൂർണസുന്ദരിയെപ്പോലെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. രാവണൻ അവളിൽ ‘ഇഷ്ടനാരിയിലെന്നപോലെ’ മുങ്ങുന്നു — നദിയിലെ അവന്റെ സ്നാനംപോലും ശൃംഗാരദൃഷ്ടിയിലാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘ഇതു ഗംഗ’ എന്ന അവന്റെ പ്രശംസ നർമദയുടെ പാവിത്ര്യത്തെ ഗംഗയ്ക്കു തുല്യമായി കരുതുന്നു. മുനിമാർ സേവിക്കുന്ന മണൽത്തിട്ട എന്നത് അവളുടെ പാവിത്ര്യത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രമാണമാണ്.
പിന്നീട് അവൻ അവിടെ ലീലയോടെ ശുകസാരണന്മാരായ സചിവന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ സൂര്യൻ ആയിരം രശ്മികളാൽ ലോകത്തെ സ്വർണമയമാക്കി, തീക്ഷ്ണമായ ചൂടു പരത്തി ആകാശമധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നു; എന്നാൽ ഞാൻ ഇവിടെ ഇരിക്കുന്നുവെന്നറിഞ്ഞതുകൊണ്ടുതന്നെ ദിവാകരൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശീതളനാകുന്നു. നർമദാജലത്താൽ കുളിർന്നതും സുഗന്ധമുള്ളതും ക്ഷീണമകറ്റുന്നതുമായ ഈ കാറ്റ് എന്നെ ഭയന്നുതന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ മന്ദമായി വീശുന്നു. സുഖം വർധിപ്പിക്കുന്ന, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഈ നർമദയും മുതലകളും മീനുകളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ തിരമാലകളോടെ ഭയന്ന ഒരു അംഗനയെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നു. നിങ്ങളാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രതുല്യരായ രാജാക്കന്മാരുടെ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ്, ചന്ദനരസംപോലെ രക്തത്തിൽ കുതിർന്നിരിക്കുന്നു. സാർവഭൗമൻ മുതലായ മത്തരായ മഹാഗജങ്ങൾ ഗംഗയിലെന്നപോലെ, നിങ്ങൾ സുഖദായിനിയും ശുഭയുമായ നർമദയിൽ മുങ്ങിക്കുളിക്കുവിൻ. ഈ മഹാനദിയിൽ കുളിച്ചാൽ നിങ്ങൾ പാപങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തരാകും. ഞാനും ഇന്നു ശരത്കാലചന്ദ്രനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഈ മണൽത്തിട്ടയിൽ സാവധാനം ജടാധാരിയായ ശിവനു പുഷ്പോപഹാരം അർപ്പിക്കും.’ രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ അഹങ്കാരവും ഭക്തിയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — സൂര്യനും കാറ്റും നദിയുമെല്ലാം തന്നെ ഭയന്നു ശാന്തരായിരിക്കുന്നു എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ ശിവപൂജയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുന്നു. ‘നർമദാ നർമവർധിനീ’ എന്നത് ഒരു ശബ്ദക്രീഡയാണ് — നർമം (സുഖം) നൽകുന്നവൾ നർമദ. സചിവന്മാരുടെ മുറിവുകളും രക്തവും മുൻയുദ്ധങ്ങളുടെ സ്മാരകങ്ങളാണ്; നദിയിലെ സ്നാനംതന്നെയാണ് അവയ്ക്കുള്ള ചികിത്സയും ശുദ്ധിയും. ദിഗ്ഗജങ്ങളുടെ ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ ചന്ദ്രസമാനമായ കുളിർമ, കാറ്റിന്റെ മന്ദഗതി, ഭയന്ന നാരിയെപ്പോലുള്ള നദിയുടെ നിശ്ചലത — ഈ മൂന്നും രാവണന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ തന്റെ പ്രതാപത്തിന്റെ ഫലമാണ്. വാസ്തവത്തിൽ അവ പ്രകൃതിയുടെ സഹജഗുണങ്ങളാണ്; എന്നാൽ അഹങ്കാരിയായ അവൻ എല്ലാം തന്നോടുള്ള ഭയംകൊണ്ടാണെന്നു കരുതുന്നു. ഈ ആത്മപ്രശംസ രാവണസ്വഭാവത്തിന്റെ മുഖ്യലക്ഷണമാണ്. എങ്കിലും ‘പാപങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തരാകും’ എന്ന വാക്ക് കാണിക്കുന്നത് അവൻ തീർഥസ്നാനത്തിന്റെ പുണ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു എന്നാണ് — രാക്ഷസനും ധർമത്തിന്റെ ബാഹ്യാംഗം പാലിക്കുന്നു. സചിവന്മാരുടെ പേരുകൾ — പ്രഹസ്തൻ മുതലായവർ — മുന്നോട്ടു പറയുന്നുണ്ട്; ഇവിടെയാകട്ടെ ശുകനും സാരണനുമാണ് മുഖ്യർ.
രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പ്രഹസ്തനും ശുകനും സാരണനും മഹോദരനോടും ധൂമ്രാക്ഷനോടുമൊപ്പം നർമദയിൽ മുങ്ങിക്കുളിച്ചു. ആനകളെപ്പോലുള്ള ആ രാക്ഷസപ്രമുഖന്മാരാൽ കലക്കപ്പെട്ട നർമദാനദി, വാമനൻ, അഞ്ജനൻ, പദ്മൻ മുതലായ ദിഗ്ഗജങ്ങളാൽ കലക്കപ്പെട്ട ഗംഗയെപ്പോലെയായി. പിന്നീട് മഹാബലരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ നർമദയിൽ കുളിച്ചുകയറി രാവണന്റെ പൂജയ്ക്കായി പൂക്കൾ ശേഖരിച്ചു. വെൺമേഘംപോലെ പ്രഭയുള്ള മനോഹരമായ നർമദാതീരത്തെ മണൽത്തിട്ടയിൽ രാക്ഷസന്മാർ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ഒരു പുഷ്പപർവതംതന്നെ ഉണ്ടാക്കി. പൂക്കൾ ഇങ്ങനെ ശേഖരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ, മഹാഗജം ഗംഗയിലെന്നപോലെ, കുളിക്കാനായി നദിയിലിറങ്ങി. അവിടെ വിധിപ്രകാരം കുളിച്ച്, അനുത്തമമായ ജപം ജപിച്ച്, ആ രാവണൻ നർമദാജലത്തിൽനിന്നു കയറി; പിന്നെ നനഞ്ഞ വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ചു. പൂജയ്ക്കു മുമ്പുള്ള ശുദ്ധിവിധി ശാസ്ത്രാനുസൃതം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സ്നാനം, ജപം, ഉണങ്ങിയ വെള്ളവസ്ത്രം. രാവണൻ വേദജ്ഞനും ശിവഭക്തനുമാണെന്ന പ്രസിദ്ധി ഇവിടെ പ്രമാണീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പുഷ്പപർവതം’ എന്ന അതിശയോക്തി രാക്ഷസന്മാരുടെ എണ്ണമോ അവരുടെ ഭക്തിയോ കാണിക്കുന്നു. നാൽപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം (വസ്ത്രം മാറുന്നത്) പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്നാനത്തെ ദിഗ്ഗജങ്ങൾ ഗംഗയിൽ മുങ്ങുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — വാമനൻ, അഞ്ജനൻ, പദ്മൻ, സാർവഭൗമൻ എന്നീ നാലു ദിഗ്ഗജങ്ങൾ പ്രസിദ്ധരാണ്. രാവണന്റെ സ്നാനവും മഹാഗജം ഗംഗയിൽ മുങ്ങുന്നതിനോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അവരിലും അവൻ മുഖ്യനാണ്. പുഷ്പശേഖരണത്തിന്റെ വേഗം ‘ക്ഷണനേരംകൊണ്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സേവകർ സ്വാമിയുടെ പൂജയ്ക്കായി ഉത്സുകരാണ്. രാവണൻ വെള്ളവസ്ത്രം ധരിക്കുന്നു — ശുദ്ധിയുടെയും സാത്ത്വികതയുടെയും പ്രതീകം.
കൈകൂപ്പി നടക്കുന്ന രാവണനെ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം പിന്തുടർന്നു — അവന്റെ ഗതിക്കു വശപ്പെട്ട, രൂപമെടുത്ത പർവതങ്ങളെപ്പോലെ. രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ എവിടെയെല്ലാം പോയോ, അവിടെയെല്ലാം സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ഒരു ലിംഗം കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടിരുന്നു. മണൽകൊണ്ടുള്ള വേദിയുടെ നടുവിൽ ആ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് രാവണൻ ഗന്ധങ്ങളാലും അമൃതഗന്ധമുള്ള പൂക്കളാലും അർച്ചിച്ചു. പിന്നീട് സജ്ജനങ്ങളുടെ ദുഃഖമകറ്റുന്നവനും പരമനും ശ്രേഷ്ഠനും വരദായകനും ചന്ദ്രകിരണം ആഭരണമാക്കിയവനുമായ ശങ്കരനെ അർച്ചിച്ച്, ആ നിശാചരൻ മുന്നിൽ കൈകൾ നീട്ടിപ്പിടിച്ച് പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതു സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ശിവഭക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — അവൻ എല്ലായിടത്തും സുവർണലിംഗം കൂടെ കൊണ്ടുനടക്കുന്നു, നിത്യവും പൂജിക്കുന്നു. ഗാനവും നൃത്തവും ഭക്തിയുടെ ഉത്കർഷം കാണിക്കുന്നു; രാവണൻ ശിവസ്തോത്രകർത്താവാണെന്ന ലോകപ്രസിദ്ധിയും ഇതിനോടു യോജിക്കുന്നു. ശാന്തവും ഭക്തിനിർഭരവുമായ ഈ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ, അടുത്ത സർഗത്തിൽ അർജുനന്റെ നർമദാക്രീഡയാൽ അവന്റെ പൂജ മുടങ്ങും — കഥയിലെ നാടകീയമായ വൈരുദ്ധ്യം. ‘രൂപമെടുത്ത പർവതങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമ രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ ശരീരവും രാവണനിലുള്ള അവരുടെ നിഷ്ഠയും ഒരേസമയം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ നൃത്തം ‘കൈകൾ നീട്ടിപ്പിടിച്ച്’ എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭക്തിയുടെ ആനന്ദം ശരീരത്തിലൂടെയും പ്രകടമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥