സർഗ്ഗം
ഹനുമാൻ സീതയുടെ സന്ദേശം അറിയിക്കുന്നു
ചിത്രകൂടത്തിലെ കാകവൃത്താന്തം, ബ്രഹ്മാസ്ത്രം, സീതയുടെ പരിഭവം, ഹനുമാന്റെ ആശ്വാസവചനം, ചൂഡാമണിദാനം, പുറത്തു കയറാനുള്ള നിർദേശത്തിന്റെ നിരാകരണം, അന്തിമസന്ദേശം
മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സീത പറഞ്ഞതെല്ലാം ഹനുമാൻ ക്രമമായി രാഘവനെ അറിയിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു — പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ദേവിയായ ജാനകി മുമ്പു ചിത്രകൂടത്തിൽ നടന്ന ഒരു രഹസ്യവൃത്താന്തം ഉള്ളതുപോലെ അടയാളമായി എന്നോടു പറഞ്ഞു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ‘സീത എന്തു പറഞ്ഞു’ എന്നു രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചു; ഇവിടെ ആ ചോദ്യത്തിനുള്ള വിസ്തൃതമായ ഉത്തരം ആരംഭിക്കുന്നു. ദമ്പതികൾക്കു മാത്രം അറിയാവുന്നതുതന്നെയാണു ദൃഢമായ അടയാളം. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ അറിയിപ്പു സീതയുടെ വാക്കുകളിലൂടെത്തന്നെയാണു മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്; അതിനാൽ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘നീ’ എന്നതു രാമനാണ്.
ഹനുമാൻ സീതയുടെ വാക്കുകൾതന്നെ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ ‘നീ’ എന്ന പദം രാമനെ കുറിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ ചിത്രകൂടത്തിൽ ജാനകി നിന്നോടൊപ്പം സുഖമായി ഉറങ്ങി, നിനക്കു മുമ്പേ ഉണർന്നു. അപ്പോൾ ഒരു കാക്ക പെട്ടെന്നു പറന്നുവന്ന് നഖങ്ങൾകൊണ്ട് അവളുടെ മാറിടത്തിൽ കീറി. പിന്നീട് ഊഴമനുസരിച്ച് നീ ദേവിയുടെ മടിയിൽ തലവച്ച് ഉറങ്ങുമ്പോൾ ആ പക്ഷിതന്നെ വീണ്ടും വന്നു ദേവിയെ വേദനിപ്പിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും വന്ന് അതു കഠിനമായി കീറി; അവളുടെ രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞപ്പോൾ നീ ഉണർന്നു. ആ കാക്ക തുടർച്ചയായി ഉപദ്രവിച്ചപ്പോൾ, സുഖമായി ഉറങ്ങുകയായിരുന്ന നിന്നെ ദേവിതന്നെ ഉണർത്തി; കാരണം അവൾക്കു തനിയെ അതിനെ തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. മഹാബാഹോ, മാറിടത്തിൽ കീറലേറ്റ അവളെ കണ്ട് നീ ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഭീരു, ആരാണു നഖാഗ്രങ്ങൾകൊണ്ടു നിന്റെ മാറിടം കീറിയത്? ക്രുദ്ധനായ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പത്തോട് ആരാണു കളിക്കുന്നത്?’ അതായത്, നിന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവൻ മൃത്യുവിനോടുതന്നെയാണു കളിക്കുന്നത്. പിന്നെ ചുറ്റും നോക്കിയപ്പോൾ നീ പെട്ടെന്ന് ആ കാക്കയെ കണ്ടു — രക്തംപുരണ്ട മൂർച്ചയുള്ള നഖങ്ങളോടെ അതു അവളുടെ നേരെതന്നെ നിൽക്കുകയായിരുന്നു, ഓടിപ്പോയിരുന്നില്ല. പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ കാക്ക ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനാണെന്നു കേൾക്കുന്നു; ഭൂമിയിലെത്തിയ അവൻ കാറ്റിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവനായിരുന്നു. അതിനാൽ അതൊരു സാധാരണ പക്ഷിയല്ല, ദേവാംശമാണെന്നു സീത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഊഴമനുസരിച്ച്’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ആദ്യം സീത രാമന്റെ അരികിൽ, പിന്നെ രാമൻ സീതയുടെ മടിയിൽ — ഈ ക്രമത്തിലാണ് ഇരുവരും വിശ്രമിച്ചത്. ‘വിദദാര’ (കീറി) എന്ന പരോക്ഷഭൂതപ്രയോഗം കണ്ണിനു മുന്നിലല്ലാത്ത ഭൂതകാലത്തെയും, ‘കില’ എന്ന പദം ‘എന്നു കേൾക്കുന്നു’ എന്നതിനെയും കാണിക്കുന്നു; ഹനുമാൻ ഇതു സ്വയം കണ്ടിട്ടില്ല, സീതയുടെ വായിൽനിന്നു കേട്ടതാണ്. രാമന്റെ ഉറക്കം മുറിഞ്ഞതു ദേവിയുടെ രക്തംകൊണ്ടാണ്, അവളുടെ നിലവിളികൊണ്ടല്ല — ഇതിലൂടെ സീതയുടെ സഹനശീലവും ഭർത്താവിന്റെ ഉറക്കം മുറിക്കാതിരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും പ്രകാശിക്കുന്നു. കാക്കയുടെ ധാർഷ്ട്യവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — രക്തംപുരണ്ട നഖങ്ങളോടെയിരുന്നിട്ടും അത് ഓടിപ്പോയില്ല.
ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാബാഹോ, അപ്പോൾ കോപത്താൽ നിന്റെ കണ്ണുകൾ ഉരുണ്ടു; ആ കാക്കയുടെ നേരെ കടുത്ത ശിക്ഷ നൽകാൻ നീ നിശ്ചയിച്ചു. ദർഭവിരിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു ദർഭ എടുത്ത് നീ അതിനെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് അഭിമന്ത്രിച്ചു; നിസ്സാരമായ ആ ദർഭപോലും കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച് ആ പക്ഷിയുടെ നേരെ തിരിഞ്ഞു. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ അസ്ത്രബലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ കൈയിൽ ഒരു പുൽക്കൊടിപോലും മഹാസ്ത്രമാകുന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന ആ ദർഭ നീ കാക്കയുടെ നേരെ എയ്തു; ജ്വലിക്കുന്ന ആ ദർഭ കാക്ക പോയിടത്തെല്ലാം അതിനെ പിന്തുടർന്നു. ഭയന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരാലും കൈവിടപ്പെട്ട ആ കാക്ക മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുറ്റിയിട്ടും ഒരു രക്ഷകനെയും കണ്ടെത്തിയില്ല; കാരണം രാമന്റെ കോപത്തിൽനിന്ന് അതിനെ രക്ഷിക്കാൻ ആരും ധൈര്യപ്പെടുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അതു വീണ്ടും നിന്റെ അടുക്കൽത്തന്നെ വന്നു നിലത്തുവീണു. ശരണം നൽകുന്നവനായ നീ, വധാർഹനായിരുന്നിട്ടും ശരണാഗതനായ അതിനെ കൃപയോടെ രക്ഷിച്ചു — ശരണാഗതരക്ഷണം രാമന്റെ വ്രതമാണ്. എന്നാൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാൻ കഴിയില്ലാത്തതിനാൽ നീ അതിന്റെ വലത്തെ കണ്ണുമാത്രം നശിപ്പിച്ചു, പ്രാണൻ രക്ഷിച്ചു. പിന്നെ ആ കാക്ക ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന നിന്നെയും സ്വർഗസ്ഥനായ ദശരഥരാജാവിനെയും നമസ്കരിച്ച്, വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട് തന്റെ വാസസ്ഥാനത്തേക്കു പോയി. ഈ വൃത്താന്തം ഓർമിപ്പിച്ചിട്ടു സീത പറഞ്ഞു — ‘നീ അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സത്ത്വവാനും ശീലവാനുമാണ്.’ ഈ വൃത്താന്തത്തിൽ രാമന്റെ രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ കാണാം — ദുഷ്ടനു ശിക്ഷ, ശരണാഗതനു രക്ഷ. കാക്ക അപരാധിയായിരുന്നു; എങ്കിലും ശരണം പ്രാപിച്ച അതിനെ രാമൻ കൊന്നില്ല; അസ്ത്രത്തിന്റെ മഹിമയും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു — ഒരു കണ്ണുമാത്രമാണ് അതു നശിപ്പിച്ചത്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുറ്റി’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, രാമന്റെ കോപത്തിൽനിന്ന് എവിടെയും രക്ഷയില്ലെന്നും രാമന്റെ കരുണമാത്രമാണ് ഏക രക്ഷയെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സീത ഇത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നതിനു കാരണം, തുടർന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു — ഒരു കാക്കയ്ക്കുപോലും ഇത്തരം ശിക്ഷ നൽകിയവൻ എന്നെ അപഹരിച്ചവനെ എന്തുകൊണ്ടു ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല? ‘അസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാൻ കഴിയില്ല’ എന്നത് അസ്ത്രശാസ്ത്രത്തിലെ നിയമമാണ് — പ്രയോഗിച്ച ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ലക്ഷ്യം കാണാതെ മടങ്ങുകയില്ല.
അവൾ തുടർന്നു — ‘എന്നിട്ടും രാഘവാ, ഇത്രയും സാമർഥ്യമുണ്ടായിട്ടും നീ എന്തുകൊണ്ടു രാക്ഷസന്മാരുടെ നേരെ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല? ദാനവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ മരുദ്ഗണങ്ങൾക്കുപോലുമോ യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. വീര്യവാനായ നിനക്ക് എന്നോടു വല്ല ഉത്കണ്ഠയോ ആദരവോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ വേഗം കൊല്ലുക. അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരന്റെ ആജ്ഞ വാങ്ങി എന്തുകൊണ്ട് എന്നെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല? വായുവിനും അഗ്നിക്കും തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ ദേവന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനാവാത്തവരാണ്; എന്നിട്ടും എന്തുകൊണ്ട് അവർ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? തീർച്ചയായും എന്റെതന്നെ വലിയ ഏതോ ദുഷ്കൃതമുണ്ട്; അതുകൊണ്ടാണു സമർഥരായ ആ രണ്ടു ശത്രുതാപകരും ഒരുമിച്ചായിട്ടും എന്നെ രക്ഷിക്കാത്തത്.’ കാക്കയുടെ നേരെപ്പോലും രാമൻ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു, രാവണന്റെ നേരെ എന്തുകൊണ്ടില്ല — ഇതാണ് അവളുടെ വേദനയുടെ മൂലം. വൈദേഹിയുടെ കരുണവും നന്നായി പറഞ്ഞതുമായ ഈ വാക്കു കേട്ട് ഞാൻ അവളോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടത്തെ പരിഭവം കോപത്തിൽനിന്നല്ല, പ്രണയത്തിൽനിന്നും നിരാശയിൽനിന്നുമാണ് ഉണ്ടായതെന്ന് അറിയണം; അവൾ രാമന്റെ ദോഷം കാണുന്നില്ല, സ്വന്തം പാപത്തെയാണു ശങ്കിക്കുന്നത്. ‘സംഭ്രമം’ എന്ന പദം ഇവിടെ ആദരവ്, തിടുക്കം, ഉത്കണ്ഠ എന്നീ അർഥങ്ങളിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — എന്നോടു നിനക്കു സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ തിടുക്കം കൂട്ടുക എന്നാണു ഭാവം. ‘പ്രതിസമാസിതും’ എന്നതിനു തടഞ്ഞുനിർത്താൻ, മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ എന്നർഥം. സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞവയാണ്; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ രാമനോടുതന്നെയാണ് — അതിനാൽ ഹനുമാൻ അവ അതേപടി അറിയിക്കുന്നു.
പിന്നെ ആര്യയായ അവളോടു ഞാൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, സത്യമായി ഞാൻ ആണയിടുന്നു, നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ രാമൻ മറ്റെല്ലാ കാര്യങ്ങളിൽനിന്നും വിമുഖനാണ്; രാമൻ ദുഃഖത്തിൽ അമർന്നിരിക്കെ ലക്ഷ്മണനും പരിതപിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവർ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവെന്നു ചിന്തിക്കരുത്; നീ എവിടെ കഴിയുന്നുവെന്ന് അവർ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല, അത്രമാത്രം. എങ്ങനെയോ മഹാപ്രയത്നത്താൽ ഞാൻ ഭവതിയെ കണ്ടെത്തി; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ദുഃഖിക്കാനുള്ള സമയമല്ല. ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ദുഃഖങ്ങളുടെ അവസാനം നീ കാണുമെന്നു കരുതുക. നരശാർദൂലരും ശത്രുതാപകരുമായ ആ രാജകുമാരന്മാർ നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ ലങ്കയെ ഭസ്മമാക്കും. ഭയങ്കരനായ രാവണനെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന്, വരാരോഹേ, രാഘവൻ നിന്നെ തന്റെ നഗരിയിലേക്കു നിശ്ചയമായും കൊണ്ടുപോകും. കുറ്റമറ്റവളേ, രാമൻ നന്നായി തിരിച്ചറിയുന്നതും അവനു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഒരു അടയാളം എനിക്കു നൽകേണ്ടതാണ്.’ അപ്പോൾ ഒരു രാക്ഷസനും കാണുന്നില്ലെന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നോക്കി ഉറപ്പുവരുത്തി, പിന്നലിൽ കോർത്തിരുന്ന ഉത്തമമായ ഈ മണി വസ്ത്രത്തിൽനിന്ന് അഴിച്ചെടുത്ത് അവൾ എനിക്കു തന്നു, മഹാബലാ. രഘുപ്രിയാ, നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ആ മണി ഇരുകൈകളാലും ആദരവോടെ ഏറ്റുവാങ്ങി. ആ മണിതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ നിന്റെ കൈയിലുള്ളത്. ‘ത്വച്ഛോകവിമുഖൻ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മറ്റു കാര്യങ്ങളിൽനിന്നു വിമുഖൻ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതേ അർഥം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ആദ്യം സീതയുടെ ശങ്ക നീക്കുന്നു — അവർ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, നിന്റെ സ്ഥാനം അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നേയുള്ളൂ; പിന്നെ ഭാവി പറയുന്നു — ലങ്കാദഹനം, രാവണവധം, അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കം; ഒടുവിൽ, ദൂതന്റെ വാക്കു രാമൻ വിശ്വസിക്കാനായി, ഒരു അടയാളം ചോദിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നോക്കി’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സീതയുടെ ജാഗ്രത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. മണിതന്നെയാണു സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അതു സീതയുടെ ജീവിതത്തിനും പാതിവ്രത്യത്തിനും രാമനിലുള്ള പ്രത്യാശയ്ക്കും സാക്ഷിയാണ്. ഹനുമാൻ അതു സ്വീകരിച്ചതു ‘നിനക്കുവേണ്ടി’യാണ്, സ്വാർഥത്തിനല്ല.
പിന്നെ അവളെ ശിരസ്സുകൊണ്ടു നമിച്ച് ഞാൻ മടങ്ങാൻ തിടുക്കം കൂട്ടി. പോകാൻ ഉത്സാഹിക്കുന്നവനും പുറപ്പെടാനായി ശരീരം വളർത്തുന്നവനുമായ എന്നെ കണ്ട് സുന്ദരിയായ ജനകപുത്രി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനയായി, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു. എന്റെ കുതിപ്പിൽ പരിഭ്രമിച്ച്, ശോകവേഗത്താൽ ആഹതയായ അവൾ എന്നോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാകപേ, നീ ഭാഗ്യവാനാണ്; താമരക്കണ്ണനും മഹാബാഹുവുമായ രാമനെയും യശസ്വിയും മഹാബാഹുവുമായ എന്റെ ദേവരൻ ലക്ഷ്മണനെയും നീ കാണുമല്ലോ.’ അവൾക്കു ദുർലഭമായതു ദൂതനു സുലഭമാണ് — ഇതാണ് അവളുടെ വാക്കിലെ കരുണ. അപ്പോൾ ഞാൻ മൈഥിലിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ജനകനന്ദിനിയായ ദേവീ, വേഗം എന്റെ പുറത്തു കയറുക; കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള മഹാഭാഗേ, ഇന്നുതന്നെ സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ നിന്റെ ഭർത്താവായ രാഘവനെ ഞാൻ നിനക്കു കാണിച്ചുതരാം.’ ആ ദേവി മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ഹരിപുംഗവാ, മഹാകപേ, സ്വാതന്ത്ര്യമുള്ളവളായിരിക്കെ സ്വേച്ഛയാ നിന്റെ പുറത്തു കയറുന്നത് എന്റെ ധർമമല്ല. മുമ്പു രാക്ഷസൻ എന്റെ ശരീരം സ്പർശിച്ചപ്പോൾ, കാലഗതിയാൽ പീഡിതയും വിവശയുമായിരുന്ന ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാൻ? അത് എന്റെ ഇച്ഛയാൽ സംഭവിച്ചതല്ല. അതിനാൽ കപിശാർദൂലാ, ആ രാജകുമാരന്മാർ എവിടെയോ, അവിടേക്കു നീ മാത്രം പോകുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അവൾ വീണ്ടും സന്ദേശം നൽകാൻ തുടങ്ങി. പതിവ്രതയുടെ ധർമം അവളുടെ വാക്കിൽ വ്യക്തമാണ് — ആപത്തിലും അവൾ അന്യപുരുഷന്റെ സ്പർശം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; രാമൻ തന്നെ വന്ന് അവളെ കൊണ്ടുപോകണമെന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ശരീരം വളർത്തുന്നവൻ’ എന്ന പദം, കുതിക്കാനായി ഹനുമാൻ ശരീരം വളർത്തിയെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതു കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ അവന്റെ യാത്ര ഉറപ്പായെന്നു കരുതി സീത വ്യാകുലയായി. ഹനുമാന്റെ നിർദേശം ശുദ്ധമായ ഭക്തിയോടെ ചെയ്തതാണ് — സ്വാമിനിയെ വേഗം സ്വാമിയുടെ അടുക്കലെത്തിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സീതയുടെ മറുപടിയിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട് — സ്വാതന്ത്ര്യമുള്ളവളായിരിക്കെ അന്യപുരുഷന്റെ പുറത്തു ഞാൻ കയറില്ല; രാവണന്റെ സ്പർശം ബലാൽക്കാരമായിരുന്നു, എന്റെ ഇച്ഛയാലല്ല; രാമൻതന്നെ വന്ന് എന്നെ കൊണ്ടുപോകണം. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ (34–40) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ സന്ദർഭം മുമ്പു സീതാ-ഹനുമാൻ സംവാദത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘നീ ഭാഗ്യവാനാണ്’ എന്ന സീതയുടെ വാക്ക് അവളുടെ വിരഹവേദന വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു — അവൾക്കു കാണാൻ കഴിയാത്തവനെ ഈ വാനരൻ ഉടനെ കാണും. ‘കാലഗതിയാൽ പീഡിത’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ തന്നെ ദൈവത്തിന്റെ വശത്തുള്ളവളായി കരുതുന്നു; രാവണന്റെ സ്പർശത്തിൽ തനിക്കു ദോഷമില്ലെന്ന് അവൾ പറയുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ സ്വതന്ത്രയായിരിക്കെ അവൾ ധർമം കൈവിടുന്നില്ല.
സീത പറഞ്ഞു — ‘ഹനുമാനേ, സിംഹസമാനരായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ സുഗ്രീവനോടും എല്ലാ വാനരന്മാരോടും എന്റെ ആരോഗ്യവും കുശലവും പറയുക. മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ ഈ ദുഃഖസാഗരത്തിൽനിന്ന് എന്നെ കരകയറ്റുന്ന വിധത്തിൽ നീ അവനോടു പറയണം. എന്റെ ഈ തീവ്രമായ ശോകവേഗവും ഈ രാക്ഷസന്മാർ ചെയ്യുന്ന ഭർത്സനവും രാമന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പറയുക. വാനരവീരാ, നിന്റെ വഴി മംഗളകരമാകട്ടെ.’ രാജാവേ, സംയമിയായ നിന്റെ ആര്യയായ സീത വിഷാദത്തോടെ ഈ വാക്കുകളെല്ലാം പറഞ്ഞു. ഞാൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കി, സീത പൂർണമായും കുശലിനിയാണെന്നു വിശ്വസിക്കുക — അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ തന്റെ അറിയിപ്പ് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനാമയം’ എന്നതിന് ആരോഗ്യം, കുശലം എന്നർഥം. ‘ദുഃഖാംബുസംരോധാത്’ എന്നത് ഒരു രൂപകമാണ് — ദുഃഖംതന്നെ ജലം, അതിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ടവൾ അവൾ, രാമൻതന്നെ അവൾക്കു കരകയറാനുള്ള ഉപായം. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്; അവ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിന്റെ വഴി മംഗളകരമാകട്ടെ’ എന്ന ആശീർവാദത്തോടെ സീത ദൂതനെ യാത്രയാക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥