॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 18-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

മരുത്തന്റെ പരാജയവും ദേവന്മാർ പക്ഷികൾക്കു നൽകിയ വരങ്ങളും

ഉശീരബീജത്തിൽ മരുത്തന്റെ യജ്ഞം, ദേവന്മാർ തിര്യഗ്യോനിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ യുദ്ധയാചന, സംവർത്തന്റെ നിവാരണം, രാവണന്റെ ജയഘോഷം, മയിൽ, കാക്ക, ഹംസം, ഓന്ത് എന്നിവയ്ക്കുള്ള വരദാനം

വേദവതി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചശേഷം രാവണൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി വീണ്ടും ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ സംഭവം അവന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു പശ്ചാത്താപവും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല; അവൻ ദിഗ്വിജയംതന്നെ തുടരുന്നു. പിന്നീട് ഉശീരബീജം എന്ന ദേശത്തെത്തിയ അവൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം യജ്ഞം ചെയ്യുന്ന മരുത്തരാജാവിനെ കണ്ടു. അവിടെ ബൃഹസ്പതിയുടെ സഹോദരനായ, ധർമജ്ഞനായ സംവർത്തൻ എന്ന ബ്രഹ്മർഷി സകല ദേവഗണങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അദ്ദേഹത്തെക്കൊണ്ടു യജ്ഞം ചെയ്യിക്കുകയായിരുന്നു. വരദാനത്താൽ ജയിക്കാനാവാത്ത ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട്, അവന്റെ ആക്രമണം ഭയന്ന ദേവന്മാർ തിര്യഗ്യോനികളിൽ (പക്ഷിമൃഗരൂപങ്ങളിൽ) പ്രവേശിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ മയിലായി; ധർമരാജൻ കാക്കയായി; ധനാധ്യക്ഷനായ കുബേരൻ ഓന്തായി; വരുണൻ ഹംസമായി. ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ ഭയം വിചിത്രമാണ് — ലോകപാലന്മാരായിട്ടും ബ്രഹ്മവരംനിമിത്തം രാവണനെ ജയിക്കാൻ അവർക്കു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ അവർ പക്ഷിരൂപത്തിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭം മുന്നോട്ടുള്ള വരദാനത്തിന് ആധാരമാകും; കാരണം ദേവന്മാരുടെ രക്ഷയ്ക്കു സഹായിച്ച ജീവികളെ അവർ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. മരുത്തൻ പ്രസിദ്ധനായ യജ്ഞകർത്താവായ രാജാവാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ ദേവന്മാർ സ്വയം വന്നുചേരുമായിരുന്നു. സംവർത്തൻ ബൃഹസ്പതിയുടെ അനുജനാണ്; അദ്ദേഹമാണ് മരുത്തന്റെ ഋത്വിക്ക്. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിന്റെ വൈഭവം കാണിച്ചശേഷം രാവണന്റെ ആഗമനത്താൽ അതിനുണ്ടാകുന്ന വിഘ്നം കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ രൂപാന്തരം ഒരു പലായനംപോലെയാണ് — അവർ യജ്ഞം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ തിരിച്ചറിയപ്പെടാതെ അവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു.

ശത്രുനാശകനായ രാമാ, മറ്റു ദേവന്മാരും ഇങ്ങനെ രൂപംമാറിയപ്പോൾ രാവണൻ അശുദ്ധമായ നായ എന്നപോലെ യജ്ഞശാലയിൽ പ്രവേശിച്ചു. കവി ഇവിടെ തീവ്രമായ ഒരു ഉപമ പ്രയോഗിക്കുന്നു — നായ യജ്ഞഭൂമിയെ അശുദ്ധമാക്കുന്നതുപോലെ രാവണന്റെ പ്രവേശം യജ്ഞത്തിന്റെ പവിത്രത തകർക്കുന്നു. ആ രാക്ഷസാധിപൻ രാജാവിനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധം തരിക; അല്ലെങ്കിൽ “ഞാൻ തോറ്റിരിക്കുന്നു” എന്നു പറയുക.’ ഇതാണ് എല്ലായിടത്തും അവന്റെ നിയമം — യുദ്ധമോ പരാജയസമ്മതമോ. അപ്പോൾ മരുത്തരാജാവ് ‘അങ്ങ് ആരാണ്?’ എന്ന് അവനോടു ചോദിച്ചു. രാവണൻ പരിഹാസത്തോടെ ചിരിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ധനദന്റെ അനുജനായ രാവണനെ — എന്നെ — അറിയാത്ത നിന്റെ ഈ കൗതുകമില്ലായ്മയിൽ ഞാൻ പ്രീതനാണ്. എന്റെ ബലം അറിയാത്ത മറ്റാരാണു മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമുള്ളത്? സഹോദരനെ ജയിച്ചാണ് ഞാൻ ഈ വിമാനം കൊണ്ടുവന്നത്.’ അവന്റെ വ്യംഗ്യം വ്യക്തമാണ് — ‘ഞാൻ പ്രീതനാണ്’ എന്ന വാക്ക് യഥാർഥത്തിൽ ക്രോധത്തിന്റെ മറയാണ്. തന്റെ ഖ്യാതി എല്ലായിടത്തും പരന്നിട്ടുണ്ടെന്നാണ് അവന്റെ ദൃഢവിശ്വാസം; അതിനാൽ തന്നെ അറിയാത്തതുപോലും അവൻ അപമാനമായി കരുതുന്നു. രാവണന്റെ ആത്മപ്രശംസ ശ്രദ്ധേയമാണ് — സ്വന്തം സഹോദരന്റെ പരാജയംതന്നെ തന്റെ കീർത്തിയുടെ തെളിവായി അവൻ കരുതുന്നു. പുഷ്പകവിമാനം അവന്റെ ജയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ഇതിലൂടെ അവന്റെ ധർമബുദ്ധിയുടെ അഭാവവും വ്യക്തമാകുന്നു.

അപ്പോൾ ആ മരുത്തരാജാവ് രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച അങ്ങ് ധന്യൻതന്നെ! അങ്ങയെപ്പോലെ പ്രശംസനീയനായ ഒരാൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല. മുമ്പ് ഏതൊരു ധർമം മാത്രം ആചരിച്ചിട്ടാണ് അങ്ങു വരം നേടിയത്? അങ്ങു സ്വയം പറയുന്നതുപോലെയുള്ള ഒന്ന് ഞാൻ ഇതിനുമുമ്പു കേട്ടിട്ടില്ല. ദുർബുദ്ധേ, ഇപ്പോൾ നിൽക്കുക; ജീവനോടെ നീ എന്റെ അടുത്തുനിന്നു തിരിച്ചുപോവുകയില്ല. ഇന്നു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ നിന്നെ ഞാൻ യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും.’ മരുത്തന്റെ വാക്കിൽ മൂർച്ചയുള്ള പരിഹാസമുണ്ട് — ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ പരാജയം പ്രശംസനീയമല്ല, ലജ്ജാകരമാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്നു നരാധിപൻ വില്ലും ശരങ്ങളുമെടുത്ത് ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു; എന്നാൽ സംവർത്തൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴി തടഞ്ഞു. ആ മഹർഷി സ്നേഹത്തോടെ മരുത്തനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ വാക്കു കേൾക്കേണ്ടതാണെങ്കിൽ, യുദ്ധം നിനക്ക് ഉചിതമല്ല. ഈ മാഹേശ്വരസത്രം പൂർത്തിയാകാതെ പോയാൽ അതു കുലത്തെ ദഹിപ്പിക്കും. ദീക്ഷിതന് എവിടെ യുദ്ധം? ദീക്ഷിതന് എവിടെ ക്രോധം? ജയത്തിൽ എപ്പോഴും സംശയമുണ്ട്; രാക്ഷസനാകട്ടെ ജയിക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ളവനും.’ ഗുരുവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഭൂപതിയായ മരുത്തൻ പിന്തിരിഞ്ഞു; ശരത്തോടുകൂടിയ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച് ശാന്തനായി യജ്ഞത്തിലേക്കു മുഖംതിരിച്ചു. ഇവിടെ ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാണിക്കപ്പെടുന്നു — യജ്ഞത്തിൽ ദീക്ഷിതനായവനു ക്രോധവും യുദ്ധവും നിഷിദ്ധമാണ്; യജമാനന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യം യജ്ഞത്തിന്റെ പൂർത്തീകരണമാണ്, സ്വാഭിമാനത്തിന്റെ സംരക്ഷണമല്ല. മരുത്തൻ ശൂരനാണെങ്കിലും ഗുരുവിന്റെ വാക്കു മാനിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്മാറ്റം ഭയംകൊണ്ടല്ല, ധർമംകൊണ്ടാണ്. സംവർത്തൻ പ്രായോഗികമായ ഒരു കാരണവും നൽകുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ ജയം അനിശ്ചിതമാണ്; വരം നേടിയ രാക്ഷസൻ ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനുമാണ്. സംവർത്തന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട് — ഒന്നാമതു യജ്ഞത്തിന്റെ രക്ഷ, രണ്ടാമതു ദീക്ഷാധർമം, മൂന്നാമതു യുദ്ധത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം. ഈ ക്രമം ഋഷിയുടെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം ആദ്യം ധർമവും പിന്നെ വ്യവഹാരവും പറയുന്നു. മരുത്തന്റെ ആജ്ഞാപാലനം ശിഷ്യന്റെ ആദർശമാണ്. രാവണനാകട്ടെ ഈ പിന്മാറ്റത്തെ പരാജയമായി കരുതുന്നു — ഇത് അവന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിന്റെ സങ്കുചിതത്വവും കാണിക്കുന്നു. ‘മാഹേശ്വരം സത്രം’ എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ദേവത ശിവനാണെന്ന് അറിയാം; അതിന്റെ ഭംഗം മഹാനർഥമാണ്.

അപ്പോൾ മരുത്തൻ തോറ്റുവെന്നു കരുതി ശുകൻ ‘രാവണൻ ജയിക്കുന്നു’ എന്ന് ഉറക്കെ ഘോഷിച്ചു; ഹർഷത്തോടെ ആർപ്പുവിളിക്കുകയും ചെയ്തു. യഥാർഥത്തിൽ യുദ്ധം നടന്നില്ല; എന്നിട്ടും പിന്മാറ്റത്തെത്തന്നെ പരാജയമായി കരുതി രാക്ഷസന്മാർ ജയം ഘോഷിക്കുന്നു. രാവണൻ അവിടെ യജ്ഞത്തിനു വന്നുചേർന്ന് അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന മഹർഷിമാരെ ഭക്ഷിച്ച്, അവരുടെ രക്തംകൊണ്ടു തൃപ്തനായി, വീണ്ടും ഭൂമിയിലൂടെ യാത്രയായി. ഇത് അവന്റെ ക്രൗര്യത്തിന്റെ പരകാഷ്ഠയാണ് — യജ്ഞത്തിനു വന്ന നിരപരാധികളായ ഋഷിമാർപോലും അവന് ആഹാരമായി. രാവണൻ പോയശേഷം ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ സ്വന്തം രൂപം വീണ്ടെടുത്ത് ആ ജീവികളോടു സംസാരിച്ചു. ഭയത്തിന്റെ കാലം കഴിഞ്ഞു; ഇനി കൃതജ്ഞതയുടെ കാലം. ശുകന്റെ ഘോഷണം രാവണന്റെ സേവകരുടെ മുഖസ്തുതിശീലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹർഷിഭക്ഷണം അവന്റെ രാക്ഷസസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ദിഗ്വിജയം രാജനീതി മാത്രമല്ല, ഹിംസയുമാണ്.

ആദ്യം ഇന്ദ്രൻ ഹർഷത്തോടെ നീലപ്പീലികളുള്ള മയിലിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രീതനാണ്; പാമ്പിൽനിന്നു നിനക്കു ഭയമുണ്ടാവുകയില്ല. എന്റെ ഈ ആയിരം കണ്ണുകൾ നിന്റെ പീലികളിൽ ഉണ്ടാകും. ഞാൻ മഴ പെയ്യിക്കുമ്പോൾ പ്രീതിയുടെ ലക്ഷണമായ ആനന്ദം നീ അനുഭവിക്കും.’ ഇങ്ങനെ സുരേശ്വരനായ ഇന്ദ്രൻ മയിലിനു വരം നൽകി. നരാധിപാ, പണ്ടു മയിലുകളുടെ പീലികൾ നീലനിറം മാത്രമായിരുന്നു; സുരാധിപനിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ചശേഷം മയിലുകളെല്ലാം അവിടെനിന്നു പോയി. ഇവിടെ ലോകപ്രസിദ്ധമായ വസ്തുതകളുടെ കാരണകഥ നൽകിയിരിക്കുന്നു — മയിൽപ്പീലിയിലെ ചന്ദ്രകങ്ങൾ ഇന്ദ്രന്റെ ആയിരം കണ്ണുകളുടെ അനുകരണമാണ്; വർഷകാലത്തെ അതിന്റെ നൃത്തം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രീതിയുടെ ലക്ഷണമാണ്; പാമ്പിനെ തിന്നുന്നത് അതിനു ലഭിച്ച വരത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം ഈ മുദ്രണത്തിൽ ഒരു അർധം മാത്രമായാണു കാണുന്നത്. ഇന്ദ്രൻ മേഘങ്ങളുടെ സ്വാമിയാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരം മഴയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ധർമജ്ഞാ’ എന്നു പക്ഷിയെ സംബോധന ചെയ്യുന്നതു വിചിത്രമാണ് — മയിൽ ദേവന്റെ രക്ഷയ്ക്കു സഹായിച്ചു; അതിനാൽ ‘ധർമജ്ഞൻ’ എന്ന് ആദരവോടെ വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മയിലിന്റെ നീലനിറം മുമ്പേ ഉണ്ടായിരുന്നു; ചന്ദ്രകങ്ങളാകട്ടെ വരത്തിൽനിന്നു വന്നവയാണ്.

രാമാ, പിന്നീട് ധർമരാജൻ പ്രാഗ്വംശത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്ന കാക്കയോടു പറഞ്ഞു: ‘പക്ഷീ, ഞാൻ നിന്നിൽ അത്യന്തം പ്രീതനാണ്; പ്രീതനായ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. മറ്റു ജീവികളെ ഞാൻ പലവിധ രോഗങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ആ രോഗങ്ങൾ നിന്നെ ബാധിക്കുകയില്ല; ഞാൻ പ്രീതനായിരിക്കെ ഇതിൽ സംശയമില്ല. പക്ഷീ, എന്റെ വരത്താൽ നിനക്കു മൃത്യുവിൽനിന്നു ഭയമില്ല; മനുഷ്യർ നിന്നെ കൊല്ലാത്തിടത്തോളം നീ ജീവിച്ചിരിക്കും. എന്റെ ലോകത്തിൽ (പിതൃലോകത്തിൽ) കഴിയുന്ന, വിശപ്പാൽ പീഡിതരായ മനുഷ്യർ, നീ ഭക്ഷിക്കുമ്പോൾ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം നന്നായി തൃപ്തരാകും.’ പ്രാഗ്വംശം യജ്ഞശാലയുടെ കിഴക്കുഭാഗമാണെന്ന് ഈ മുദ്രണത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ ശ്രാദ്ധത്തിൽ കാക്കയ്ക്കു ബലി നൽകുന്ന ആചാരത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — പിതൃലോകത്തിലുള്ള പിതൃക്കൾ കാക്കയുടെ ഭക്ഷണത്താൽ തൃപ്തരാകുന്നു എന്ന്. കാക്കയുടെ ദീർഘായുസ്സും ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. യമൻ രോഗങ്ങളുടെയും മൃത്യുവിന്റെയും സ്വാമിയാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവും അവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതുതന്നെ. കാക്കയുടെ ഭക്ഷണത്താൽ പിതൃക്കൾ തൃപ്തരാകുന്നു എന്ന വിശ്വാസം ഇന്നും ലോകത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.

വരുണൻ ഗംഗാജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഹംസത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘പക്ഷിശ്രേഷ്ഠാ, പ്രീതിയോടുകൂടിയ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. നിന്റെ നിറം മനോഹരവും സൗമ്യവും ചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെയുള്ളതും ശുദ്ധമായ നുരയുടെ പ്രഭയുള്ളതും ഉജ്ജ്വലവുമായിരിക്കും. എന്റെ ശരീരമായ ജലത്തിലെത്തുമ്പോൾ നീ എന്നും കാന്തിമാനായിരിക്കും; അതുല്യമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യും — ഇതാണ് എന്റെ പ്രീതിയുടെ ലക്ഷണം.’ രാമാ, പണ്ടു ഹംസങ്ങളുടെ നിറം പൂർണമായി വെളുപ്പായിരുന്നില്ല; അവയുടെ ചിറകുകളുടെ അറ്റം നീലനിറമായിരുന്നു, മാറിടം പുൽനാമ്പുപോലെ നിർമലവും. പിന്നീട് വൈശ്രവണൻ പർവതത്തിൽ ഇരുന്നിരുന്ന ഓന്തിനോടു പറഞ്ഞു: ‘പ്രീതനായ ഞാൻ നിനക്കു സ്വർണനിറം നൽകുന്നു. നിന്റെ ശിരസ്സ് എന്നും ദ്രവ്യമുള്ളതും അക്ഷയവുമായിരിക്കും; എന്റെ പ്രീതിയാൽ ഈ സ്വർണനിറം നിനക്കുണ്ടാകും.’ കുബേരൻ ധനാധ്യക്ഷനാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവും സ്വർണരൂപത്തിലാണ് — ഈ പൊരുത്തം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഇങ്ങനെ ആ യജ്ഞോത്സവം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ ദേവന്മാർ അവയ്ക്കു വരങ്ങൾ നൽകി രാജാവിനോടൊപ്പം വീണ്ടും സ്വന്തം ഭവനങ്ങളിലേക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ ഓരോ ദേവനും സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിനിണങ്ങിയ വരം നൽകുന്നു — മേഘസ്വാമിയായ ഇന്ദ്രൻ മയിലിനു മഴയിലുള്ള ആനന്ദം, മൃത്യുസ്വാമിയായ യമൻ കാക്കയ്ക്കു മൃത്യുഭയമില്ലായ്മ, ജലസ്വാമിയായ വരുണൻ ഹംസത്തിനു ജലത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള കാന്തി, ധനസ്വാമിയായ കുബേരൻ ഓന്തിനു സ്വർണനിറം. സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ മരുത്തന്റെ യജ്ഞവും പൂർത്തിയായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാവണന്റെ ഉപദ്രവത്തിനു യജ്ഞം നശിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഹംസത്തിന്റെ വെളുത്ത നിറം വരുണന്റെ വരത്താലാണ് — ഈ കഥയും ലോകപ്രസിദ്ധമായ ഒരു വസ്തുതയ്ക്കു കാരണം കല്പിക്കുന്നു. ഓന്തിന്റെ തലയിൽ സ്വർണനിറം ഇന്നും കാണാമെന്നു ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധിയുണ്ട്. നാലു ജീവികൾക്കുള്ള വരദാനത്താൽ സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ചെറുകഥകളുടെ സ്വഭാവമുള്ളതായി; പൂർവാർധത്തിന്റെ ഉഗ്രതയ്ക്കു വിപരീതമായി ശാന്തവുമായി. രാവണന്റെ ആഗമനം ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ മടക്കമാകട്ടെ പ്രസാദത്തിന് അവസരം നൽകുന്നു — ഈ വൈരുധ്യമാണു സർഗരചനയുടെ സൗന്ദര്യം. ‘സദ്രവ്യം ശിരഃ’ (ദ്രവ്യമുള്ള ശിരസ്സ്) എന്ന വാക്ക് ഓന്തിന്റെ തലയിൽ മണിപോലെ എന്തോ ഒരു ദ്രവ്യമുണ്ടെന്ന ലോകവിശ്വാസത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക