സർഗ്ഗം
രാവണന്റെ യമലോകാക്രമണവും യമസൈനികസംഹാരവും
നാരദൻ യമനോടു വൃത്താന്തം പറയുന്നത്, പുഷ്പകത്തിന്റെ ആഗമനം, നരകയാതനകളുടെയും പുണ്യഭോഗങ്ങളുടെയും ദർശനം, പ്രേതങ്ങളുടെ മോചനം, യമദൂതന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധം, പുഷ്പകഭംഗം, പാശുപതാസ്ത്രത്താൽ യമസൈന്യത്തിന്റെ ദഹനം
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന വിപ്രശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ നടന്നതെല്ലാം അറിയിക്കാനായി യമന്റെ സദനത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ അഗ്നിയെ മുന്നിൽ നിർത്തിയിരിക്കുന്ന യമദേവനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു; ഓരോ ജീവിയുടെയും കർമം എങ്ങനെയോ അതിനൊത്ത വിധാനം അദ്ദേഹം നടപ്പാക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയായിരുന്നു. യമൻ അഗ്നിയെ സാക്ഷിയാക്കി ജീവികളുടെ കർമഫലം നിർണയിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമരാജത്വത്തിന്റെ പരിചയം. അവിടെയെത്തിയ മഹർഷി നാരദനെ കണ്ട് യമനും ധർമാനുസൃതം അർഘ്യം നൽകി, സുഖമായി ഇരുന്ന അദ്ദേഹത്തോടു ചോദിച്ചു: ‘ദേവർഷേ, ക്ഷേമമല്ലേ? ധർമം നശിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ദേവന്മാരാലും ഗന്ധർവന്മാരാലും സേവിക്കപ്പെടുന്നവനേ, അങ്ങയുടെ ആഗമനത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യമെന്താണ്?’ യമന്റെ ചോദ്യം ധർമരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്കണ്ഠ കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം അദ്ദേഹം ധർമത്തിന്റെ ക്ഷേമമാണ് അന്വേഷിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ ഭഗവാനായ നാരദമുനി പറഞ്ഞു: ‘കേട്ടാലും, ഞാൻ പറയാം; വേണ്ട വിധാനവും ചെയ്താലും. പിതൃരാജാവേ, ദശഗ്രീവൻ എന്ന ഈ നിശാചരൻ ജയിക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ള അങ്ങയെ പരാക്രമംകൊണ്ടു വശത്താക്കാനായി വരുന്നു. പ്രഭോ, ഈ കാരണത്താലാണു ഞാൻ തിടുക്കത്തിൽ വന്നത്. എന്നാൽ ദണ്ഡം ആയുധമായുള്ള അങ്ങേക്ക് ഇന്ന് എന്തു സംഭവിക്കുമോ?’ നാരദന്റെ അവസാനചോദ്യം വ്യംഗ്യപൂർണമാണ് — കാലദണ്ഡധാരിയായ യമന് എന്തു ഭയം? അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ന് എന്തു സംഭവിക്കും എന്ന കൗതുകംകൊണ്ടു ചോദിക്കുന്നതാകാം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം രാവണനെ യമന്റെ നേർക്കു പ്രേരിപ്പിച്ചു; ഇവിടെ യമനെ ജാഗരൂകനാക്കുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തേക്കും അദ്ദേഹം സന്ദേശവാഹകനാണ്. ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവം — യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ധർമത്തിന്റെ പക്ഷം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. യമന്റെ ശാന്തതയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — തിടുക്കമില്ലാതെ, അതിഥിയെ സത്കരിച്ചശേഷം മാത്രമേ അദ്ദേഹം വാർത്ത ചോദിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘വിധാനം വിധീയതാം’ (വേണ്ട വിധാനം ചെയ്താലും) എന്നു നാരദൻ പറയുന്നു — പ്രതിവിധിക്കുള്ള ഉപായം ചെയ്യുക എന്ന്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശം രണ്ടുവിധമാണ് — ഒരുവശത്ത് അറിയിപ്പ്, മറുവശത്ത് സജ്ജമാകാനുള്ള പ്രേരണ. യമൻ കാലദണ്ഡധാരിയാണെന്നു നാരദൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തിയും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇതിനിടയിൽ, ദൂരെ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടു വരുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ വിമാനം അവർ കണ്ടു. മഹാബലനായ രാവണൻ പുഷ്പകത്തിന്റെ പ്രഭയാൽ ആ ദേശമാകെ ഇരുട്ടില്ലാത്തതാക്കി അടുത്തുവന്നു. യമലോകം അന്ധകാരമയമാണെന്നാണു പ്രസിദ്ധി; അവിടെ ആദ്യമായി പുഷ്പകത്തിന്റെ പ്രകാശം എത്തി — ഈ ദൃശ്യം വിചിത്രമാണ്. തുടർന്നു മഹാബാഹുവായ ദശഗ്രീവൻ അവിടവിടെ സുകൃതവും ദുഷ്കൃതവും അനുഭവിക്കുന്ന ജീവികളെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി കർമഫലസിദ്ധാന്തം നേരിട്ടു കാണിക്കുന്നു — യമലോകത്തിൽ എല്ലാവരും സ്വന്തം കർമങ്ങളുടെ ഫലംതന്നെയാണ് അനുഭവിക്കുന്നത്, മറ്റാരുടേതുമല്ല. രാവണന്റെ ആഗമനത്താൽ ആ നിയമം ഭംഗപ്പെടും എന്ന സൂചനയുമുണ്ട്. സൂര്യന്റെ ഉപമ പുഷ്പകത്തിന്റെ തേജസ്സു കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ തേജസ്സ് യമലോകത്തിന്റെ ശാന്തി തകർക്കുന്നു. ‘തതസ്തതഃ’ (അവിടവിടെ) എന്ന പദത്താൽ യമലോകത്തിന്റെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
യമന്റെ സൈനികരെയും ഘോരരൂപികളും ഭയാനകരും ഉഗ്രരുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുചരന്മാരെയും രാവണൻ കണ്ടു. പ്രഹരമേൽക്കുകയും ക്ലേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദേഹികളെ അവൻ കണ്ടു; അവർ ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുകയും തീവ്രമായി ഞരങ്ങുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ചിലരെ പുഴുക്കൾ തിന്നുന്നു, ചിലരെ ഭീകരമായ നായ്ക്കൾ; കാതുകൾക്കു വേദനയുണ്ടാക്കുന്ന ഭയാനകമായ വാക്കുകൾ അവർ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ചിലരെ രക്തം ജലമായുള്ള വൈതരണീനദി പലവട്ടം നീന്തിക്കടത്തുന്നു; ചിലരെ ചുട്ടുപഴുത്ത മണലിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പൊള്ളിക്കുന്നു. അധർമികൾ അസിപത്രവനത്തിൽ (വാൾത്തലപോലെയുള്ള ഇലകളുള്ള വനത്തിൽ) കീറിമുറിക്കപ്പെടുന്നു; രൗരവത്തിലും ക്ഷാരനദിയിലും ക്ഷുരധാരകളിലും പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദാഹിച്ചും വിശന്നും വെള്ളം യാചിക്കുന്ന ചിലർ; ശവംപോലെ മെലിഞ്ഞവരും ദീനരും നിറംകെട്ടവരും മുടിയഴിഞ്ഞവരും ചെളിയും അഴുക്കും പുരണ്ടവരും ദീനരും പരുക്കരുമായി ഓടിനടക്കുന്നവർ — ഇങ്ങനെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ജീവികളെ രാവണൻ വഴിയിൽ കണ്ടു. മറുവശത്ത്, പുണ്യം ചെയ്ത ചിലരെ മുഖ്യമായ ഭവനങ്ങളിൽ ഗീതവാദ്യനാദങ്ങളോടെ സ്വന്തം സുകൃതങ്ങളാൽ ആനന്ദിക്കുന്നവരായി അവൻ കണ്ടു. പശുവിനെ ദാനം ചെയ്തവർ ഗോരസവും അന്നം ദാനം ചെയ്തവർ അന്നവും ഗൃഹം ദാനം ചെയ്തവർ ഗൃഹങ്ങളും — ഇങ്ങനെ സ്വന്തം കർമഫലം അനുഭവിക്കുകയായിരുന്നു അവർ. മറ്റു ധർമിഷ്ഠർ സ്വർണവും മണിയും മുത്തുംകൊണ്ട് അലംകൃതരായ സുന്ദരിമാരോടൊപ്പം സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുകയായിരുന്നു. ഇവിടെ നരകത്തിന്റെയും സ്വർഗത്തിന്റെയും സമ്പൂർണചിത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു — ദാനം ചെയ്തതുതന്നെ ലഭിക്കുന്നു, ചെയ്തതുതന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു. ദാനത്തിന്റെ ഫലം അതേ രൂപത്തിലാണ് — ഗോദാതാവിനു ഗോരസവും അന്നദാതാവിന് അന്നവും ലഭിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ (11–20) പ്രചാരപാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ വർണനകളില്ല. വൈതരണി, അസിപത്രവനം, രൗരവം മുതലായ നരകങ്ങൾ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ വർണന രാവണന്റെ അടുത്ത പ്രവൃത്തിയുടെ പശ്ചാത്തലമാണ് — പീഡിതരെ കണ്ട് അവൻ അവരെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, യമന്റെ വ്യവസ്ഥ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കവി ഇവിടെ വായനക്കാരനും ഉപദേശം നൽകുന്നു — കർമത്തിന്റെ ഫലം ഇവിടെയോ പരലോകത്തോ അവശ്യം അനുഭവിക്കണം. വർണനയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം യമദൂതന്മാർ, പിന്നെ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന പാപികൾ, പിന്നെ പലവിധ നരകങ്ങൾ, ഒടുവിൽ പുണ്യവാന്മാരുടെ ഭോഗങ്ങൾ. ഈ ക്രമം ദുഃഖത്തിൽനിന്നു സുഖത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; അതുവഴി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ധർമത്തിന്റെ ഫലത്തെക്കുറിച്ചു വ്യക്തമായ ചിത്രം ഉണ്ടാകുന്നു. പാപികളുടെ യാതനകൾ പലവിധമാണ് — പുഴുക്കടി, നായ്ക്കടി, നദി നീന്തൽ, ചുട്ടുപഴുത്ത മണൽ, വാൾകൊണ്ടുള്ള മുറിവ്, ഉപ്പുവെള്ളം, ക്ഷുരധാരകൾ, വിശപ്പ്, ദാഹം. ഓരോ യാതനയും ഏതെങ്കിലും പാപവിശേഷത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നുവെന്നു പുരാണങ്ങൾ പറയുന്നു. പുണ്യവാന്മാരുടെ ഭോഗങ്ങളും മൂന്നുവിധമാണ് — ഗോരസം, അന്നം, ഗൃഹം; ഇവ അവർ ദാനമായി നൽകിയവയാണ്. ഇതിലൂടെ ദാനത്തിന്റെ മഹിമ പ്രകടമാകുന്നു. രാവണൻ ഇതെല്ലാം വഴിയിൽ കണ്ടുകൊണ്ടു പോകുന്നു — അവന്റെ മനസ്സിൽ എന്തു സംഭവിക്കുന്നുവെന്നു കവി പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ അതിനുശേഷമുള്ള അവന്റെ പ്രവൃത്തി അവന്റെ ഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുണ്യവാന്മാരുടെ തേജസ്സ് ‘സ്വതേജസാ ദീപ്യമാനാൻ’ (സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവരുടെ പ്രകാശം അവരുടെ കർമത്തിന്റേതുതന്നെ.
മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ ഇവരെ കണ്ടശേഷം, സ്വന്തം ദുഷ്കർമങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ജീവികളെ പരാക്രമംകൊണ്ടു ബലാൽ മോചിപ്പിച്ചു; ആ രാക്ഷസനായ ദശഗ്രീവനാൽ ആ ജീവികൾ മോചിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ പ്രവൃത്തി ദയയിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, യമന്റെ അധികാരത്തെ അവമാനിക്കലാണ് — യമന്റെ നിയമം തകർക്കാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. മഹാനായ ആ രാക്ഷസൻ പ്രേതങ്ങളെ മോചിപ്പിച്ചപ്പോൾ അവർ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം അപ്രതീക്ഷിതവും അചിന്തിതവുമായ സുഖം അനുഭവിച്ചു. എന്നാൽ ആ സുഖം ക്ഷണികമാണ് — കർമഫലനിയമം മറികടക്കാനാവാത്തതാണ്. തുടർന്ന് അത്യധികം ക്രുദ്ധരായ പ്രേതപാലകർ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുത്തു; എല്ലാ ദിക്കുകളിൽനിന്നും ഓടിവരുന്ന ധർമരാജന്റെ ശൂരരായ യോദ്ധാക്കളുടെ ‘ഹലഹല’ ശബ്ദം ഉയർന്നു. ആ ശൂരർ ലക്ഷക്കണക്കിനായി പ്രാസങ്ങളും പരിഘങ്ങളും ശൂലങ്ങളും മുസലങ്ങളും ശക്തികളും തോമരങ്ങളുംകൊണ്ടു പുഷ്പകത്തെ ആക്രമിച്ചു; അതിന്റെ ആസനങ്ങളും പ്രാസാദങ്ങളും വേദികകളും തോരണങ്ങളും വണ്ടുകളെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ തകർത്തു. വണ്ടുകളുടെ ഉപമ അവരുടെ എണ്ണവും വേഗവും കാണിക്കുന്നു — വണ്ടുകൾ പൂവിനെ ചുറ്റിപ്പൊതിയുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ ദേവന്മാർക്ക് ആശ്രയമായ ആ പുഷ്പകവിമാനം യുദ്ധത്തിൽ തകർക്കപ്പെട്ടിട്ടും ബ്രഹ്മതേജസ്സാൽ പഴയപടി അക്ഷയമായിത്തന്നെ നിന്നു. പുഷ്പകം ബ്രഹ്മാവു നിർമിച്ചതാണ്; അതിനാൽ നാശമില്ലാത്തതും. മഹാത്മാവായ ആ യമന്റെ സേന എണ്ണമറ്റതും അതിവിശാലവുമായിരുന്നു; അതിൽ മുന്നണിയിൽ നീങ്ങുന്ന ശൂരന്മാർ നൂറുകളും ആയിരങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. രാവണന്റെ ഈ പ്രവൃത്തിക്കു രണ്ടുവിധം വ്യാഖ്യാനം സാധ്യമാണ് — ചിലർ അതിൽ കരുണ കാണുന്നു, മറ്റുചിലർ യമന്റെ അപമാനവും. ഈ മുദ്രണത്തിലെ ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘പരാക്രമംകൊണ്ടു ബലാൽ മോചിപ്പിച്ചു’ എന്നു സംഭവം മാത്രം പറയുന്നു. എന്നാൽ പ്രേതങ്ങളുടെ സുഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ‘അതർക്കിതം’ (അപ്രതീക്ഷിതം) എന്ന പദം, അവരുടെ മോചനം ധർമാനുസൃതമല്ല, ബലാത്കാരമായിട്ടാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാലാണു യമന്റെ യോദ്ധാക്കൾ ക്രുദ്ധരാകുന്നത് — തങ്ങളുടെ സ്വാമിയുടെ നീതി തകർക്കപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം ഇവിടെയാണ് — പ്രേതപാലകരുടെ കോലാഹലം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പരന്നു. പുഷ്പകത്തിന്റെ ഭംഗവും അതിന്റെ അക്ഷയത്വംനിമിത്തം നിഷ്ഫലമാകുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച അതിന്റെ ദിവ്യത്വം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ വരം എന്നപോലെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ തേജസ്സ് ഇവിടെയും രാവണനു രക്ഷയാകുന്നു. യമസേനയുടെ എണ്ണമറ്റ വലുപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു — മരിച്ചവർക്കെല്ലാം സ്വാമി അദ്ദേഹമാണ്.
തുടർന്നു രാവണന്റെ മഹാവീരന്മാരായ ആ സചിവന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെയും ബലംപോലെയും വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും നൂറുകണക്കിനു പ്രാസാദങ്ങളുംകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്തു; രാജാവായ ദശാനനനും യുദ്ധം ചെയ്തു. യമലോകത്തിലെ പ്രാസാദങ്ങൾതന്നെ അവരുടെ ആയുധങ്ങളായി — ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഉഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രക്തം പുരണ്ട ശരീരങ്ങളോടെ, എല്ലാവിധ ശസ്ത്രങ്ങളാലും പ്രഹരമേറ്റ്, രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ അമാത്യന്മാർ മഹായുദ്ധം ചെയ്തു. മഹാബാഹുവായ രാമാ, യമന്റെയും രാവണന്റെയും മഹാഭാഗരായ ആ മന്ത്രിമാർ ആയുധങ്ങൾകൊണ്ടു പരസ്പരം കഠിനമായി പ്രഹരിച്ചു. തുടർന്നു മഹാബലരായ യമയോദ്ധാക്കൾ ആ അമാത്യന്മാരെ വിട്ട് ശൂലവർഷവുമായി ദശാനനന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. അവരുടെ യുദ്ധതന്ത്രം സമർഥമാണ് — സേനാനായകൻതന്നെയാണു മുഖ്യലക്ഷ്യം. അപ്പോൾ രക്തം പുരണ്ട ശരീരത്തോടെ, പ്രഹരങ്ങളാൽ ജർജരനായ രാക്ഷസാധിപൻ പുഷ്പകത്തിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അശോകവൃക്ഷംപോലെ ശോഭിച്ചു. രക്തമണിഞ്ഞ രാവണനെ പൂത്ത അശോകത്തോട് ഉപമിക്കുന്നതു വിചിത്രമാണ് — അശോകത്തിന്റെ ചുവന്ന പൂക്കൾപോലെയാണ് അവന്റെ രക്തസ്രാവങ്ങൾ. ഇവിടെ ആദ്യമായി രാവണൻ സ്വയം മുറിവേറ്റവനായി കാണപ്പെടുന്നു — യമയോദ്ധാക്കൾക്ക് അവനെ ജർജരനാക്കാൻ കഴിയുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ യുദ്ധത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും പ്രാസാദങ്ങളും ആയുധങ്ങളാകുന്നു — കൈയിൽ കിട്ടുന്നതെല്ലാം ആയുധമാക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധശൈലിയുടെ പരിചയമാണിത്. ഇരുപക്ഷത്തെയും മന്ത്രിമാരെ കവി ‘മഹാഭാഗർ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളും വീരരാണ് എന്ന ആദരം. രാവണന്റെ നേർക്കുള്ള ശൂലവർഷം യമയോദ്ധാക്കളുടെ സംഘടിതമായ യുദ്ധകൗശലം കാണിക്കുന്നു. രാവണൻ ഇവിടെ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല; പുഷ്പകത്തിൽത്തന്നെ നിന്നുകൊണ്ടു പ്രഹരങ്ങൾ സഹിക്കുന്നു. യമന്റെ മന്ത്രിമാരും രാവണന്റെ മന്ത്രിമാർക്കു തുല്യബലരാണെന്നതു യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അശോകോപമയും വ്യംഗ്യപൂർണമാണ് — ‘അശോകം’ എന്ന പേരു ശോകമില്ലായ്മയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാവണന്റെ അവസ്ഥ ശോചനീയമാണ്.
ആ ബലവാൻ അസ്ത്രബലത്താൽ ശൂലങ്ങളും ഗദകളും പ്രാസങ്ങളും ശക്തികളും തോമരങ്ങളും ശരങ്ങളും മുസലങ്ങളും പാറകളും വൃക്ഷങ്ങളും വർഷിച്ചു. മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും ശസ്ത്രങ്ങളുടെയും അതിഭീകരമായ ആ വർഷം ഭൂതലത്തിൽ യമസൈന്യങ്ങളുടെമേൽ പതിച്ചു. എന്നാൽ ആ യമയോദ്ധാക്കളെല്ലാം അവയെല്ലാം തകർത്ത്, ആ അസ്ത്രം നിഷ്ഫലമാക്കി, ഘോരനായ ആ ഒരൊറ്റ രാക്ഷസനെ ലക്ഷക്കണക്കിനായി പ്രഹരിച്ചു. മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ പർവതത്തെ എന്നപോലെ അവരെല്ലാം അവനെ വളഞ്ഞ് ഭിന്ദിപാലങ്ങളും ശൂലങ്ങളുംകൊണ്ടു ശ്വാസംവിടാൻപോലും ഇടനൽകാതെ പ്രഹരിച്ചു — അവന്റെ ശ്വാസത്തിനുപോലും അവസരം നൽകിയില്ല. അതോടെ കവചം തെറിച്ചുപോയ, ക്രുദ്ധനായ, രക്തപ്രവാഹങ്ങളിൽ കുളിച്ച അവൻ പുഷ്പകം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂമിയിൽ ഇറങ്ങിനിന്നു. പിന്നീട് ഒരു മുഹൂർത്തനേരംകൊണ്ടു ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, വില്ലും ബാണവുമേന്തി അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വീണ്ടും ഉയർന്നു; ക്രുദ്ധനായ അന്തകനെപ്പോലെ നിലകൊണ്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ ക്ഷണികമായ പരാജയം — കവചം തകർന്നു, വിമാനം ഉപേക്ഷിച്ചു; എന്നാൽ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവൻ വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ‘യഥാന്തകഃ’ (അന്തകനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ വിചിത്രമാണ് — യമലോകത്തിൽത്തന്നെ അവൻ അന്തകനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്നു. യമയോദ്ധാക്കളുടെ സാമർഥ്യം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾപോലും അവർ തടുക്കുന്നു; മുമ്പ് ആരും അതു ചെയ്തിട്ടില്ല. ‘ഏകം ഘോരം രാക്ഷസം ശതസഹസ്രശഃ’ — ഒരുവനെതിരെ ലക്ഷങ്ങൾ. മേഘങ്ങളാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട പർവതത്തിന്റെ ഉപമ രാവണന്റെ സ്ഥൈര്യവും യമയോദ്ധാക്കളുടെ ബാഹുല്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. കവചത്തിന്റെ നാശവും പുഷ്പകത്തിന്റെ ഉപേക്ഷയും രാവണന്റെ സങ്കടത്തിന്റെ പരകാഷ്ഠയാണ്. എന്നാൽ ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം അവൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും സന്നദ്ധനാകുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ദൃഢസ്വഭാവം. ‘കാർമുകീ ബാണീ’ (വില്ലേന്തിയവൻ, ബാണമേന്തിയവൻ) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവന്റെ പുനഃസജ്ജത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് അവൻ വില്ലിൽ ദിവ്യമായ പാശുപതാസ്ത്രം തൊടുത്ത്, ‘നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ’ എന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ വില്ലു വലിച്ചു. ഇന്ദ്രശത്രുവായ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വില്ലു ചെവിവരെ വലിച്ച്, ക്രുദ്ധനായി, ത്രിപുരത്തിനുനേരെ ശങ്കരൻ എന്നപോലെ, ആ ശരം വിട്ടു. പാശുപതാസ്ത്രം ശിവന്റെ അസ്ത്രമാണ്; അതിനാൽ ത്രിപുരദഹനത്തിന്റെ ഉപമ തികച്ചും ഉചിതമാണ്. ആ ശരത്തിന്റെ രൂപം, വേനലിൽ വനം ദഹിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങി ആളിപ്പടരുന്ന കാട്ടുതീയുടേതുപോലെ, പുകയും ജ്വാലാമണ്ഡലവും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. ജ്വാലാമാല ചൂടിയ ആ ശരം, മാംസഭോജികളായ ജന്തുക്കൾ പിന്തുടർന്നുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട് പൊന്തക്കാടുകളെയും മരങ്ങളെയും ഭസ്മമാക്കി പാഞ്ഞു. മാംസഭോജികളായ ജന്തുക്കൾ ശരത്തെ പിന്തുടരുന്നു — അത് എവിടെ പോകുന്നുവോ അവിടെ ശവങ്ങളുണ്ടാകുമെന്നറിഞ്ഞ്. അതിന്റെ തേജസ്സാൽ ദഹിച്ച വൈവസ്വതന്റെ (യമന്റെ) സൈന്യങ്ങൾ ആ യുദ്ധത്തിൽ മഹേന്ദ്രധ്വജങ്ങൾപോലെ നിലംപതിച്ചു. ഇന്ദ്രധ്വജോത്സവത്തിന്റെ അവസാനം കൊടിമരം താഴെയിറക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു അവരുടെ വീഴ്ച. തുടർന്നു ഭീമപരാക്രമനായ രാക്ഷസൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുമാറ് അതിമഹത്തായ നാദം മുഴക്കി. സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാവണന്റെ വിജയംപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ യമൻ സ്വയം ഇതുവരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വന്നിട്ടില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ഇങ്ങനെ കവി കഥയുടെ പിരിമുറുക്കം വർധിപ്പിക്കുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ നാശം യമന്റെ ക്രോധത്തിനു കാരണമാകും. രാവണൻ ശിവഭക്തനാണെന്നു പ്രസിദ്ധിയുണ്ട്; അവനു പാശുപതാസ്ത്രം ലഭിച്ചതും അതുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു. അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവം കാട്ടുതീയോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു — അതു ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, പൊന്തക്കാടുകളെയും മരങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ’ എന്ന വാക്കു യോദ്ധാവിന്റെ വെല്ലുവിളിയാണ്; ഓടിപ്പോകുന്നവരെപ്പോലും രാവണൻ തടയുന്നു. യമസൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താൽ, അടുത്ത സർഗത്തിൽ യമൻ സ്വയം യുദ്ധഭൂമിയിലെത്തുന്നതിനുള്ള കാരണം സിദ്ധമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥