സർഗ്ഗം
രാക്ഷസവംശവർണനം — ഹേതി, വിദ്യുത്കേശൻ, സുകേശൻ എന്നിവരുടെ ഉത്പത്തി
രാമന്റെ വിസ്മയവും ചോദ്യവും, പ്രജാപതിയുടെ ജലസൃഷ്ടി, രാക്ഷസൻ, യക്ഷൻ എന്നീ പേരുകളുടെ നിർവചനം, ഹേതിയുടെ വിവാഹം, വിദ്യുത്കേശന്റെ ജനനവും വിവാഹവും, സുകേശനെ ഉപേക്ഷിക്കൽ, ശിവപാർവതിമാരുടെ അനുഗ്രഹം
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ വിസ്മയിച്ചു — ‘പണ്ട് ലങ്കയിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ഉത്പത്തി എങ്ങനെയായിരുന്നു?’ പിന്നീട് ത്രേതാഗ്നികൾക്കു തുല്യമായ ശരീരകാന്തിയുള്ള ആ അഗസ്ത്യനെ, തല കുലുക്കിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി, പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ഈ ലങ്ക മുമ്പും മാംസഭോജികളുടേതായിരുന്നു എന്ന അങ്ങയുടെ വാക്കു കേട്ട് എനിക്ക് അത്യധികം വിസ്മയമുണ്ടായി. രാക്ഷസന്മാർ പുലസ്ത്യവംശത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചവരാണെന്നാണ് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുള്ളത്; ഇപ്പോഴാകട്ടെ മറ്റൊരിടത്തുനിന്നും അവരുടെ ഉത്പത്തി അങ്ങ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആ പൂർവികർ രാവണനെക്കാളും കുംഭകർണനെക്കാളും പ്രഹസ്തനെക്കാളും വികടനെക്കാളും രാവണപുത്രന്മാരെക്കാളും ബലവാന്മാരായിരുന്നോ? ബ്രഹ്മർഷേ, ഇവരുടെ പൂർവികൻ ആരായിരുന്നു, ബലംകൊണ്ട് ഉഗ്രനായ അവന്റെ പേരെന്തായിരുന്നു, എന്തപരാധം ചെയ്തതിനാലാണ് അവരെ വിഷ്ണു ഓടിച്ചത്? പാപരഹിതനായ അങ്ങ് ഇതെല്ലാം വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞാലും; സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ എന്റെ ഈ കൗതുകത്തെ അകറ്റിയാലും.’ മുൻസർഗത്തിൽ വിശ്രവസ്സ് ‘പണ്ട് വിഷ്ണുഭയത്താൽ പീഡിതരായ രാക്ഷസന്മാർ അത് ഉപേക്ഷിച്ചു’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ആ വാക്യംതന്നെയാണ് രാമന്റെ പുതിയ ചോദ്യത്തിന്റെ മൂലം. ‘തല കുലുക്കി’ എന്ന ചേഷ്ട വിസ്മയത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘തല കുലുക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘സ്മയമാനഃ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമന്റെ പ്രസന്നതയും കൗതുകവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ത്രേതാഗ്നിസമവിഗ്രഹം’ എന്നതിൽ അഗസ്ത്യന്റെ തേജസ്സു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ മൂന്ന് അഗ്നികളെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ ക്രമബദ്ധമാണ് — പൂർവികൻ ആര്, അവന്റെ പേരെന്ത്, അവരുടെ അപരാധമെന്ത്, വിഷ്ണു അവരെ എങ്ങനെ ഓടിച്ചു. ഒടുവിൽ ‘നുദ ഭാനുർയഥാ തമഃ’ (സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ അകറ്റുക) എന്ന ഉപമയിലൂടെ അദ്ദേഹം ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശം യാചിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കുംഭകർണാശ്ച’ എന്നു കാണുന്നു; അവിടെ പഞ്ചമീവിഭക്തിയാണ് (‘കുംഭകർണനെക്കാൾ’ എന്ന അർഥത്തിൽ) പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്; അതു കുറിപ്പുകളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
രാഘവന്റെ സംസ്കാരത്താൽ അലംകൃതമായ ശുഭവചനം കേട്ട് അഗസ്ത്യൻ വിസ്മയിക്കുന്നവനെപ്പോലെ ആ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘പണ്ട് ജലത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച പദ്മത്തിൽനിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച പ്രജാപതി ജലം സൃഷ്ടിച്ച്, അതിനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കാനായി ജീവികളെ സൃഷ്ടിച്ചു. വിശപ്പും ദാഹവും ഭയവും കൊണ്ടു വലഞ്ഞ ആ ജീവികൾ വിനീതരായി തങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് “ഞങ്ങൾ എന്തു ചെയ്യണം?” എന്നു ചോദിച്ചു. പ്രജാപതിയാകട്ടെ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ അവരോടെല്ലാം വാക്കാൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: “മാനം നൽകുന്നവരേ, പ്രയത്നപൂർവം രക്ഷിക്കുവിൻ.” അപ്പോൾ അവരിൽ വിശന്നവരും വിശക്കാത്തവരുമായ ചിലർ “ഞങ്ങൾ രക്ഷിക്കാം” (രക്ഷാമഃ) എന്നും, മറ്റുചിലർ “ഞങ്ങൾ പൂജിക്കാം” (യക്ഷാമഃ) എന്നും പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഭൂതങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവൻ അവരോടു പറഞ്ഞു: “ആർ ‘രക്ഷാമഃ’ എന്നു പറഞ്ഞുവോ, അവർ രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ; ആർ ‘യക്ഷാമഃ’ എന്നു പറഞ്ഞുവോ, അവർ യക്ഷന്മാർതന്നെയാകട്ടെ.”’ ഇവിടെ രണ്ടു പേരുകളുടെയും നിർവചനം കാണാം — ‘രക്ഷ്’ (രക്ഷിക്കുക) എന്ന ധാതുവിൽനിന്ന് രാക്ഷസന്മാർ, ‘യക്ഷ്’ (പൂജിക്കുക) എന്ന ധാതുവിൽനിന്ന് യക്ഷന്മാർ. ‘യക്ഷണം (പൂജനം)’ എന്ന അർഥം ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം നൽകുന്നു. ‘സംസ്കാരാലംകൃതം’ എന്ന പദം രാമന്റെ വാക്കിന്റെ ഗുണം വർണിക്കുന്നു — പദസംസ്കാരം, വാക്യസംസ്കാരം, അർഥസംസ്കാരം എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം; സർവജ്ഞനായ രാമൻപോലും ഒന്നുമറിയാത്തവനെപ്പോലെ ചോദിക്കുന്നതിൽ അഗസ്ത്യൻ വിസ്മയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസന്മാർ മൂലത്തിൽ ജലത്തിന്റെ രക്ഷകരായിരുന്നു, ഹിംസകരായിരുന്നില്ല; അവരുടെ ക്രൂരത പിന്നീടാണു വന്നത്. ‘ഭുക്ഷിതാഭുക്ഷിതൈഃ’ (വിശന്നവരും വിശക്കാത്തവരും) എന്ന പദം രണ്ടുതരം ജീവികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിശപ്പുള്ളവരും ഇല്ലാത്തവരും. ഈ കഥനം മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ പുലസ്ത്യവംശത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തവും അതിനെക്കാൾ പ്രാചീനവുമായ ഒരു ഉത്പത്തിസ്ഥാനം രാക്ഷസന്മാർക്കു കാണിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിനീതവത്’ (വിനീതരായി) എന്ന പദം ജീവികളുടെ നമ്രത കാണിക്കുന്നു.
ആ രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിൽ ഹേതി, പ്രഹേതി എന്നീ രണ്ടു സഹോദരന്മാർ രാക്ഷസാധിപന്മാരായി ഉണ്ടായി; മധുകൈടഭന്മാരെപ്പോലെ ശക്തരും ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവരുമായിരുന്നു അവർ. ധാർമികനായ പ്രഹേതി അന്ന് തപോവനത്തിലേക്കു പോയി; ഹേതിയാകട്ടെ വിവാഹം ചെയ്യാനായി വലിയ പ്രയത്നം നടത്തി. അളവറ്റ ആത്മശക്തിയുള്ള ആ മഹാമതി സ്വയംതന്നെ കാലന്റെ സഹോദരിയും മഹാഭയങ്കരിയുമായ ഭയ എന്ന കന്യകയെ വിവാഹം ചെയ്തു. പുത്രവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും രാക്ഷസപ്രമുഖനുമായ ഹേതി അവളിൽ വിദ്യുത്കേശൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ചു. ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള, മഹാതേജസ്വിയായ ഹേതിപുത്രൻ വിദ്യുത്കേശൻ ജലമധ്യത്തിലെ താമരയെന്നപോലെ വളർന്നു. സഹോദരന്മാരുടെ സ്വഭാവവ്യത്യാസം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ഒരാൾ തപസ്വി, മറ്റേയാൾ ഗൃഹസ്ഥൻ; വംശം തുടരുന്നത് ഗൃഹസ്ഥനായ ഹേതിയിലൂടെയാണ്. ‘മധുകൈടഭസംകാശൗ’ (മധുകൈടഭന്മാരെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന ഉപമ അവരുടെ ബലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം മധുവും കൈടഭനും വിഷ്ണുവിനാൽ വധിക്കപ്പെട്ട മഹാസുരന്മാരാണ്. കാലന്റെ സഹോദരിയായ ഭയ പേരുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയങ്കരിയാണ്; ‘ഭയ വളരെ ഭയാനകയായിരുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു. ‘സ്വയമേവ’ (സ്വയംതന്നെ) എന്ന പദം ഹേതി സ്വയം ആവശ്യപ്പെട്ടാണ് വിവാഹം ചെയ്തതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിദ്യുത്കേശന്റെ പേര് അവന്റെ തേജസ്സിന് അനുരൂപമാണ് — മിന്നൽപോലെയുള്ള കേശങ്ങളുള്ളവൻ. ‘തോയമധ്യ ഇവാംബുജം’ (ജലമധ്യത്തിലെ താമരയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ സൗമ്യമായ വളർച്ച വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പുത്രവതാം ശ്രേഷ്ഠഃ’ (പുത്രവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്നത് ഹേതിക്കുള്ള പ്രശംസയാണ്, കാരണം അവന്റെ പുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠനാണ്. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അരിന്ദമൗ’ (ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും ശൗര്യം കാണിക്കുന്നു.
ആ നിശാചരൻ മംഗളകരമായ യൗവനത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, അവന്റെ പിതാവ് ഹേതി അവന്റെ വിവാഹം നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ആ രാക്ഷസപ്രമുഖൻ പുത്രനുവേണ്ടി, പ്രഭാവത്തിൽ സന്ധ്യയ്ക്കു തുല്യയായ സന്ധ്യയുടെ പുത്രിയെ വരിച്ചു. ‘അവളെ എന്തായാലും മറ്റൊരാൾക്കു നൽകേണ്ടതാണല്ലോ’ എന്നു ചിന്തിച്ച് സന്ധ്യ തന്റെ പുത്രിയെ വിദ്യുത്കേശനു നൽകി, രാഘവാ. സന്ധ്യയുടെ പുത്രിയെ ലഭിച്ച നിശാചരനായ വിദ്യുത്കേശൻ, പൗലോമിയോടൊപ്പം (ശചിയോടൊപ്പം) ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ അവളോടൊപ്പം രമിച്ചു. കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമാ, ആ സാലകടങ്കട സമുദ്രത്തിൽനിന്നു മേഘനിര ജലം ഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ വിദ്യുത്കേശനിൽനിന്നു ഗർഭം ധരിച്ചു. പിന്നീട് ആ രാക്ഷസി മന്ദരപർവതത്തിൽ ചെന്ന്, മേഘത്തിനുള്ളിലെ ജലംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ഗർഭം പ്രസവിച്ചു — ഗംഗ അഗ്നിജനായ ഗർഭത്തെ എന്നപോലെ. ആ ശിശുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, വിദ്യുത്കേശനോടൊത്തുള്ള രതിയെ ആഗ്രഹിച്ച അവൾ സ്വന്തം പുത്രനെ മറന്ന് ഭർത്താവിനോടൊപ്പം രമിച്ചു. അപ്പോൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആ ശിശു മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ശബ്ദത്തിൽ കരഞ്ഞു. സന്ധ്യയുടെ വാക്കിൽ ഒരു ലൗകികസത്യമുണ്ട് — കന്യകയെ എന്തായാലും ആർക്കെങ്കിലും നൽകേണ്ടതാണ്; അതിനാൽ അടുത്തുവന്ന യോഗ്യനായ വരനെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘പൗലോമ്യാ മഘവാനിവ’ എന്ന ഉപമ — ശചിയോടൊപ്പം ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ. ‘ഘനരാജിരിവാർണവാത്’ — സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ജലം ഗ്രഹിക്കുന്ന മേഘപംക്തിയെപ്പോലെ. ‘ഗംഗാ ഗർഭമിവാഗ്നിജം’ (ഗംഗ അഗ്നിജനായ ഗർഭത്തെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ, ഗംഗ അഗ്നിയുടെ തേജസ്സു ധരിക്കുകയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്ത കാർത്തികേയന്റെ ജനനകഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘കുമാരൻ കാർത്തികേയൻ’ എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. മാതാവിന്റെ നിർമമത ഇവിടെ പ്രത്യേകം പറയപ്പെടുന്നു — രതിമോഹത്താൽ അവൾ പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഈ നിഷ്കരുണതയാണ് രാക്ഷസസ്വഭാവത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടയാളം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭദ്രം യൗവനം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മംഗളകരമായ യൗവനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുത്രനു യോജിച്ച സമയത്തുതന്നെയാണ് പിതാവ് വിവാഹത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നത്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സന്ധ്യാതുല്യാം പ്രഭാവതഃ’ (പ്രഭാവത്തിൽ സന്ധ്യയ്ക്കു തുല്യ) — കന്യക തേജസ്സിൽ മാതാവായ സന്ധ്യയെപ്പോലെയാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ദാമ്പത്യസുഖം വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതാണ് മുന്നോട്ട് സന്താനത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിൽ കലാശിക്കുന്നത്; സുഖലോഭംതന്നെയാണ് കരുണയില്ലായ്മയുടെ കാരണം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഘനശബ്ദസമസ്വനഃ’ (മേഘഗർജനംപോലെയുള്ള ശബ്ദമുള്ളവൻ) — ശിശുവിന്റെ കരച്ചിൽ മേഘഗർജനംപോലെ ഗംഭീരമാണ്; അത് അവന്റെ ഭാവിബലത്തിന്റെ സൂചനയാണ്.
അവളാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ശരത്കാലസൂര്യനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള ആ ശിശു സ്വയം മുഷ്ടി വായിൽ വെച്ച് പതുക്കെ കരഞ്ഞു. അപ്പോൾ പാർവതിയോടൊപ്പം വൃഷഭത്തിൽ കയറി ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകുകയായിരുന്ന ശിവൻ ആ കരച്ചിൽ കേട്ടു. ഉമയോടൊപ്പം ത്രിപുരന്മാരെ നശിപ്പിച്ചവനായ ആ ഭവൻ കരയുന്ന ആ രാക്ഷസപുത്രനെ കണ്ടു; പാർവതിയുടെ കാരുണ്യഭാവം കാരണം അദ്ദേഹം അവനെ അവന്റെ മാതാവിന്റെ പ്രായത്തിനു തുല്യനാക്കി. അക്ഷരനും അവ്യയനുമായ മഹാദേവൻ പാർവതിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ അവനെ അമരനാക്കുകയും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു നഗരംകൂടി നൽകുകയും ചെയ്തു. രാജകുമാരാ, ഉമയും രാക്ഷസിമാർക്ക് ഒരു വരം നൽകി — ‘ഗർഭം ഉടനെ ലഭിക്കും, പ്രസവവും ഉടനെ, ജനിച്ചയുടൻ മാതാവിന്റെ പ്രായത്തിനു തുല്യമായ പ്രായമെത്തുകയും ചെയ്യും’ എന്ന്. അപ്പോൾ വരദാനത്താൽ ഗർവിതനായ സുകേശൻ പ്രഭുവായ ഹരന്റെ പക്കൽനിന്ന് ഐശ്വര്യവും ആകാശഗാമിയായ നഗരവും നേടി, പുരന്ദരനെ (ഇന്ദ്രനെ)പ്പോലെ മഹാനും മഹാമതിയുമായി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിച്ചു. ‘നിധായാസ്യേ സ്വയം മുഷ്ടിം’ (സ്വയം മുഷ്ടി വായിൽ വെച്ച്) എന്ന ശിശുവിന്റെ ചിത്രം കരുണാർദ്രമാണ്. കരുണയുടെ മൂലം പാർവതിയാണ്; അവൾക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനാണ് ശിവൻ വരം നൽകുന്നത് — ഇങ്ങനെ ശിവപാർവതിമാരുടെ ദാമ്പത്യം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. പാർവതിയുടെ വരം എല്ലാ രാക്ഷസിമാർക്കുംവേണ്ടിയുള്ളതാണ് — അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർ ഉടനടി ജനിക്കുകയും ഉടനടി വളരുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന ലോകവിശ്വാസത്തിന്റെ മൂലം ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഖഗം പുരം’ എന്നത് ആകാശഗാമിയായ നഗരമാണ്, വിമാനംപോലെയുള്ളത്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; ‘വരദാനഗർവിതഃ’ (വരദാനത്താൽ ഗർവിതൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്ന സംഘർഷത്തിന്റെ സൂചന നൽകപ്പെടുന്നു. ഈ ശിശുവിന്റെ പേര് ‘സുകേശൻ’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വായുമാർഗേണ’ (ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ) — ശിവപാർവതിമാർ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ പോകുകയായിരുന്നു; അതിനാലാണ് ശിശുവിന്റെ കരച്ചിൽ അവരുടെ ചെവിയിലെത്തിയത്. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭവൻ’ എന്ന പേര് — അദ്ദേഹം എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉത്പത്തികാരണമാണ്; അതിനാൽ അനാഥനായ ശിശുവിന്റെയും രക്ഷകനാണ്. ഇരുപത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അക്ഷരോഽവ്യയഃ’ (നാശമില്ലാത്തവനും മാറ്റമില്ലാത്തവനും) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ, മറ്റൊരാളെയും അമരനാക്കാൻ കഴിവുള്ള ശിവന്റെ അവിനാശിത്വം കാണിക്കുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നൃപാത്മജ’ (രാജകുമാരാ) എന്നത് രാമനോടുള്ള അഗസ്ത്യന്റെ സംബോധനയാണ്. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പാർവതിയുടെ വരത്തിനു മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — ഉടനടി ഗർഭം, ഉടനടി പ്രസവം, ഉടനടി പ്രായപൂർത്തി.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥