സർഗ്ഗം
മേഘനാദ-ജയന്തയുദ്ധവും ഇന്ദ്ര-രാവണ സമാഗമവും
സുമാലിവധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായ മേഘനാദന്റെ ആക്രമണം, ജയന്തന്റെ യുദ്ധം, മായാന്ധകാരം, പുലോമാവ് ജയന്തനെ എടുത്തുകൊണ്ടുപോകുന്നത്, ഇന്ദ്രന്റെ പുറപ്പാട്, രാവണന്റെ രഥം, കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധം, രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ ക്ഷയം, ഇന്ദ്രനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള ശരയുദ്ധം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ സാവിത്രൻ എന്ന വസു സുമാലിയെ വധിച്ചു; അവന്റെ ദേഹം ഗദയാൽ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ടു; രാക്ഷസന്മാർ ഓടിപ്പോയി. വസുവിനാൽ ഭസ്മമാക്കപ്പെട്ട സുമാലിയെ കണ്ട്, ദേവന്മാരാൽ പീഡിതമായി ഓടുന്ന സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ശ്രദ്ധിച്ച്, രാവണന്റെ ബലവാനായ പുത്രൻ മേഘനാദൻ ക്രുദ്ധനായി, എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും പിന്തിരിപ്പിച്ച് യുദ്ധത്തിനു നിലയുറപ്പിച്ചു. ആ മഹാരഥൻ, മുമ്പ് മാഹേശ്വരയജ്ഞത്തിൽ ലഭിച്ച, അഗ്നിവർണമുള്ളതും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുമായ രഥത്തിൽ, വനങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ആ ദേവസേനയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. വിവിധ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ച് പ്രവേശിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ ദേവതകളെല്ലാം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന അവന്റെ മുന്നിൽ ആരും നിന്നില്ല. അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ ഭയന്നുപോയ ദേവന്മാരെയെല്ലാം ശകാരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരേ, ഭയപ്പെടരുത്, പോകരുത്, യുദ്ധത്തിലേക്കു മടങ്ങിവരുവിൻ. ഇതാ, ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്ത എന്റെ പുത്രൻ യുദ്ധത്തിനു പോകുന്നു.’ മുത്തച്ഛന്റെ വധത്താൽ മേഘനാദന്റെ ക്രോധം ജ്വലിച്ചു; കുലത്തിനുവേണ്ടി പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ അവൻ മുന്നോട്ടു വരുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ സ്വയം ഭയന്ന് വിഷ്ണുവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരെ ശകാരിക്കുന്നു, സ്വപുത്രനെ അയയ്ക്കുന്നു — വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്കിനാൽ ആശ്വസ്തനായ അദ്ദേഹം ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തുവെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വനങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ മേഘനാദന്റെ വേഗവും സംഹാരശക്തിയും കാണിക്കുന്നു — കാട്ടുതീ ഉണങ്ങിയ വനത്തെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ദേവസേനയെ. ‘കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ ഭയങ്കരത അതിശയിച്ചു പറയുന്നു — യുദ്ധത്തിനു മുമ്പുതന്നെ ദേവന്മാർ ഓടിയൊളിക്കുന്നു. ‘ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെടാത്ത’ എന്ന ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രവിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ മുന്നോട്ട് ആ പുത്രൻതന്നെ യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്ന് എടുത്തുമാറ്റപ്പെടും — ഇതാണു കഥയിലെ വിരോധാഭാസം. സുമാലിയുടെ മരണം മേഘനാദനു വ്യക്തിപരമായ ആഘാതമാണ് — അവൻ അവന്റെ പ്രപിതാമഹനെപ്പോലെ വൃദ്ധനായ ആര്യകനാണ്.
അപ്പോൾ ശക്രന്റെ പുത്രനായ, ജയന്തൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ദേവൻ അത്ഭുതകരമായ ഒരു രഥത്തിൽ യുദ്ധത്തിനു മുന്നോട്ടുവന്നു. തുടർന്ന് ദേവന്മാരെല്ലാം ശചീപുത്രനെ ചുറ്റിനിന്ന് യുദ്ധത്തിൽ രാവണപുത്രനെ സമീപിച്ച് പ്രഹരിച്ചു. ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ, മഹേന്ദ്രപുത്രനും രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രനും തമ്മിൽ, തുല്യമായ യുദ്ധമുണ്ടായി — ഇരുവരും രാജപുത്രന്മാർ, ഇരുവരും വീരന്മാർ. തുടർന്ന് രാവണി ജയന്തന്റെ സാരഥിയും മാതലിയുടെ പുത്രനുമായ ഗോമുഖന്റെമേൽ സ്വർണാലങ്കൃതമായ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ശചീപുത്രനായ ജയന്തനും അതുപോലെ അവന്റെ സാരഥിയെ എയ്തു; രാവണി ക്രുദ്ധനായി ആ ജയന്തനെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും തിരിച്ചെയ്തു. ക്രോധാവിഷ്ടനും ബലവാനും കണ്ണുകൾ വിടർത്തിയവനുമായ രാവണി ശക്രപുത്രനെ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. പിന്നീട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ മൂർച്ചയേറിയ അഗ്രങ്ങളുള്ള ആയിരക്കണക്കിനു പലതരം ആയുധങ്ങൾ — ശതഘ്നികൾ, മുസലങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, മഴുക്കൾ, വലിയ പർവതശിഖരങ്ങൾ — ദേവസൈന്യങ്ങളുടെമേൽ വർഷിച്ചു. യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നതു സാരഥികളിൽനിന്നുതന്നെ — രഥി നിരാശ്രയനാകാൻ ആദ്യം സാരഥിയെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത, പിന്നീട് മേഘനാദന്റെ പ്രാബല്യം — ക്രമേണ അവൻ ഉയരുന്നു. അവന്റെ ആയുധബാഹുല്യം, മാഹേശ്വരയജ്ഞത്തിൽ ലഭിച്ച അക്ഷയതൂണീരങ്ങളെയും ദിവ്യാസ്ത്രത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഗോമുഖൻ മാതലിയുടെ പുത്രനാണെന്ന് അറിയേണ്ടതാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയുടെ കുലംതന്നെ ജയന്തന്റെയും സാരഥ്യം വഹിക്കുന്നു. ‘വിസ്ഫാരിതേക്ഷണഃ’ (കണ്ണുകൾ വിടർത്തിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ ദൃശ്യമായ അടയാളമാണ്. ജയന്തന്റെ പ്രവേശം ദേവന്മാരുടെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും പ്രതീക്ഷ ജനിപ്പിക്കുന്നു — രാജപുത്രനെ രക്ഷിക്കാൻ സൈനികർ എന്നപോലെ അവർ അവനെ ചുറ്റിനിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. രണ്ടു യുവരാജാക്കന്മാരുടെ യുദ്ധം അവരുടെ പിതാക്കന്മാരുടെ യുദ്ധത്തിന്റെ പൂർവരൂപംപോലെയാണ് — പിന്നീട് ഇന്ദ്രനും രാവണനും നേരിട്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. മേഘനാദന്റെ ശസ്ത്രവർഷത്തിൽ പർവതശിഖരങ്ങൾപോലും പതിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ അമാനുഷബലം കാണിക്കുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ആയുധങ്ങളുടെ നാമാവലി സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഒരു ശ്ലോകത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്; വൾഗേറ്റിലാകട്ടെ അതു രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. സാരഥികളുടെ വധവും യുദ്ധനീതിയുടെ ഭാഗമാണ് — രഥം നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ നശിച്ചാൽ രഥിക്കു ഗതിയില്ലാതാകുന്നു.
ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്ന ആ രാവണപുത്രന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ലോകങ്ങൾ വ്യഥിതമായി; പിന്നെ എല്ലായിടത്തും അന്ധകാരം പരന്നു. ആ അന്ധകാരത്താലും ശരങ്ങളാലും പീഡിതമായ ദേവബലം ശചീപുത്രനു ചുറ്റും പലവിധത്തിൽ അസ്വസ്ഥമായി. ദേവന്മാരോ രാക്ഷസന്മാരോ പരസ്പരം തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല; ദിക്കുതെറ്റിയ അവർ അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിനടന്നു. അന്ധകാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ട് മതിഭ്രമം ബാധിച്ച ദേവന്മാർ ദേവന്മാരെത്തന്നെയും രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെത്തന്നെയും വധിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ ഓടിപ്പോയി. ഇതിനിടയിൽ വീര്യവാനായ പുലോമാവ് എന്ന ദൈത്യേന്ദ്രൻ ശചീപുത്രനായ ജയന്തനെ പിടിച്ചെടുത്തു കൊണ്ടുപോയി. ആ ദൗഹിത്രനെയുമെടുത്ത് അവൻ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവൻ ജയന്തന്റെ ആര്യകനായിരുന്നു — മാതാമഹൻ; ശചി അവന്റെ പുത്രിയാണല്ലോ. അപ്പോൾ ജയന്തൻ നഷ്ടപ്പെട്ടുവെന്നറിഞ്ഞ് ദേവതകളെല്ലാം ആഹ്ലാദം നശിച്ച്, വ്യഥിതരായി ഓടിപ്പോയി. രാവണിയാകട്ടെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ആ ദേവന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; മഹാനാദം മുഴക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ അന്ധകാരപ്രസരണം മേഘനാദന്റെ താമസിമായയുടെ ഫലമാണ്; ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ശുക്രൻ അതിനെ ‘യയാ സമ്പദ്യതേ തമഃ’ (ഏതിനാൽ അന്ധകാരം ഉളവാകുന്നുവോ) എന്നു വർണിച്ചിരുന്നു. പുലോമാവിന്റെ പ്രവൃത്തി വിചിത്രമാണ് — ദൈത്യനായിരുന്നിട്ടും ദൗഹിത്രനെ രക്ഷിക്കാനായി അവൻ അവനെ യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് എടുത്തുകൊണ്ടുപോകുന്നു; ബന്ധുസ്നേഹം ശത്രുപക്ഷത്തെപ്പോലും അതിലംഘിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദേവന്മാർ അത് അറിയുന്നില്ല; ജയന്തൻ നശിച്ചുവെന്നു കരുതി അവർ നിരാശരാകുന്നു. ദേവന്മാർ ദേവന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാർ രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലുന്ന പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. അന്ധകാരത്തിൽ സ്വപക്ഷക്കാർ പരസ്പരം കൊല്ലുന്നതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ രൂപമാണ് — ശത്രുവിനെയും മിത്രത്തെയും തിരിച്ചറിയാനാവില്ല. മേഘനാദന്റെ മായ ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം സൈനികരെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നു. ജയന്തന്റെ അപ്രത്യക്ഷമാകൽ ദേവന്മാരുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ അപഹരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ പലായനം സ്വാഭാവികം. മേഘനാദന്റെ മഹാനാദം അവന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഘോഷണമാണ്. പുലോമാവിന്റെ വംശബന്ധവും വ്യക്തമാക്കുന്നു — ശചി പുലോമാവിന്റെ പുത്രിയാണ്, അതിനാൽ അവൾ ‘പൗലോമി’ എന്നു പ്രസിദ്ധ; അവളുടെ പുത്രൻ ജയന്തൻ പുലോമാവിന്റെ ദൗഹിത്രൻ. ഇങ്ങനെ ദൈത്യകുലവും ദേവകുലവും തമ്മിലുള്ള വിവാഹബന്ധം ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പുത്രവിയോഗത്താൽ ശോകാർത്തനായ ഇന്ദ്രന്റെ കാതുകളിലും മേഘനാദന്റെ നാദം പതിച്ചിരിക്കണം.
പുത്രന്റെ നാശവും ദേവന്മാരുടെ പലായനവും കണ്ട് ദേവേശനായ ഇന്ദ്രൻ മാതലിയോടു പറഞ്ഞു: ‘രഥം കൊണ്ടുവരിക.’ തുടർന്ന് മാതലി തെളിക്കുന്ന, മഹാവേഗമുള്ളതും ദിവ്യവും അതിഭീമവും സജ്ജവുമായ മഹാരഥം വന്നെത്തി. ആ രഥത്തിൽ മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മഹാബലമുള്ള മേഘങ്ങൾ മുന്നിൽ കാറ്റിനാൽ ഇളകി അത്യുച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. ദേവേശ്വരൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ പലതരം വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി; ഗന്ധർവന്മാർ ശ്രദ്ധാലുക്കളായി; അപ്സരസ്സംഘങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു. രുദ്രന്മാർ, വസുക്കൾ, ആദിത്യന്മാർ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുദ്ഗണങ്ങൾ എന്നിവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ദേവാധിപൻ പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി പുറപ്പെട്ടു. ശക്രൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ പരുഷമായ കാറ്റു വീശി; സൂര്യൻ നിഷ്പ്രഭനായി; വലിയ ഉൽക്കകൾ വീണു. ഇന്ദ്രരഥത്തിന്റെ വർണന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദവിക്ക് അനുയോജ്യമാണ് — മേഘങ്ങൾ, മിന്നലുകൾ, കാറ്റ്, ഇവയെല്ലാം വൃഷ്ടിദേവതയുടെ സഹചാരികൾ. എന്നാൽ പുറപ്പെടുമ്പോൾത്തന്നെയുള്ള ദുർനിമിത്തങ്ങൾ — പരുഷമായ കാറ്റ്, നിഷ്പ്രഭനായ സൂര്യൻ, ഉൽക്കാപാതം — ഇന്ദ്രന്റെ ഭാവിപരാജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉത്സവത്തിന്റെ വാദ്യങ്ങളും നൃത്തവും ദുർനിമിത്തങ്ങളും ഒരേസമയം — ഈ വൈരുദ്ധ്യം കഥയുടെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ബാഹ്യമായ വൈഭവവും ഉള്ളിലൊളിഞ്ഞ വിപത്തും. പുത്രൻ നശിച്ചുവെന്നു കരുതി ഇന്ദ്രൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്നു — പിതാവിന്റെ ശോകവും ക്രോധവും അദ്ദേഹത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. മാതലി ഇന്ദ്രന്റെ പ്രസിദ്ധനായ സാരഥിയാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമനുവേണ്ടിയും അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രരഥം കൊണ്ടുവരും; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് ഇവിടെ മുമ്പേ പരിചിതമാണ്. രഥത്തിന്റെ സജ്ജത ‘സജ്ജഃ ഏവ’ (സജ്ജമായിത്തന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ടു പറയുന്നു — ദേവരാജന്റെ രഥം എപ്പോഴും യുദ്ധത്തിനു തയ്യാർ. രാജാവിന്റെ യാത്രയിൽ മംഗളവാദ്യങ്ങളെന്നപോലെ, ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും ദേവരാജന്റെ പ്രയാണം ഉത്സവംപോലെ കൊണ്ടാടുന്നു.
ഇതിനിടയിൽ പ്രതാപവാനും ശൂരനുമായ ദശഗ്രീവൻ വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി. അതിബൃഹത്തായ ശരീരമുള്ള, രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതായിരുന്നു ആ രഥം; അവയുടെ നിശ്വാസവായുവാൽ യുദ്ധത്തിൽ അതു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. ദൈത്യന്മാരാലും നിശാചരന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട ആ ദിവ്യരഥം യുദ്ധത്തിനു നേരെ മഹേന്ദ്രന്റെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങി. രാവണൻ പുത്രനെ തടഞ്ഞ് സ്വയംതന്നെ യുദ്ധത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു; രാവണിയും യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി രഥത്തിൽ ഇരുന്നു. തുടർന്ന് ദേവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും തമ്മിൽ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു; അവർ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ശസ്ത്രങ്ങൾ വർഷിച്ചു. രാജാവേ, പലതരം ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിയ ദുഷ്ടാത്മാവായ കുംഭകർണൻ ആരോടാണ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതെന്ന് അപ്പോൾ അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — മത്തനെപ്പോലെ സ്വപക്ഷമെന്നോ പരപക്ഷമെന്നോ വേർതിരിക്കാതെ, പല്ലുകൾ, കാലുകൾ, ഭുജങ്ങൾ, കൈകൾ, ശക്തി, തോമരം, മുദ്ഗരം എന്നിങ്ങനെ കൈയിൽ കിട്ടിയതുകൊണ്ടെല്ലാം അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അവൻ ദേവന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു. ആ നിശാചരൻ മഹാഘോരരായ രുദ്രന്മാരോട് ഏറ്റുമുട്ടി, അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്ത് ശസ്ത്രങ്ങളാൽ ഇടതടവില്ലാതെ മുറിവേറ്റു. ശസ്ത്രങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ രക്തം ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് കുംഭകർണൻ, മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവുമായി ധാരയായി വർഷിക്കുന്ന മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. ‘രാജാവേ’ എന്ന സംബോധന, അഗസ്ത്യൻ രാമനോടു പറയുന്ന വാക്കുകളാണിതെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാവണൻ പുത്രനെ വിശ്രമിക്കാൻ അയയ്ക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനോടു താൻ സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം രാജാവിനെ നേരിടേണ്ടതു രാജാവുതന്നെ. കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — ആയുധങ്ങൾപോലും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ പല്ലുകൊണ്ടും കാലുകൊണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. മുറിവേറ്റ കുംഭകർണനെ മേഘത്തോട് ഉപമിക്കുന്ന മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്. രണ്ടു രഥങ്ങളുടെ വൈരുദ്ധ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ രഥം മേഘങ്ങളും മിന്നലുകളും ചേർന്നത്, രാവണന്റെ രഥം സർപ്പങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടത്; ഇരുവരും ദിവ്യം, എന്നാൽ ഒന്ന് ആകാശത്തിന്റെയും മറ്റൊന്നു പാതാളത്തിന്റെയും പ്രതീകംപോലെ. രാവണന്റെ രഥം വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതാണ് — ദേവന്മാരുടെതന്നെ ശില്പിയാണ് അവന്റെ രഥം നിർമിച്ചത്; പുഷ്പകംപോലെ അതും കുബേരനിൽനിന്ന് അപഹരിച്ചതാകാം. രുദ്രന്മാരുമായുള്ള കുംഭകർണന്റെ യുദ്ധത്തിൽ രുദ്രന്മാരുടെ ഘോരത അവന്റെ ഘോരതയ്ക്കു തുല്യമാണ്. രാവണൻ സ്വന്തം പുത്രനെത്തന്നെ തടയുന്നു — മേഘനാദൻ വിജയിയായിരുന്നിട്ടും പിതാവ് അവനെ വിശ്രമിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ അഭിമാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: ഇന്ദ്രനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയതിന്റെ യശസ്സ് തനിക്കുതന്നെ ലഭിക്കണം. എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ വീണ്ടും മേഘനാദൻതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രനെ പിടികൂടുന്നത്; അതിനാൽ ഈ വിശ്രമം അല്പകാലത്തേക്കു മാത്രം. ദേവന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും യുദ്ധം മേഘങ്ങളുടെ വർഷംപോലെ — ഇരുവശത്തുനിന്നും ശസ്ത്രവൃഷ്ടി.
തുടർന്ന് മരുദ്ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ ഉഗ്രമായി യുദ്ധം ചെയ്ത് ആ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിൽ പലതരം ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് ഓടിച്ചു. ചിലർ വധിക്കപ്പെട്ട്, മുറിഞ്ഞ്, നിലത്തു പിടഞ്ഞു; മറ്റുചിലർ വാഹനങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചുതന്നെ യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിന്നു. രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കഴുതകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ശിശുമാരങ്ങൾ, പന്നികൾ, പിശാചമുഖമുള്ള വാഹനങ്ങൾ എന്നിവയെ കൈകൾകൊണ്ടു കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ചിലർ മരവിച്ചതുപോലെ നിന്നു; എന്നാൽ ദേവന്മാരുടെ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട ആ നിശാചരന്മാർ മരിച്ചു. നിലത്തു വധിക്കപ്പെട്ട് ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ കിടക്കുന്ന എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും ആ യുദ്ധദൃശ്യം ഒരു ചിത്രരചനപോലെ കാണപ്പെട്ടു. യുദ്ധമുഖത്ത് രക്തം ജലമായൊഴുകുന്ന, കാക്കകളും കഴുകന്മാരും നിറഞ്ഞ, ശസ്ത്രങ്ങൾ മുതലകളായുള്ള ഒരു നദി ഒഴുകാൻ തുടങ്ങി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണമായ ചിത്രം — മരിച്ചവർപോലും വാഹനങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ച് ചിത്രത്തിലെ ചലനമില്ലാത്ത രൂപങ്ങളെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു. രക്തനദിയുടെ രൂപകം രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും കാണാം — ജലം രക്തം, മുതലകൾ ശസ്ത്രങ്ങൾ, തീരത്ത് കാക്കകളും കഴുകന്മാരും. രാക്ഷസന്മാരുടെ വാഹനങ്ങൾ വീണ്ടും എണ്ണപ്പെടുന്നു — ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞവതന്നെയാണ് ഇവിടെ മരിച്ചവർ കെട്ടിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നത്. മരുത്തുക്കളുടെയും രുദ്രന്മാരുടെയും പരാക്രമത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒഴുക്ക് ദേവപക്ഷത്തേക്കു തിരിയുന്നു. ‘ചിത്രകർമം ഇവ’ (ചിത്രരചനപോലെ) എന്ന ഉപമ സവിശേഷമാണ് — മരിച്ചവരുടെ ചലനമറ്റ രൂപങ്ങൾ ചിത്രത്തിൽ വരച്ചതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണതയെ സൗന്ദര്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ പറയുന്നു; അതുകൊണ്ട് വായനക്കാരൻ വിസ്മയത്തോടൊപ്പം ശോകവും അനുഭവിക്കുന്നു. വാഹനങ്ങളെ കെട്ടിപ്പിടിക്കുന്നതു മരണസമയത്തുപോലും ആശ്രയം തേടുന്നതിനെ കാണിക്കുന്നു — ഭയന്ന രാക്ഷസന്മാർ വാഹനങ്ങളെത്തന്നെ ശരണമായി കരുതുന്നു.
ഇതിനിടയിൽ പ്രതാപവാനായ ദശഗ്രീവൻ ദേവന്മാരാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട തന്റെ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ കണ്ട് ക്രുദ്ധനായി. വേഗം വർധിച്ചുവന്ന ആ ദേവസൈന്യസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിറങ്ങി, യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരെ വധിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ശക്രന്റെ നേർക്കുതന്നെ ചെന്നു. അപ്പോൾ ശക്രൻ അതിഗംഭീരമായ ശബ്ദമുള്ള തന്റെ വലിയ വില്ലു കുലച്ചു; അതിന്റെ ഞാണൊലിയാൽ പത്തു ദിക്കുകളും മുഴങ്ങി. ആ വലിയ വില്ലു വലിച്ച് ഇന്ദ്രൻ അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും തേജസ്സുള്ള ശരങ്ങൾ രാവണന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. അതുപോലെ മഹാബാഹുവായ നിശാചരൻ ദശഗ്രീവനും വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ശരവർഷങ്ങളാൽ ശക്രനെ മൂടി. അവർ ഇരുവരും യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ എല്ലാ വശത്തുമുള്ള ബാണവർഷങ്ങൾകൊണ്ട് അപ്പോൾ യാതൊന്നും അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — എല്ലാം അന്ധകാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ടു. രണ്ടു രാജാക്കന്മാരുടെ നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അതിന്റെ പരിണാമം അടുത്ത സർഗത്തിൽ. അന്ധകാരം വീണ്ടും പരന്നു — മുമ്പ് മായകൊണ്ട്, ഇപ്പോൾ ബാണങ്ങളുടെ ബാഹുല്യംകൊണ്ട്; ഇതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സൈന്യസാഗരം’ എന്ന രൂപകം ദേവസേനയുടെ വിസ്തൃതി കാണിക്കുന്നു; രാവണൻ ആ സാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയിറങ്ങി ഏകനായി ഇന്ദ്രന്റെ നേർക്കു ചെല്ലുന്നു — അവന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തം. ഇന്ദ്രന്റെ ശരങ്ങൾ ‘പാവകാദിത്യവർചസഃ’ — അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും തേജസ്സുള്ളവ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യത്വത്തിനു ചേർന്നവ. ഇരുവരുടെയും ശരവർഷത്താൽ എല്ലായിടത്തും അന്ധകാരം — ഇവിടെ ആർക്കാണു ജയം എന്ന് അനിശ്ചിതം; സർഗം ഉത്കണ്ഠയോടെ സമാപിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ ആദ്യം പ്രഹരിക്കുന്നു, രാവണൻ തിരിച്ചടിക്കുന്നു — ഇരുവരുടെയും പരാക്രമം സമമെന്നപോലെ. പത്തു ദിക്കുകളും മുഴങ്ങുന്നതു വില്ലിന്റെ ശബ്ദത്തിന്റെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ സ്ഥിതി തീരുമാനമാകാതെതന്നെ വിട്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ശ്രോതാവ് അടുത്ത സർഗം കേൾക്കാൻ ഉത്സുകനാകുന്നു. രാവണനും ഇന്ദ്രനും — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രണ്ടു പ്രതിസ്പർധികൾ — ഇപ്പോൾ നേർക്കുനേർ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥