സർഗ്ഗം
മേഘനാദൻ ഇന്ദ്രനെ പിടികൂടുന്നു
അന്ധകാരത്തിലെ യുദ്ധം, രാവണൻ ദേവസേനയുടെ നടുവിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നത്, രാവണനെ ജീവനോടെ പിടിക്കാനുള്ള ഇന്ദ്രന്റെ സങ്കല്പം, രാവണനെ തടയുന്നത്, മേഘനാദൻ മായയോടെ പ്രവേശിക്കുന്നത്, ഇന്ദ്രന്റെ ബന്ധനം, രാവണൻ ലങ്കയിലേക്കു മടങ്ങുന്നത്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രന്റെയും രാവണന്റെയും ശരവർഷങ്ങളാൽ എല്ലാം അന്ധകാരത്തിൽ മൂടിയിരുന്നു. ആ അന്ധകാരം പരന്നപ്പോൾ ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരുമെല്ലാം ബലത്താൽ മദിച്ച് പരസ്പരം സംഹരിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്തു. ദേവസൈന്യം രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ സൈന്യത്തെ, അതിന്റെ പത്തിലൊന്നു മാത്രം യുദ്ധക്കളത്തിൽ ശേഷിക്കുംവിധം, സംഹരിച്ചു; ബാക്കിയെല്ലാം യമലോകത്തേക്കു നയിക്കപ്പെട്ടു. ആ അന്ധകാരയുദ്ധത്തിൽ പോരാടിയിരുന്ന ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പരസ്പരം തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല; എന്നാൽ ഇന്ദ്രൻ, രാവണൻ, മഹാബലനായ രാവണി — ഈ മൂന്നുപേർ മാത്രം അന്ധകാരജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും മോഹത്തിൽ പെട്ടില്ല. ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് തന്റെ സൈന്യം മുഴുവൻ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് രാവണൻ തീവ്രമായ ക്രോധത്തോടെ മഹാനാദം മുഴക്കി. ദുർധർഷനായ അവൻ ക്രോധത്തോടെ രഥത്തിലിരുന്ന സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ അതിന്റെ അറ്റംവരെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക. ഇന്നു ഞാൻ സ്വയം പരാക്രമങ്ങളാലും പലതരം ശസ്ത്രങ്ങളുടെ മഹാവർഷങ്ങളാലും ഈ ദേവന്മാരെയെല്ലാം യമലോകത്തേക്കു നയിക്കും. ഇന്ദ്രനെയും ധനദനെയും വരുണനെയും യമനെയും ഞാൻ വധിക്കും; ദേവന്മാരെ വേഗം സംഹരിച്ച് ഞാൻതന്നെ എല്ലാറ്റിനും മുകളിൽ നിലകൊള്ളും. വിഷാദിക്കേണ്ട; വേഗം എന്റെ രഥം തെളിക്കുക. രണ്ടാമതും ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു — അറ്റംവരെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക. നാം ഇപ്പോൾ നിൽക്കുന്നതു നന്ദനവനത്തിന്റെ ഭാഗത്താണ്; ഉദയപർവതം എവിടെയോ അവിടേക്ക് ഇന്ന് എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സാരഥി മനോവേഗമുള്ള കുതിരകളെ ശത്രുക്കളുടെ നടുവിലൂടെത്തന്നെ തെളിച്ചു. രാവണന്റെ സങ്കല്പം അത്യന്തം വലുതാണ് — നാലു ലോകപാലന്മാരുടെയും വധം, തനിക്ക് എല്ലാറ്റിനും മീതെയുള്ള സ്ഥാനം. ‘രണ്ടാമതും ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവന്റെ അക്ഷമയും നിർബന്ധവും വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. നന്ദനവനംമുതൽ ഉദയാചലംവരെ ദേവസേന പരന്നുകിടന്നിരുന്നു എന്നു ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു — അതിനാൽ രാവണൻ ദേവസേനയെ മുഴുവൻ ഭേദിച്ചു മുന്നേറാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മൂന്നുപേർക്കു മാത്രം മോഹമുണ്ടാകാത്തത് അവരുടെ വിശിഷ്ടമായ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനു ദേവരാജത്വംകൊണ്ട്, രാവണനു വരബലംകൊണ്ട്, മേഘനാദനു മായാവിദ്യകൊണ്ട്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഈ ഘട്ടത്തിൽ രാക്ഷസസേനയുടെ പത്തിലൊന്നു മാത്രമേ ശേഷിച്ചിട്ടുള്ളൂ — ഇതിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ പരാക്രമവും രാവണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ കാരണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സേനയുടെ നാശം കണ്ട് അവൻ നിരാശനാകുന്നില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ സാഹസം കാണിക്കുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കു ദേവസേനയെ മുഴുവൻ ഭേദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സാരഥിയോടുള്ള ആജ്ഞയിലെ ‘വിഷാദിക്കേണ്ട’ എന്ന വാക്ക് സാരഥിയും ഭയന്നിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധാരംഭത്തിൽ മേഘനാദന്റെ മായയാൽ ഉണ്ടായ അന്ധകാരം ഇപ്പോഴും നീങ്ങിയിട്ടില്ല; അതേ അന്ധകാരത്തിലാണ് ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പരസ്പരം തിരിച്ചറിയാത്തത്. രാവണന്റെ സങ്കല്പത്തിൽ നാലു ലോകപാലന്മാരെ പരാമർശിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രൻ കിഴക്കിന്റെയും യമൻ തെക്കിന്റെയും വരുണൻ പടിഞ്ഞാറിന്റെയും ധനദൻ വടക്കിന്റെയും പാലകർ; അവരെ വധിച്ച് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ആധിപത്യം നേടാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘ഞാൻതന്നെ എല്ലാറ്റിനും മുകളിൽ നിലകൊള്ളും’ എന്നത് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിന്റെ പാരമ്യമാണ്. സാരഥിയോടുള്ള രാവണന്റെ വാക്കുകൾ അവന്റെ ദുർധർഷത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
അവന്റെ ആ നിശ്ചയം അറിഞ്ഞ് രഥത്തിലിരുന്ന ദേവേശ്വരനായ ശക്രൻ യുദ്ധക്കളത്തിലെ ദേവന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരേ, എനിക്ക് ഇപ്പോൾ ഉചിതമെന്നു തോന്നുന്ന എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുവിൻ. രാക്ഷസനായ ദശഗ്രീവനെ ജീവനോടെതന്നെ നന്നായി പിടികൂടണം. അതിബലവാനായ ഇവൻ കാറ്റിന്റെ വേഗമുള്ള രഥത്തിൽ, പർവദിനത്തിൽ തിരമാലകൾ ഉയരുന്ന സമുദ്രംപോലെ, സൈന്യമധ്യത്തിലൂടെ മുന്നേറും. ഇന്ന് ഇവനെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല, കാരണം വരദാനത്താൽ ഇവൻ തികച്ചും നിർഭയനാണ്; അതിനാൽ നമുക്ക് ആ രാക്ഷസനെ പിടികൂടാം — യുദ്ധത്തിൽ ജാഗരൂകരായിരിക്കുവിൻ. ബലിയെ തടഞ്ഞുവെച്ചതുകൊണ്ട് ഞാൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ പാപിയെയും തടഞ്ഞുവയ്ക്കുന്നതാണ് എനിക്ക് ഉചിതമെന്നു തോന്നുന്നത്.’ തുടർന്ന്, മഹാരാജാവേ, ശക്രൻ രാവണനെ വിട്ട് മറ്റൊരു ഭാഗത്തു നിലയുറപ്പിച്ച് രാക്ഷസന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് യുദ്ധം ചെയ്തു. ഇന്ദ്രന്റെ നീതി വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കിനോടു യോജിക്കുന്നു — രാവണൻ ഇന്നു വധ്യനല്ല, അതിനാൽ പിടിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. ബലിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം അർഥപൂർണമാണ് — വിഷ്ണു വാമനരൂപത്തിൽ ബലിയെ പാതാളത്തിൽ തടഞ്ഞുവെച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ദ്രന്റെ ത്രൈലോക്യരാജ്യം സ്ഥിരമായത്. അതുപോലെ ഇന്ദ്രൻ രാവണനെയും ബന്ധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ കഥയിലെ വിരോധാഭാസം — പിടികൂടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻതന്നെ പിന്നീടു പിടിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രം’ എന്ന ഉപമ — പൗർണമിയിൽ ഉയരുന്ന സാഗരത്തിന്റേത് — രാവണന്റെ തടയാനാവാത്ത വേഗം കാണിക്കുന്നു. ‘മഹാരാജാവേ’ എന്ന സംബോധന വീണ്ടും രാമനോടാണ്. ഇന്ദ്രന്റെ വാക്കുകളിലെ ‘സാധു’ (നന്നായി) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അദ്ദേഹം രാവണനെ ഉപദ്രവിക്കാനല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ മര്യാദ ലംഘിക്കപ്പെടാത്തവിധം ശരിയായി നിഗ്രഹിക്കാൻ മാത്രമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘ജാഗരൂകരായിരിക്കുവിൻ’ എന്ന് അദ്ദേഹം ദേവന്മാരെ ശ്രദ്ധാലുക്കളാക്കുന്നു, കാരണം ജീവനോടെ പിടിക്കാൻ വധിക്കുന്നതിനെക്കാൾ കൂടുതൽ കൗശലം ആവശ്യമാണ്.
പിന്തിരിയാത്ത ദശഗ്രീവൻ വടക്കുവശത്തുകൂടി ദേവസേനയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ശതക്രതുവാകട്ടെ തെക്കുവശത്തുകൂടി രാക്ഷസസേനയിൽ പ്രവേശിച്ചു. തുടർന്ന് നൂറു യോജന ഉള്ളിലേക്കു കടന്ന രാക്ഷസാധിപൻ ദേവബലത്തെ മുഴുവൻ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. അപ്പോൾ ശക്രൻ തന്റെ സൈന്യം നശിക്കുന്നതു കണ്ട്, പരിഭ്രമിക്കാതെ ദശാനനനെ വളഞ്ഞ് പിന്തിരിപ്പിച്ചു — ചുറ്റും തടഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിൽനിന്നു വിമുഖനാക്കി. ഇതിനിടയിൽ ശക്രനാൽ പിടിയിലായ രാവണനെ കണ്ട് ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ‘ഹാ, ഞങ്ങൾ നശിച്ചു’ എന്നു വലിയ നാദം മുഴക്കി. നൂറു യോജന ഉള്ളിലേക്കുള്ള പ്രവേശം ദേവസേനയുടെ വിസ്തൃതിയും രാവണന്റെ പരാക്രമവും കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ഇവിടെ ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) ആണ് — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഭയന്നിരുന്ന അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ ധൈര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; തന്റെ സങ്കല്പം ഏറെക്കുറെ സാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ ആർത്തനാദം അവരുടെ നായകന്റെ ആപത്തു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് മേഘനാദന്റെ പ്രവേശത്തിനു കാരണവും. രണ്ടു സേനകളും വിപരീതദിശകളിൽനിന്നു പ്രവേശിക്കുന്നത് യുദ്ധവ്യൂഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ രാവണനെ പിടികൂടുന്നത് ഏറെക്കുറെ സിദ്ധമായി — അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദ്ധതി ഫലിക്കുന്നതുപോലെ; എന്നാൽ അടുത്ത നിമിഷത്തിൽ എല്ലാം തകിടംമറിയും.
അപ്പോൾ ക്രോധത്താൽ ഉന്മത്തനായ രാവണി രഥത്തിൽ കയറി അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ആ അതിദാരുണമായ ദേവസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പണ്ടു പശുപതിയിൽനിന്നു ലഭിച്ച ആ മഹാമായയിൽ പ്രവേശിച്ച്, അത്യന്തം രോഷാകുലനായി അവൻ ആ സൈന്യത്തിനു നേരെ പാഞ്ഞു. അവൻ എല്ലാ ദേവതകളെയും വിട്ട് ശക്രന്റെ നേർക്കുതന്നെ ഓടി; മഹാതേജസ്വിയായ മഹേന്ദ്രനാകട്ടെ ശത്രുപുത്രനെ കണ്ടില്ല. അവിടെ കവചം അഴിഞ്ഞുപോയിട്ടും ദേവന്മാരാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും രാവണിക്ക് ഒട്ടും ഭയമുണ്ടായില്ല. തന്റെ നേർക്കു വരുന്ന മാതലിയെ ഉത്തമശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ച്, അവൻ വീണ്ടും മഹേന്ദ്രനെ ബാണവർഷത്താൽ മൂടി. അപ്പോൾ ശക്രൻ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച്, സാരഥിയെ വിട്ടയച്ച്, ഐരാവതത്തിൽ കയറി രാവണിയെ തിരഞ്ഞു. മായാബലമുള്ള അവൻ അദൃശ്യനായി ആകാശത്തു സഞ്ചരിച്ച്, ഇന്ദ്രനെ മായയാൽ വലയംചെയ്ത് ശരങ്ങളാൽ ആക്രമിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ തളർന്നുവെന്നു രാവണി അറിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തെ മായയാൽ ബന്ധിച്ച് സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി. അവനാൽ ബലമായി മഹായുദ്ധത്തിൽനിന്നു കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന മഹേന്ദ്രനെ കണ്ട് ദേവന്മാരെല്ലാം ‘ഇതെന്തായിരിക്കും’ എന്നു ചിന്തിച്ചു: ‘യുദ്ധജേതാവും ശക്രനെ ജയിച്ചവനുമായ ആ മായാവി കാണപ്പെടുന്നില്ല; വിദ്യകളറിയുന്ന ഇന്ദ്രനെപ്പോലും അവൻ മായയാൽ ബലമായി അപഹരിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ശുക്രൻ വർണിച്ച താമസിമായ — ‘ഏതിനാൽ അന്ധകാരം ഉളവാകുന്നുവോ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നവന്റെ ഗതി അറിയപ്പെടുന്നില്ലയോ’ — ഇവിടെ പൂർണമായി ഫലിക്കുന്നു. മേഘനാദൻ അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ ഇന്ദ്രൻ അവനെ കാണുന്നില്ല. ‘ശക്രജിത്ത്’ (ശക്രനെ ജയിച്ചവൻ) എന്ന പേര് ഇവിടെ ആദ്യം ഉച്ചരിക്കുന്നതു ദേവന്മാർതന്നെയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ആ പേര് ഉറപ്പിക്കും. ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ കയറിയതും നിഷ്ഫലമായി — അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ എങ്ങനെ തിരയും? കവചം അഴിയുന്ന ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. മുമ്പു പിതാവു തടഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും മേഘനാദൻ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ ആപത്താണ് അവനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്. അവൻ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും വിട്ട് ഇന്ദ്രനെ മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — മൂലത്തെ പിടികൂടിയാൽ എല്ലാവരും പരാജയപ്പെടും എന്നതാണ് അവന്റെ നീതി. കവചം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും അവന്റെ നിർഭയത്വം അവന്റെ വീരത കാണിക്കുന്നു. മാതലിയെ പ്രഹരിച്ചതോടെ ഇന്ദ്രൻ രഥമില്ലാത്തവനാകുന്നു; പിന്നെ ഐരാവതത്തിൽ കയറുന്നു; എന്നാൽ ആനയും അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ കാണുന്നില്ല. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രന്റെ തളർച്ചതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാജയത്തിനു കാരണം — അദ്ദേഹം തളർന്നുവെന്നറിഞ്ഞിട്ടാണ് മേഘനാദൻ അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിക്കുന്നത്. ദേവന്മാരുടെ വിസ്മയം ‘ഇതെന്തായിരിക്കും’ എന്ന ചോദ്യത്തിൽ പ്രകടമാണ്; ഇന്ദ്രന്റെ വിദ്യകൾ അവർക്കറിയാം, എന്നിട്ടും മായയാൽ അദ്ദേഹം പരാജിതനായി എന്നതാണ് അവരുടെ വലിയ ഖേദം.
ഇതിനിടയിൽ ദേവഗണങ്ങളെല്ലാം ക്രുദ്ധരായി രാവണനെ പിന്തിരിപ്പിച്ച് ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. ആദിത്യന്മാരോടും വസുക്കളോടും ഏറ്റുമുട്ടി ശത്രുക്കളാൽ പീഡിതനായ രാവണനു യുദ്ധത്തിൽ പോരാടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരിതനും തളർന്നവനുമായ ആ പിതാവിനെ കണ്ട്, അദൃശ്യനായി നിന്ന രാവണി യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അച്ഛാ, വരൂ, നമുക്കു പോകാം; യുദ്ധം അവസാനിക്കട്ടെ. നമുക്കാണു ജയമെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക; സ്വസ്ഥനും ആകുലതയില്ലാത്തവനുമാകുക. ദേവസൈന്യത്തിന്റെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രഭുവായ ഈ ഇന്ദ്രൻ ദേവസൈന്യത്തിനു നടുവിൽനിന്നു പിടിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ ദർപ്പം തകർക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുവിനെ ഓജസ്സുകൊണ്ടു നിഗ്രഹിച്ച് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഇഷ്ടംപോലെ അനുഭവിക്കൂ. ഇവിടെ അധ്വാനിച്ചിട്ട് അങ്ങേക്കെന്തു കാര്യം? ഇനി യുദ്ധം നിഷ്ഫലമാണ്.’ രാവണിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ ദേവഗണങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി; ശക്രനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ദേവന്മാർ പോയി. ഇവിടെ മേഘനാദന്റെ സന്ദർഭോചിതമായ സഹായം ശ്രദ്ധേയമാണ് — പിതാവു ജർജരിതനായിരിക്കുന്നു; പുത്രൻ അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു, വിജയം ഘോഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവൻ അദൃശ്യനായിത്തന്നെ സംസാരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ മായ ഇപ്പോഴും ഭഞ്ജിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ദേവന്മാരുടെ പിന്മാറ്റം സ്വാഭാവികമാണ് — നായകൻ പിടിക്കപ്പെട്ടു; യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രയോജനംതന്നെ നഷ്ടമായി. പിതാവിന്റെ തളർച്ച പുത്രന്റെ വിജയത്താൽ പെട്ടെന്നു ഹർഷമായി മാറുന്നു. മേഘനാദന്റെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — യുദ്ധത്തിന്റെ സമാപ്തി, വിജയഘോഷണം, ഭാവിസുഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശ്വാസം. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഇഷ്ടംപോലെ അനുഭവിക്കൂ’ എന്ന വാക്ക് രാവണന്റെ ദിഗ്വിജയത്തിന്റെ പരമലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ‘ശക്രഹീനർ’ — രാജാവില്ലാത്ത സേന അനാഥമാണ്. ആദിത്യന്മാരാലും വസുക്കളാലുമുള്ള രാവണന്റെ പരാഭവവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മേഘനാദൻ ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ രാവണനും ബന്ധിതനാകുമായിരുന്നു. പുത്രന്റെ വാക്കുകൾ പിതാവിന്റെ ഗൗരവം കാക്കുന്നു — ‘അങ്ങു പരാജിതനായി’ എന്നല്ല, ‘നമുക്കാണു ജയം’ എന്നാണ് അവൻ പറയുന്നത്; അതുകൊണ്ട് പിതാവും വിജയത്തിന്റെ പങ്കാളിയാകുന്നു.
പിന്നീട് യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്നു പിന്മാറിയ, ഉത്തമമായ ഓജസ്സുള്ള, ദേവശത്രുവായി പ്രസിദ്ധനായ നിശാചരേന്ദ്രൻ സ്വപുത്രന്റെ ആ പ്രിയവചനം ആദരത്തോടെ കേട്ട് പുത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, പുത്രാ, അതിബലത്തിനു ചേർന്ന പരാക്രമങ്ങളാൽ നീ എന്റെ കുലത്തെയും വംശത്തെയും വർധിപ്പിക്കുന്നവനാണ്; കാരണം അതുല്യബലനായ ഈ ദേവപതിയെയും ദേവന്മാരെയും ഇന്നു നീ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു. വാസവനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി, സേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഇവിടെനിന്നു നഗരത്തിലേക്കു പോകുക; ഞാനും സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഹർഷത്തോടെ വേഗം നിന്റെ പിന്നാലെ വരാം.’ തുടർന്ന് സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, വാഹനങ്ങളോടുകൂടി, വീര്യവാനായ രാവണി ദേവപതിയെ കൊണ്ടുപോയി സ്വഭവനത്തിലെത്തി, യുദ്ധം ചെയ്ത രാക്ഷസന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ചു. സർഗത്തിലെ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘമായ വൃത്തത്തിൽ (പുഷ്പിതാഗ്രയിൽ) രചിച്ചവയാണ് — വിജയോത്സവം വൃത്തമാറ്റത്തിലൂടെയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണൻ പുത്രനെ ‘പ്രഭോ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഗൗരവത്താൽ പിതാവ് പുത്രനെത്തന്നെ സ്വാമിയെപ്പോലെ മാനിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രബന്ധനത്തോടെ കഥയുടെ ഒരു ഭാഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് വന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മോചനം സാധിക്കും; മേഘനാദന് ‘ഇന്ദ്രജിത്ത്’ എന്ന പേരും നൽകും. രാവണൻ സ്വയം പുത്രന്റെ പിന്നാലെ പോകുന്നു — ഇന്നു പുത്രനാണ് മുന്നിൽ. രാവണന്റെ പ്രശംസയിലെ ‘അതുല്യബലനായ ദേവപതി’ എന്ന വാക്ക് ശത്രുവിന്റെ ബലവും അംഗീകരിക്കുന്നു — കാരണം ബലവാനായ ശത്രുവിനെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നതുതന്നെയാണ് മഹാവിജയം. മേഘനാദൻ സ്വഭവനത്തിലെത്തി യുദ്ധത്തിൽ അധ്വാനിച്ച രാക്ഷസന്മാരെ പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നു — ഇതു സേനാപതിക്കു ചേർന്ന പെരുമാറ്റമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥