സർഗ്ഗം
നാരദോപദേശവും രാവണന്റെ യമലോകയാത്രയും
മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ നാരദനെ കാണുന്നത്, മർത്യലോകത്തെ ക്ലേശിപ്പിക്കാതെ യമനെ ജയിക്കാനുള്ള ഉപദേശം, രാവണന്റെ പ്രതിജ്ഞ, ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കുള്ള പ്രയാണം, നാരദന്റെ കൗതുകവും ചിന്തയും
അഗസ്ത്യൻ പറയുന്നു — തുടർന്നു ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യരെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന രാക്ഷസാധിപൻ ഇടതൂർന്ന മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ നാരദനെ കണ്ടുമുട്ടി. നിശാചരനായ ദശഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ച്, വന്നതിന്റെ കാരണവും ചോദിച്ചു. ഋഷിമാരോടുള്ള ശിഷ്ടാചാരം രാവണനും അറിയാം — നാരദന്റെ പ്രഭാവം എല്ലായിടത്തും മാനിക്കപ്പെടുന്നതാണ്. അപ്പോൾ മേഘത്തിനുമുകളിൽ ഇരുന്ന, മഹാതേജസ്വിയും അമിതപ്രഭനുമായ ദേവർഷി നാരദൻ പുഷ്പകത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാധിപതേ, സൗമ്യാ, വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രാ, നിൽക്കുക. കുലീനനായവനേ, നിന്റെ ഊർജസ്വലമായ പരാക്രമങ്ങളിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്. വിഷ്ണു നടത്തിയ ദൈത്യസംഹാരങ്ങളാലും ഗന്ധർവന്മാരെയും നാഗങ്ങളെയും അമർച്ച ചെയ്തതിനാലും ഞാൻ എങ്ങനെ സന്തുഷ്ടനായോ, അതുപോലെ നീ നടത്തിയ മർദനങ്ങളാലും ഞാൻ അത്യധികം സംതൃപ്തനായിരിക്കുന്നു.’ നാരദന്റെ വാക്കിൽ ഗൂഢമായ ഒരു അഭിപ്രായമുണ്ട് — അദ്ദേഹം കലഹപ്രിയനെന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശംസ രാവണന്റെ അഹങ്കാരം വർധിപ്പിക്കാനും അതുവഴി അവനെ ഒരു പുതിയ യുദ്ധത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കാനുമാണ്. വിഷ്ണുവിന്റെ ദൈത്യവധവുമായി രാവണന്റെ വിജയങ്ങളെ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നതും വ്യംഗ്യപൂർണമാണ് — വിഷ്ണു ധർമരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, രാവണനാകട്ടെ ദർപ്പംകൊണ്ട്. ‘സൗമ്യ’ എന്ന സംബോധനയും സാന്ത്വനത്തിനാണ് — രാവണനെ ക്രുദ്ധനാക്കാൻ നാരദൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. നാരദൻ മേഘത്തിനുമുകളിൽ, രാവണൻ പുഷ്പകത്തിൽ — ഇരുവരുടെയും സംവാദം ആകാശത്തുവച്ചുതന്നെ നടക്കുന്നു. ഈ ദൃശ്യം കഥയുടെ ഗതി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ രാവണന്റെ വിജയയാത്ര ലോകപാലന്മാരുടെ ലോകങ്ങളിലാണ്, ഭൂമിയിലല്ല. മുനിയുടെ പ്രശംസ രാവണന്റെ കാതുകൾക്കു മധുരമാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശം കേൾക്കാൻ അവൻ തയ്യാറാകുന്നു.
നാരദൻ പറയുന്നു: ‘ഞാൻ ഒരു കാര്യം പറയാം; നീ കേൾക്കുമെങ്കിൽ അതു കേൾക്കേണ്ടതാണ്. വത്സാ, ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിക്കുക. വത്സാ, ദേവന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെടാത്ത നീ എന്തിനാണ് ഈ ലോകത്തെ കൊല്ലുന്നത്? ഈ ലോകം മൃത്യുവിന്റെ വശത്തായിരിക്കെ, അതു കൊല്ലപ്പെട്ടതുതന്നെ. ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ എന്നിവരാൽ വധിക്കപ്പെടാത്ത നീ മനുഷ്യലോകത്തെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. എപ്പോഴും തന്റെ ശ്രേയസ്സിന്റെ കാര്യത്തിൽ മൂഢവും മഹാവ്യസനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും നൂറുകണക്കിനു ജരാവ്യാധികളോടുകൂടിയതുമായ അങ്ങനെയുള്ള ലോകത്തെ ആരാണു കൊല്ലുക? അവിടവിടെ പലവിധമായ അനിഷ്ടങ്ങൾ വന്നുചേർന്ന് നിരന്തരം പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന മനുഷ്യലോകത്തോട് ഏതു ബുദ്ധിമാനാണ് യുദ്ധത്തിൽ താത്പര്യം കാണിക്കുക? ദൈവത്താൽ ഹതമായതും വിശപ്പ്, ദാഹം, ജര മുതലായവയാൽ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും വിഷാദവും ശോകവുംകൊണ്ടു മൂഢമായതുമായ ലോകത്തെ നീ നശിപ്പിക്കരുത്. മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസേശ്വരാ, നോക്കൂ — ഈ മനുഷ്യലോകം മൂഢമാണ്, ഇങ്ങനെ വിചിത്രമായ ലക്ഷ്യങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ഗതി ആർക്കും അറിയില്ല. ഒരിടത്തു സന്തുഷ്ടരായ ആളുകൾ വാദ്യവും നൃത്തവും ആസ്വദിക്കുന്നു; മറ്റൊരിടത്ത് ദുഃഖിതർ കണ്ണീരൊഴുകുന്ന മുഖങ്ങളോടെ കരയുന്നു. അമ്മ, അച്ഛൻ, മക്കൾ എന്നിവരോടുള്ള സ്നേഹത്താലും ഭാര്യയും ബന്ധുക്കളുമായുള്ള മനോഹരബന്ധങ്ങളാലും മോഹിതരായ ഈ ജനം, നശിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും സ്വന്തം ക്ലേശം അറിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ മോഹത്താൽ തകർന്ന ലോകത്തെ ക്ലേശിപ്പിച്ചിട്ട് എന്തു നേട്ടം? സൗമ്യാ, നീ മർത്യലോകത്തെ ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു; സംശയമില്ല.’ ഇവിടെ നാരദന്റെ ഉപദേശത്തിൽ സംസാരത്തിന്റെ ദുഃഖസ്വഭാവം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ജര, വ്യാധി, വിശപ്പ്, ശോകം, മോഹം എന്നിവ മനുഷ്യരെ നിരന്തരം പീഡിപ്പിക്കുന്നു. സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ കൂടിക്കലരലും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിടത്തു നൃത്തം, മറ്റൊരിടത്തു കരച്ചിൽ. സ്നേഹബന്ധങ്ങൾതന്നെയാണു മനുഷ്യന്റെ മോഹത്തിനു കാരണം; അതിനാൽ സ്വന്തം ദുഃഖംപോലും അവൻ അറിയുന്നില്ല. ഈ യുക്തിയിൽനിന്നു നാരദൻ നിഗമനം പറയുന്നു — സ്വയംതന്നെ നശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനെ കൊല്ലുന്നതിൽ ശൗര്യമില്ല. ഈ ഉപദേശം കരുണാപൂർണമായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ലക്ഷ്യം രാവണനെ മർത്യലോകത്തിൽനിന്ന് അകറ്റി യമന്റെ നേർക്കു നയിക്കുക എന്നതാണ്. യഥാർഥത്തിൽ നാരദൻ മനുഷ്യരെ രക്ഷിക്കുന്നതോടൊപ്പം രാവണന്റെ വിനാശത്തിന്റെ വഴിയും തുറക്കുന്നു. ‘മാ ക്ഷപയസ്വ’ (നശിപ്പിക്കരുത്) എന്ന സ്പഷ്ടമായ നിഷേധം — ഇതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. മർത്യലോകം ദുഃഖപൂർണമാണ്; അതിനാൽ അതിനെ കൊല്ലുന്നതു പൗരുഷമല്ല, ദുർബലനെ പീഡിപ്പിക്കലാണ് എന്നാണു നാരദന്റെ താത്പര്യം. നാരദന്റെ വാക്കുകളിൽ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സ്വരം വ്യക്തമാണ് — സംസാരം സ്വപ്നംപോലെ അനിത്യമാണ്; അവിടെ യുദ്ധംകൊണ്ടു കീർത്തി ലഭിക്കുന്നില്ല. ‘ഹത ഏവ ഹ്യയം ലോകോ യദാ മൃത്യുവശം ഗതഃ’ (ഈ ലോകം മൃത്യുവിന്റെ വശത്തായിരിക്കെ അതു കൊല്ലപ്പെട്ടതുതന്നെ) എന്ന വാക്യം മുഴുവൻ ഉപദേശത്തിന്റെയും സൂത്രമാണ് — മൃത്യുവിന് അധീനനായവൻ മുമ്പേതന്നെ മരിച്ചവനെപ്പോലെയാണ്. ഈ യുക്തിയുടെ സ്വാഭാവികമായ നിഗമനം — മൃത്യുവിന്റെ സ്വാമിയായ യമനാണു യഥാർഥ പ്രതിയോഗി. ഇങ്ങനെ നാരദൻ സമർഥമായി രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയെ മനുഷ്യനിൽനിന്നു യമനിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. ‘ശ്രോഷ്യസേ യദി’ (നീ കേൾക്കുമെങ്കിൽ) എന്ന സംശയം കലർന്ന വാക്ക്, രാവണന്റെ സ്വഭാവം അറിയുന്ന മുനിയുടെ ജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു.
നാരദൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘ഇവരെല്ലാം അവശ്യം യമസദനത്തിലേക്കു പോകേണ്ടവരാണ്. പൗലസ്ത്യാ, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനേ, അതിനാൽ യമനെ കീഴടക്കുക; അദ്ദേഹത്തെ ജയിച്ചാൽ എല്ലാം ജയിച്ചതുതന്നെ; സംശയമില്ല.’ ഈ യുക്തി കൗശലപൂർണമാണ് — എല്ലാ ജീവികളും ഒടുവിൽ യമന്റെ വശത്താകുന്നു; അതിനാൽ യമനെ ജയിക്കുന്നവൻ എല്ലാവരെയും ജയിക്കുന്നവനാണ്. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന ലങ്കേശൻ നാരദനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ഉറക്കെ ചിരിച്ച്, അവിടെവച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും ഇടയിൽ വിഹരിക്കുന്നവനേ, യുദ്ധപ്രിയനായ മഹർഷേ, വിജയത്തിനായി രസാതലത്തിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പിന്നീടു മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിച്ച്, നാഗങ്ങളെയും ദേവന്മാരെയും വശത്താക്കി, അമൃതത്തിനുവേണ്ടി രസാലയമായ സമുദ്രം ഞാൻ കടയും.’ ‘സമരപ്രിയ’ എന്ന സംബോധന നാരദന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം യുദ്ധം കാണാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനാണ്. രാവണന്റെ പദ്ധതി ബൃഹത്താണ് — രസാതലവിജയം, ത്രൈലോക്യത്തെ വശത്താക്കൽ, അമൃതപ്രാപ്തി. സമുദ്രം കടഞ്ഞ് അമൃതം നേടാനുള്ള അവന്റെ ആഗ്രഹം ദേവന്മാരുടെ അമൃതപ്രാപ്തിയുടെ അനുകരണമാണ്; അതുവഴി അവനും അമരനാകാൻ. രാവണൻ നാരദന്റെ വാക്കു പൂർണമായി സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; തന്റെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച പദ്ധതിയാണ് അവൻ പറയുന്നത്. എന്നാൽ അവന്റെ പദ്ധതിയിലും യമവിജയം ഉൾപ്പെടുന്നു; കാരണം രസാതലത്തിലേക്കുള്ള വഴി യമപുരത്തിലൂടെയാണ്. അവന്റെ ചിരി നാരദന്റെ ഉപദേശത്തെ നിസ്സാരമായി കരുതുന്നവന്റേതുപോലെയാണ്. ‘ദേവഗന്ധർവവിഹാര’ എന്ന സംബോധനയാൽ രാവണൻ നാരദന്റെ സർവത്ര സഞ്ചാരം ഓർക്കുന്നു — ദേവലോകങ്ങളിലും അദ്ദേഹം സ്വച്ഛന്ദം വിഹരിക്കുന്നു. ഈ വിശേഷണങ്ങൾ രാവണന്റെ കൂടബുദ്ധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുനിക്കു പ്രിയമായതാണ് അവൻ പറയുന്നത്.
അപ്പോൾ ഭഗവാനായ നാരദമുനി ദശഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇപ്പോൾ ഇവിടെനിന്നു മറ്റൊരു വഴിയിലൂടെ നീ എവിടേക്കാണു പോകുന്നത്? ആക്രമിക്കാനാവാത്തവനേ, ശത്രുക്കളെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നവനേ, അത്യന്തം ദുർഗമമായ ഈ വഴി പ്രേതരാജനായ യമന്റെ പുരത്തിലേക്കാണല്ലോ പോകുന്നത്.’ നാരദൻ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രസാതലത്തിലേക്കുള്ള വഴി യമപുരത്തിലൂടെത്തന്നെയാണ്. ആ ദശാനനൻ ശരത്കാലമേഘംപോലെയുള്ള ചിരി ചിരിച്ച് ‘ശരി, തീരുമാനിച്ചു’ എന്നു പറഞ്ഞു; ഇങ്ങനെയും പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മൻ, അതിനാൽ വൈവസ്വതനെ (യമനെ) വധിക്കാൻ ഒരുങ്ങി, സൂര്യപുത്രനായ യമരാജാവ് വസിക്കുന്ന ആ ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കു ഞാൻ പോകുന്നു. ഭഗവാനേ, യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന ഞാൻ ക്രോധത്തോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ടുണ്ട് — നാലു ലോകപാലന്മാരെയും ജയിക്കുമെന്ന്. പ്രഭോ, അതിനാൽ ഞാൻ ഇവിടെനിന്നു പിതൃരാജന്റെ പുരത്തിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നു; ജീവികളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്ന യമനെ ഞാൻ മൃത്യുവുമായി ചേർക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദശഗ്രീവൻ ആ മുനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ദക്ഷിണദിക്കിലേക്കു കടന്നു യാത്രയായി. രാവണന്റെ വാക്കിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — സ്വയം ജീവികളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവനായ അവൻ യമനെ ‘ജീവികളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നവൻ’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു. ‘മൃത്യുവുമായി ചേർക്കും’ എന്ന വാക്കു വിചിത്രമാണ് — മൃത്യുവിന്റെ സ്വാമിയെ മൃത്യുവാൽ കൊല്ലാനുള്ള ആഗ്രഹം. ശരത്കാലമേഘത്തിന്റെ ഉപമ അവന്റെ ചിരിയുടെ ശുഭ്രതയും ഗാംഭീര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കൃതം’ (ശരി, തീരുമാനിച്ചു) എന്ന ഒറ്റപ്പദത്താൽ അവൻ നാരദന്റെ സൂചന സ്വീകരിക്കുകയും തന്റെ നിശ്ചയം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലോകപാലവിജയത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ മുമ്പു കുബേരവിജയത്തോടെ ആരംഭിച്ചു; ഇപ്പോൾ യമൻ രണ്ടാമത്തെ ലക്ഷ്യം, മുന്നോട്ടു വരുണനും ഇന്ദ്രനും. ‘യത്ര സൂര്യാത്മജഃ നൃപഃ’ (സൂര്യപുത്രനായ രാജാവ് വസിക്കുന്നിടത്ത്) എന്ന പദത്താൽ യമന്റെ രാജത്വം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു രാജാവിനെയെന്നപോലെ അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കാനാണു രാവണൻ പോകുന്നത്. യമന്റെ നഗരം ദക്ഷിണദിക്കിലാണ് എന്ന പുരാണപ്രസിദ്ധി ഇവിടെ പിന്തുടരപ്പെടുന്നു. മന്ത്രിമാരോടൊപ്പമുള്ള പ്രയാണം അവന്റെ രാജോചിതമായ വൈഭവം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, സേനയോടൊപ്പമാണ്. രാവണന്റെ പ്രതിജ്ഞ ക്രോധത്തിൽ ചെയ്തതാണെന്ന് അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു — ‘ക്രോധാത് പ്രതിജ്ഞാതം’ (ക്രോധത്തോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു); അതിനാൽ അവന്റെ കർമങ്ങളുടെ മൂലം വിവേകമല്ല, ക്രോധമാണ്. ഇത് അവന്റെ പതനത്തിനും കാരണമാകും.
രാവണൻ പോയശേഷം മഹാതേജസ്വിയായ നാരദൻ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ധ്യാനത്തിലാണ്ട്, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ, ആ വിപ്രശ്രേഷ്ഠൻ ചിന്തിച്ചു: ‘ആയുസ്സു ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചരാചരങ്ങളും ധർമാനുസൃതം ആരാൽ ക്ലേശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ കാലനെ എങ്ങനെ ജയിക്കും? ജീവികൾ ദാനം ചെയ്തതിനും ചെയ്ത കർമങ്ങൾക്കും സാക്ഷിയായ, രണ്ടാമതൊരു അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ളവൻ; ഏതു മഹാത്മാവിന്റെ പ്രഭാവത്താലാണോ ബോധം നേടിയ ലോകങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ആരെ ഭയന്നാണോ മൂന്നു ലോകങ്ങളും എപ്പോഴും ഓടിയകലുന്നത് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഈ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ സ്വയം എങ്ങനെ ചെല്ലും? വിധാതാവും ധാതാവുമായവൻ, സുകൃതത്തിനും ദുഷ്കൃതത്തിനും ഫലം നൽകുന്നവൻ, ത്രൈലോക്യത്തെ ജയിച്ചവൻ — അദ്ദേഹത്തെ ഇവൻ എങ്ങനെ ജയിക്കും? മറ്റെന്തു വിധാനം ചെയ്ത് ഇവൻ ഇതു സാധിക്കും? എനിക്കു കൗതുകം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു; ഈ യമനും രാക്ഷസനും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ കാണാൻ ഞാൻ സ്വയം യമസദനത്തിലേക്കു പോകും.’ നാരദന്റെ ചിന്തയിൽ യമന്റെ സ്വരൂപം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം മൃത്യുദേവൻ മാത്രമല്ല; ധർമത്തിന്റെ നിയന്താവും കർമഫലദാതാവും എല്ലാവരുടെയും സാക്ഷിയുമാണ്. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെമേലുള്ള വിജയം അസാധ്യംപോലെയാണ്. എന്നിട്ടും പരിണാമം നാരദന് അറിയില്ല; അതിനാലാണു കൗതുകം. ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ കഥയുടെ ഒരു പുതിയ സന്ദർഭം തുറക്കപ്പെടുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ യമലോകത്തിലെ യുദ്ധം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിധൂമഃ പാവക ഇവ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ) എന്ന ഉപമ നാരദന്റെ ധ്യാനത്തിന്റെ നിർമലത കാണിക്കുന്നു. ‘കൗതൂഹലം’ എന്ന നപുംസകപദത്തോടൊപ്പം ‘സമുത്പന്നോ’ എന്ന പുല്ലിംഗരൂപം ഈ മുദ്രണത്തിൽ കാണുന്നു; അച്ചടിച്ചതുപോലെതന്നെ അതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു — നാരദൻ സ്വയം കൗതുകമുള്ളവനായി എന്ന അർഥവും സാധ്യമാണ്. നാരദന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നാണ് — കാലനെ എങ്ങനെ ജയിക്കും, രാക്ഷസൻ സ്വയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്ത് എങ്ങനെ ചെല്ലും, ഏതു വിധാനത്താൽ അദ്ദേഹത്തെ ജയിക്കും. ഈ ചോദ്യങ്ങൾ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിലും കൗതുകം ജനിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥