സർഗ്ഗം
രംഭാധർഷണവും നളകൂബരശാപവും
കൈലാസത്തിലെ രാത്രിവാസം, ചന്ദ്രോദയത്തിലെ വനശോഭ, രാവണന്റെ കാമവശത, രംഭയുടെ ആഗമനവും വർണനയും, രാവണന്റെ അഭ്യർഥന, താൻ പുത്രവധുവാണെന്നു രംഭ പറയുന്നത്, ബലാത്കാരം, നളകൂബരന്റെ ശാപം, ദേവന്മാരുടെയും പതിവ്രതകളുടെയും ഹർഷം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണൻ കൈലാസത്തിലെത്തി സൈന്യത്തെ താവളമടിപ്പിച്ചു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ വീര്യവാനായ ദശഗ്രീവൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം അവിടെ രാത്രി പാർക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. പർവതത്തോളം പ്രഭയുള്ള നിർമലചന്ദ്രൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ പലതരം ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ച ആ മഹാസൈന്യം ഗാഢനിദ്രയിലാണ്ടു. മഹാവീര്യനായ രാവണനാകട്ടെ ഏകനായി പർവതശിഖരത്തിലിരുന്ന് ചന്ദ്രരശ്മികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ പർവതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യങ്ങൾ നോക്കിക്കണ്ടു. കവി ഇവിടെ വനത്തെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ജ്വലിക്കുന്ന കർണികാരവനങ്ങൾ, കദംബങ്ങളും ബകുളങ്ങളും, വിടർന്ന താമരപ്പൊയ്കകൾ, മന്ദാകിനിയിലെ ജലം, ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, മന്ദാരം, മാവ്, പാടലം, ലോധ്രം, പ്രിയംഗു, അർജുനം, കേതകം, തഗരം, തെങ്ങ്, പ്രിയാളം, പ്ലാവ് എന്നിവയും മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളും കൊണ്ട് വനാന്തരം പ്രകാശിച്ചു. അവിടെ മദനനാൽ പീഡിതരായ, മധുരകണ്ഠരായ കിന്നരന്മാർ രാഗത്തോടെ ഒന്നിച്ചു പാടി; ആ ഗാനം മനസ്സിന്റെ സംതൃപ്തി വർധിപ്പിച്ചു. മദത്താൽ ലഹരിപിടിച്ച, മദത്താൽ ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ള വിദ്യാധരന്മാർ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുകയും ആഹ്ലാദിക്കുകയും ചെയ്തു. ധനദന്റെ ഭവനത്തിൽ പാടുന്ന അപ്സരസ്സുകളുടെ മധുരസ്വരം മണിനാദംപോലെ കേട്ടു. കാറ്റടിച്ചിളകുന്ന, വസന്തപുഷ്പങ്ങളുടെ ഗന്ധമുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ പൂമഴ പൊഴിച്ച് ആ പർവതത്തെ സുഗന്ധപൂർണമാക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. തേനും പൂമ്പൊടിയും കലർന്ന സമൃദ്ധമായ ഗന്ധം വഹിച്ച് സുഖകരമായ കാറ്റ് രാവണന്റെ കാമം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു വീശി. ഗാനം, പുഷ്പസമൃദ്ധി, കാറ്റിന്റെ കുളിർമ, പർവതത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം, ആരംഭിച്ച രാത്രി, ചന്ദ്രോദയം — ഈ ഉദ്ദീപനങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട് മഹാവീര്യനായ ആ രാവണൻ കാമത്തിനു വശംവദനായി; വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട് അവൻ ചന്ദ്രനെ നോക്കി. ഇവിടെ മുദ്രണത്തിൽ നാലുമുതൽ എട്ടുവരെയുള്ള വനവർണനയുടെ പല ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇല്ല; എങ്കിലും അവ ഉദ്ദീപനവിഭാവങ്ങളെ വിസ്തരിക്കുന്നു. കാവ്യശാസ്ത്രദൃഷ്ട്യാ ഇവിടെ ശൃംഗാരരസത്തിന്റെ എല്ലാ ഉദ്ദീപനങ്ങളും ഒന്നിച്ചു ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ചന്ദ്രൻ, വസന്തം, ഗീതം, ഗന്ധം, കുളിർകാറ്റ്. എന്നാൽ ഈ ശൃംഗാരം ധർമത്താൽ നിയന്ത്രിതമല്ല; അതിനാൽ മുന്നോട്ട് അത് അധർമമായി പരിണമിക്കുന്നു. സൈന്യം ഉറങ്ങുന്നു, രാവണൻ മാത്രം ഉണർന്നിരിക്കുന്നു — ഈ ഏകാന്തതതന്നെയാണ് തുടർന്നുവരുന്ന ദുഷ്കർമത്തിന്റെ ഭൂമിക. കവി ആദ്യം സൗന്ദര്യത്തെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പിന്നീട് ആ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ദുരുപയോഗം കൂടുതൽ ദുഃഖകരമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. കൈലാസം കുബേരന്റെ വാസസ്ഥാനമാണ്; അതിനാൽ അവിടെ ധനദന്റെ ഭവനത്തിൽ അപ്സരസ്സുകളുടെ ഗാനം കേൾക്കുന്നു — ഇതാണ് പിന്നീട് രംഭയുടെ ആഗമനത്തിനു കാരണവും. വനവർണനയിൽ ഓരോ വൃക്ഷത്തിന്റെയും പേര് വേറെവേറെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — കർണികാരം, കദംബം, ബകുളം, ചമ്പകം, അശോകം, പുന്നാഗം, മന്ദാരം, മാവ്, പാടലം, ലോധ്രം, പ്രിയംഗു, അർജുനം, കേതകം, തഗരം, തെങ്ങ്, പ്രിയാളം, പ്ലാവ്. എല്ലാ ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കൾ ഒരേസമയം കാണപ്പെടുന്ന കൈലാസത്തിന്റെ സമൃദ്ധി ഈ നാമാവലി കാണിക്കുന്നു. കിന്നരന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ — മൂന്നു ദേവയോനികൾ ഇവിടെ പ്രേമത്തോടെ ക്രീഡിക്കുന്നു; എങ്ങും ഇണകൾ, രാവണൻ മാത്രം ഏകൻ. അവന്റെ നെടുവീർപ്പ് ഈ ഏകാകിത്വത്തിന്റെയും കാമത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്. ‘വിനിഃശ്വസ്യ വിനിഃശ്വസ്യ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട്) എന്ന ആവർത്തനം അവന്റെ അക്ഷമ വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാത്രിയുടെ ആരംഭം, ചന്ദ്രോദയം എന്നീ രണ്ടു കാലഹേതുക്കളും ഗീതം, ഗന്ധം, കാറ്റ്, പർവതസൗന്ദര്യം എന്നീ നാലു ദേശഹേതുക്കളും — ഇങ്ങനെ ആറു ഹേതുക്കളാൽ അവന്റെ കാമം വർധിച്ചുവെന്നു കവി എണ്ണിപ്പറയുന്നു. ഈ ഭാഗം ശുദ്ധമായ പ്രകൃതിവർണനപോലെ ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ അവസാനത്തിൽ രാവണന്റെ മനോവികാരമാണ് മുഖ്യമാകുന്നത്. വായനക്കാരൻ സൗന്ദര്യത്തിൽ രമിക്കുന്നു; പെട്ടെന്ന് ആ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഭയങ്കരമായ പരിണാമം കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘നിഷണ്ണഃ ശൈലമൂർധനി’ (പർവതശിഖരത്തിലിരുന്ന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാവണന്റെ ഉയർന്ന സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു — അവിടെനിന്ന് അവൻ വനം മുഴുവൻ കാണുന്നു; താഴെ വഴിയിലൂടെ പോകുന്ന രംഭയെയും കാണുന്നു.
ഇതിനിടയിൽ ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവളും എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളിലും ശ്രേഷ്ഠയുമായ രംഭ അവിടെ വന്നു. അവളുടെ അംഗങ്ങളിൽ ദിവ്യചന്ദനം പൂശിയിരുന്നു; കേശങ്ങൾ മന്ദാരപുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു; ദിവ്യപുഷ്പങ്ങൾ ചൂടിയ അവൾ പ്രിയസമാഗമമെന്ന ദിവ്യോത്സവത്തിനായി പുറപ്പെട്ടതായിരുന്നു. കണ്ണിനെയും മനസ്സിനെയും കവരുന്ന, മേഖലാഹാരമണിഞ്ഞ, പുഷ്ടമായ ജഘനം അവൾ രതിക്കുള്ള ഉത്തമമായ ഉപഹാരമെന്നപോലെ വഹിച്ചിരുന്നു. ആറ് ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കൾകൊണ്ടു തീർത്ത, നനവുള്ള തിലകക്കുറികളാൽ അലങ്കരിച്ച അവൾ കാന്തിയാലും ശ്രീയാലും ദ്യുതിയാലും കീർത്തിയാലും മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ജലം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലുള്ള നീലവസ്ത്രമാണ് അവൾ ധരിച്ചിരുന്നത്; അവളുടെ മുഖം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, പുരികങ്ങൾ വില്ലുപോലെ മനോഹരം. തുടകൾ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈയുടെ ആകൃതിയുള്ളവ, കൈകൾ തളിരുപോലെ കോമളം. ഇങ്ങനെയുള്ള രൂപത്തോടെ സൈന്യമധ്യത്തിലൂടെ പോകുന്ന അവളെ രാവണൻ കണ്ടു. രംഭയുടെ വർണന അടിമുടി വിസ്തൃതമാണ്; അതിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും (15, 16, 17-ന്റെ രണ്ടാംപകുതി) പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. അവളുടെ യാത്രയുടെ ഉദ്ദേശ്യം പതിസമാഗമമാണ് എന്ന് ആദ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൾ സ്വച്ഛന്ദമായല്ല, പ്രിയന്റെ അടുത്തേക്കാണ് പോകുന്നത്. ‘സൈന്യമധ്യേന’ (സൈന്യത്തിനു നടുവിലൂടെ) എന്ന പദം ദുർഭാഗ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവളുടെ വഴിതന്നെ രാക്ഷസസൈന്യത്തിനു നടുവിലായിപ്പോയി. രംഭയുടെ അലങ്കാരങ്ങളെല്ലാം ദിവ്യമാണ് — ദിവ്യാഭരണം, ദിവ്യചന്ദനം, ദിവ്യപുഷ്പങ്ങൾ, ദിവ്യോത്സവം. ‘ദിവ്യ’ എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം അവളുടെ ദേവലോകബന്ധത്തെ രാവണന്റെ രാക്ഷസത്വത്തിൽനിന്നു വേറിട്ടു കാണിക്കുന്നു. ‘മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവൾ ലക്ഷ്മീസമയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘രാവണേന ഉപലക്ഷിതാ’ (രാവണനാൽ കാണപ്പെട്ടവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, അവൾ സ്വയം രാവണനെ കണ്ടില്ല, അവനാണ് അവളെ കണ്ടത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രംഭയുടെ വസ്ത്രം നീലം, മുഖം ചന്ദ്രസമം — മേഘത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ അവൾ ശോഭിക്കുന്നു എന്നതാണ് വ്യഞ്ജന.
പോകുന്ന അവളെ കണ്ട് കാമബാണത്തിനു വശപ്പെട്ട രാവണൻ എഴുന്നേറ്റ്, ലജ്ജിക്കുന്ന അവളുടെ കൈ പിടിച്ച് പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു: ‘സുന്ദരീ, നീ എവിടേക്കു പോകുന്നു? സ്വയം ഏതു സിദ്ധിയാണ് തേടുന്നത്? നിന്നെ അനുഭവിക്കാൻ പോകുന്നവന് ഇത് ആരുടെ അഭ്യുദയകാലമാണ്? താമരയുടെയും ഉല്പലത്തിന്റെയും സുഗന്ധമുള്ള, അമൃതരസംപോലുള്ള നിന്റെ മുഖരസം ആസ്വദിച്ച് ഇന്ന് ആരാണ് തൃപ്തനാകുക? ഭീരു, സ്വർണകുംഭംപോലെയുള്ള, പുഷ്ടവും ശുഭവും ഇടതൂർന്നതുമായ നിന്റെ ഈ സ്തനങ്ങൾ ആരുടെ മാറിടത്തിനാണ് സ്പർശം നൽകുക? സ്വർണചക്രംപോലെയുള്ള, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ, വിശാലമായ, സ്വർഗതുല്യമായ നിന്റെ ജഘനത്തിൽ ഇന്ന് ആരാണ് ആരോഹണം ചെയ്യുക? ശക്രനോ വിഷ്ണുവോ അശ്വിനീദേവന്മാരോ — ഏതു പുരുഷനാണ് എന്നെക്കാൾ വിശിഷ്ടൻ? എന്നെ വിട്ട് മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോകുന്നതു നന്നല്ല. പൃഥുശ്രോണീ, ഇതാ ശുഭമായ ഒരു ശിലാതലം, ഇവിടെ വിശ്രമിക്കൂ. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രഭുവായി എന്നെക്കാൾ മറ്റൊരുവനില്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഭർത്താവിന്റെയും ഭർത്താവും വിധാതാവുമായ ഈ ദശാനനൻ കൈകൂപ്പി വിനീതനായി നിന്നോടു യാചിക്കുന്നു; എന്നെ ഭജിക്കൂ.’ രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ അഹങ്കാരവും കാമവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — താൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രഭുവാണെന്ന് അവൻ സ്വയം വർണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും കൈകൂപ്പി യാചിക്കുന്നു. ഇതു വിനയത്തിന്റെ നാടകം മാത്രമാണ്, കാരണം മുന്നോട്ട് അവൻ ബലം പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘ആരുടെ അഭ്യുദയകാലം’ എന്ന ചോദ്യം കാണിക്കുന്നത്, അവൻ രംഭയുടെ സ്വേച്ഛ ചോദിക്കുന്നില്ല, മറ്റൊരു പുരുഷന്റെ സൗഭാഗ്യത്തിൽ അസൂയപ്പെടുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു എന്നാണ്. ദേവന്മാരിൽപോലും തന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായി ആരുമില്ല എന്നതാണ് അവന്റെ ദർപ്പം. രാവണന്റെ അഭ്യർഥനയിലെ രംഭയുടെ ഓരോ അവയവത്തിന്റെയും വർണന — മുഖം, സ്തനങ്ങൾ, ജഘനം — അവന്റെ കാമത്തിന്റെ സ്ഥൂലത കാണിക്കുന്നു. അവൻ പ്രേമത്തെയല്ല, ഉപഭോഗത്തെ മാത്രമാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്. ശക്രനെയും വിഷ്ണുവിനെയും അശ്വിനീദേവന്മാരെയും ഓർത്ത് അവൻ തന്നെത്തന്നെ അവരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതുന്നു; ഈ ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലം ഉടൻതന്നെ ശാപരൂപത്തിൽ ലഭിക്കും. ‘ലജ്ജന്തീം’ (ലജ്ജിക്കുന്നവളെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രംഭയുടെ അനിച്ഛ ആദ്യംതന്നെ വ്യക്തമാണ്. ‘പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രഹ്വഃ’ (കൈകൂപ്പി, വിനീതനായി) എന്ന വിശേഷണങ്ങൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രഭുവിന്റെ വായിൽ ഒരു വിരോധാഭാസംപോലെയാണ് — എല്ലാവരെയും ജയിക്കുന്നവൻ കാമത്താൽ പരാജിതനായിരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രംഭ വിറച്ചുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘പ്രസാദിക്കണേ; ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല, അങ്ങ് എന്റെ ഗുരുവാണല്ലോ. മറ്റാരെങ്കിലും എന്നെ ധർഷിക്കാൻ മുതിർന്നാൽ അവനിൽനിന്നുപോലും അങ്ങ് എന്നെ രക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്; ധർമപ്രകാരം ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രവധുവാണ് — ഈ സത്യമാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്.’ മുഖം താഴ്ത്തി പാദങ്ങളിലേക്കു നോക്കിനിന്ന അവളെ കണ്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ അവനു രോമാഞ്ചമുണ്ടായി. ദശഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു: ‘നീ എന്റെ മകന്റെ ഭാര്യയാണെങ്കിൽ മാത്രമേ പുത്രവധുവാകൂ.’ ‘അതെ’ എന്നു രംഭ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, ധർമപ്രകാരം ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രന്റെ ഭാര്യയാണ്. അങ്ങയുടെ സഹോദരനായ വൈശ്രവണന് പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രൻ നളകൂബരൻ എന്ന പേരിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനാണ്. അദ്ദേഹം ധർമത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ, വീര്യത്തിൽ ക്ഷത്രിയൻ, ക്രോധത്തിൽ അഗ്നി, ക്ഷമയിൽ ഭൂമിക്കു തുല്യൻ. ആ ലോകപാലപുത്രനുമായി ഞാൻ സംഗമത്തിനു സങ്കേതം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തെ ഉദ്ദേശിച്ചാണ് ഈ അലങ്കാരമെല്ലാം ഞാൻ അണിഞ്ഞത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം എന്നിൽ മാത്രമാണ്, മറ്റാരിലുമല്ല; എന്റേതും അങ്ങനെതന്നെ. ശത്രുനാശകനായ രാജാവേ, ആ സത്യത്തെ മുൻനിർത്തി എന്നെ വിട്ടയയ്ക്കണം; ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം ഉത്കണ്ഠയോടെ എന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യത്തിനു വിഘ്നം വരുത്തരുത്; എന്നെ വിടുക, സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിച്ച വഴിയിലൂടെ പോകുക. അങ്ങ് എനിക്കു മാനിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്; ഞാൻ അങ്ങേക്കു പാലിക്കപ്പെടേണ്ടവളും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദശഗ്രീവൻ വിനീതനെപ്പോലെ മറുപടി പറഞ്ഞു. രംഭയുടെ യുക്തി ക്രമബദ്ധമാണ് — ആദ്യം ഗുരുത്വം, പിന്നെ ബന്ധം, പിന്നെ ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ, ഒടുവിൽ സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗം. ‘വിനീതവത്’ എന്ന പദത്തിലെ ‘വത്’ (പോലെ) എന്ന പ്രത്യയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ വിനയം ബാഹ്യം മാത്രമായിരുന്നു എന്നാണ്. രംഭയുടെ വാക്കുകളിൽ ‘ഗുരു’ എന്ന ശബ്ദമാണ് മുഖ്യം — ഭർത്തൃപിതാവ് പിതൃതുല്യനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാമവചനം സർവഥാ അനുചിതം. അവൾ രാവണനുമായുള്ള ബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നു — നളകൂബരൻ കുബേരന്റെ പുത്രൻ, കുബേരൻ രാവണന്റെ സഹോദരൻ; അതിനാൽ അവൾ രാവണന്റെ സഹോദരപുത്രന്റെ വധുവാണ്, ധർമപ്രകാരം പുത്രവധുതന്നെ. നളകൂബരന്റെ ഗുണവർണന ദ്വിവിധമാണ് — ബ്രാഹ്മണത്വവും ക്ഷത്രിയത്വവും, അഗ്നിതുല്യമായ ക്രോധവും ഭൂമിതുല്യമായ ക്ഷമയും; ഈ വിരോധാഭാസം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുന്നോട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം ശാപരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുകയും ചെയ്യും. ‘തേന സത്യേന’ (ആ സത്യത്തെ മുൻനിർത്തി) എന്നത് ഒരു ശപഥവചനമാണ് — സത്യത്തിന്റെ ബലത്താലാണ് അവൾ മുക്തി യാചിക്കുന്നത്. ‘സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിച്ച വഴിയിലൂടെ പോകുക’ എന്ന അവളുടെ അന്തിമോപദേശം രാവണനുള്ള ധർമസ്മരണയാണ്. അവളുടെ യുക്തി മുഴുവൻ ധർമയുക്തമാണ്; എന്നാൽ കാമാന്ധനായ രാവണൻ അതിനെ വകവയ്ക്കുന്നില്ല. ‘നീ എന്റെ മകന്റെ ഭാര്യയാണെങ്കിൽ’ എന്ന രാവണന്റെ മറുചോദ്യം കപടപൂർണമാണ് — അവൻ ബന്ധം അംഗീകരിക്കുന്നതുപോലെ നടിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയമത്തെ മറികടക്കാനുള്ള വഴി തേടുകയാണ്.
രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ പുത്രവധുവാണ് എന്നു നീ പറഞ്ഞല്ലോ; ആ ക്രമം ഏകപത്നിമാരുടെ കാര്യത്തിൽ മാത്രമേ ബാധകമാകൂ. ദേവലോകത്തിലെ ഈ സ്ഥിതി ശാശ്വതമാണെന്നു ദേവന്മാർ കരുതുന്നു — അപ്സരസ്സുകൾക്കു ഭർത്താവില്ല; അവർ ഒരു പുരുഷന്റെ മാത്രം സ്വന്തവുമല്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ രാക്ഷസൻ അവളെ ശിലാതലത്തിൽ ഇരുത്തി, കാമഭോഗത്തിൽ അത്യാസക്തനായി ബലമായി അവളെ പ്രാപിച്ചു. പിന്നീട് വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട രംഭ, മാലകളും ആഭരണങ്ങളും ഉതിർന്നുപോയവളായി, ഗജേന്ദ്രൻ ക്രീഡയിൽ കലക്കിമറിച്ച നദിപോലെ ആകുലയായി. അവളുടെ മുടിയറ്റങ്ങൾ അലങ്കോലപ്പെട്ടു; തളിരുപോലുള്ള കൈകൾ വിറച്ചു; കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ പൂവള്ളിപോലെയായി അവൾ. വിറച്ചും ലജ്ജിച്ചും ഭയന്നും അവൾ കൈകൂപ്പിനിന്നു. രാവണന്റെ യുക്തി കുതർക്കം മാത്രമാണ് — അപ്സരസ്സുകളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ അവൻ സ്വന്തം കാമത്തിന്റെ സാധനമാക്കുന്നു; അവളുടെ നിഷേധത്തെ വകവയ്ക്കുന്നുമില്ല. നദിയുടെയും വള്ളിയുടെയും ഉപമകളാൽ കവി ഇവിടെ രംഭയുടെ ദുഃഖം കരുണാർദ്രമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘പ്രത്യുവാച വിനീതവത്’, ‘നിവേശ്യ ച ശിലാതലേ’ എന്നീ അർധശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്; എങ്കിലും അർഥം സമാനം. രാവണൻ ഇവിടെ ദേവലോകത്തിലെ നിയമത്തെ സ്വാർഥത്തിനായി പ്രയോഗിക്കുന്നു; ധർമത്തിന്റെ സാരം ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. രംഭയുടെ ദശയുടെ വർണനയിൽ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളുണ്ട് — മദയാന കലക്കിയ നദി, കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞ വള്ളി, മാല ഉതിർന്ന സ്ത്രീ. ഇവയാൽ അവളുടെ ശാരീരികവും മാനസികവുമായ ദുഃഖം ഒരേസമയം വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു. കവി സംഭവം ചുരുക്കിയും അവളുടെ ദുഃഖം വിസ്തരിച്ചും പറയുന്നു — ഇതാണു കവിയുടെ കരുണ.
അവൾ നളകൂബരന്റെ അടുത്തെത്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. ആ അവസ്ഥയിൽ അവളെ കണ്ട് മഹാത്മാവായ നളകൂബരൻ ചോദിച്ചു: ‘ഭദ്രേ, ഇതെന്ത്? എന്തിനാണ് നീ എന്റെ കാൽക്കൽ വീണിരിക്കുന്നത്?’ നെടുവീർപ്പിട്ടും വിറച്ചും കൈകൂപ്പിയും അവൾ ഉണ്ടായതെല്ലാം യഥാതഥം പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘ദേവാ, ഈ ദശഗ്രീവൻ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകാനായി ഇവിടെയെത്തിയിരിക്കുന്നു. സൈന്യത്തോടൊപ്പം അവൻ ഈ രാത്രി ഇവിടെ കഴിച്ചുകൂട്ടി. ശത്രുനാശകാ, അങ്ങയുടെ അടുത്തേക്കു വരികയായിരുന്ന എന്നെ അവൻ കണ്ടു, പിടിച്ചു, ‘നീ ആരുടേതാണ്?’ എന്നു ചോദിച്ചു. സത്യമായതെല്ലാം ഞാൻ അവനെ അറിയിച്ചു; എന്നാൽ കാമമോഹത്താൽ ആവേശിതനായ അവൻ എന്റെ വാക്കു കേട്ടില്ല. ദേവാ, പ്രഭോ, ‘ഞാൻ അങ്ങയുടെ പുത്രവധുവാണ്’ എന്നു ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിച്ചിട്ടും അവൻ അതെല്ലാം പുറംതള്ളി ബലമായി എന്നെ ധർഷിച്ചു. സുവ്രതാ, അതിനാൽ എന്റെ അപരാധം അങ്ങു ക്ഷമിക്കണം; സൗമ്യാ, സ്ത്രീയുടെയും പുരുഷന്റെയും ബലം തുല്യമല്ലല്ലോ.’ ഇതു കേട്ട് വൈശ്രവണപുത്രനായ നളകൂബരൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി. രംഭ സ്വന്തം ദോഷം അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; എങ്കിലും ഭർത്താവിനോടു ക്ഷമ യാചിക്കുന്നു — ഇത് അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘സ്ത്രീയുടെയും പുരുഷന്റെയും ബലം തുല്യമല്ല’ എന്ന അവളുടെ അന്തിമവാക്കാണ് അവളുടെ സമ്പൂർണ നിർദോഷതയുടെ ഹേതു. രംഭയുടെ നിവേദനം ക്രമത്തിൽ എല്ലാം പറയുന്നു — രാവണന്റെ ആഗമനം, സൈന്യത്തിന്റെ താവളം, തന്റെ യാത്ര, പിടിക്കപ്പെട്ടത്, ചോദ്യം, തന്റെ സത്യവചനം, രാവണൻ കേൾക്കാതിരുന്നത്, വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള യാചന, ഒടുവിൽ ബലാത്കാരം. ഈ ക്രമത്തിൽ അവളുടെ നിർദോഷത പടിപടിയായി വ്യക്തമാകുന്നു — അവൾ സത്യംതന്നെ പറഞ്ഞു, വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിച്ചു, എന്നിട്ടും ബലത്താൽ പരാജിതയായി. ‘സുവ്രതാ’, ‘സൗമ്യാ’, ‘ദേവാ’, ‘പ്രഭോ’, ‘ശത്രുനാശകാ’ എന്നീ സംബോധനകൾ ഭർത്താവിനോടുള്ള അവളുടെ ആദരവും പ്രേമവും കാണിക്കുന്നു. ‘ഭദ്രേ, ഇതെന്ത്’ എന്ന നളകൂബരന്റെ ചോദ്യം ലളിതമാണ്; എങ്കിലും അതിൽ ഉത്കണ്ഠയും സ്നേഹവും വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. പാദങ്ങളിൽ വീണിട്ടാണ് രംഭ കഥ ആരംഭിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് അവളുടെ ശോകവും ലജ്ജയും കാണാം. അവളുടെ വാക്കുകളിൽ രാവണനെ ‘ദേവ’ എന്നോ ‘പ്രഭോ’ എന്നോ അല്ല, ‘ആ രാക്ഷസൻ’ എന്നു മാത്രമാണ് പരാമർശിക്കുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവളുടെ വെറുപ്പും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ആ കൊടിയ ധർഷണത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് നളകൂബരൻ ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ധ്യാനത്താൽ രാവണന്റെ ആ പ്രവൃത്തി അറിഞ്ഞ് ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനായി അദ്ദേഹം കൈയിൽ ജലമെടുത്തു. ജലമെടുത്ത് യഥാവിധി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും സ്പർശിച്ച് അദ്ദേഹം രാക്ഷസേന്ദ്രനു നേരെ ദാരുണമായ ഒരു ശാപം ഉച്ചരിച്ചു: ‘ഭദ്രേ, ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്ന നിന്നെ അവൻ ബലമായി ധർഷിച്ചതിനാൽ, ഇനിമേൽ ആഗ്രഹിക്കാത്ത മറ്റൊരു യുവതിയെയും അവൻ പ്രാപിക്കുകയില്ല. കാമപീഡിതനായ അവൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത ഒരു സ്ത്രീയെ ധർഷിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ ശിരസ്സ് ഏഴായി പിളരും.’ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ആ ശാപം ഉച്ചരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി; ആകാശത്തുനിന്നു പുഷ്പവൃഷ്ടിയുണ്ടായി; പിതാമഹൻ മുതലായ ദേവന്മാരെല്ലാം അത്യന്തം ഹർഷിച്ചു. ലോകത്തിന്റെ സമസ്തഗതിയും ആ രാക്ഷസന്റെ മൃത്യുവും അറിഞ്ഞ് ഋഷിമാരും പിതൃക്കളും അനുത്തമമായ പ്രീതി നേടി. രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന ആ ശാപം കേട്ട് ദശഗ്രീവൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത സ്ത്രീകളുമായുള്ള സംഗമത്തിൽ താത്പര്യം കാണിക്കാതായി. അവൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന പതിവ്രതകളായ സ്ത്രീകളെല്ലാം നളകൂബരൻ ഉച്ചരിച്ച, മനസ്സിനു പ്രിയങ്കരമായ ആ ശാപം കേട്ട് പ്രീതരായി. ഈ ശാപത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം രാമായണകഥയിൽ വ്യക്തമാണ് — ഈ ശാപംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ലങ്കയിൽ രാവണൻ സീതയെ ബലമായി സ്പർശിക്കാതിരുന്നത്; അവളാകട്ടെ സ്വേച്ഛയാൽ അവനെ വരിച്ചതുമില്ല. അതിനാലാണ് ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ഹർഷം ‘അവന്റെ മൃത്യു അറിഞ്ഞ്’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് — സീതയുടെ രക്ഷയായിരിക്കും രാവണനാശത്തിനു കാരണം. പതിവ്രതകളുടെ പ്രീതിക്കും അതേ കാരണംതന്നെ — ഇനിമേൽ അവരുടെ ശീലം സുരക്ഷിതമാണ്. നളകൂബരൻ ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടും ജലസ്പർശംകൊണ്ടുമാണ് രാവണനെ ശിക്ഷിക്കുന്നത്; ഇതു ബ്രാഹ്മണ്യബലത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തമാണ്, കാരണം ‘ധർമത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ’ എന്നാണല്ലോ രംഭ അദ്ദേഹത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്. ശാപത്തിന്റെ രൂപം സവിശേഷമാണ് — അതു രാവണനെ കൊല്ലുന്നില്ല; അവന്റെ ഭാവിയിലെ ദുരാചാരത്തെ തടയുന്നു. ‘അകാമാ’ (ആഗ്രഹിക്കാത്തവൾ) എന്ന ശബ്ദമാണ് ശാപത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — സ്ത്രീയുടെ ഇച്ഛ കൂടാതെയുള്ള സംഗമമാണ് ശിക്ഷാർഹം. ശിരസ്സ് ഏഴായി പിളരുക എന്നതു മരണശിക്ഷതന്നെ; അതിനാൽ ശാപം രാവണന്റെ കാമത്തെ ഭയംകൊണ്ടു നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ശാപദാനത്തിന്റെ വിധിയും കവി ശ്രദ്ധയോടെ വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം സത്യം അറിയാൻ ധ്യാനം; പിന്നെ ജലമെടുക്കൽ, ആചമനം, ഇന്ദ്രിയസ്പർശം; അവസാനം മാത്രം ശാപോച്ചാരണം. നളകൂബരൻ രംഭയുടെ വാക്കു വെറുതെ വിശ്വസിക്കുകയല്ല, ധ്യാനത്താൽ സ്വയം പരിശോധിച്ചിട്ടേ ശിക്ഷ നൽകുന്നുള്ളൂ — ഇതു ന്യായത്തിന്റെ ആദർശമാണ്. ദേവന്മാരുടെ ഹർഷത്തിനു കാരണം ദ്വിവിധമാണ് — അധർമത്തിന്റെ നിയന്ത്രണവും ഭാവിയിലെ രാവണവധത്തിന്റെ സൂചനയും. ‘ലോകഗതിം സർവാം ജ്ഞാത്വാ’ (ലോകത്തിന്റെ സമസ്തഗതിയും അറിഞ്ഞ്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഋഷിമാർ ഭാവി കാണുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥