॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 62-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ദധിമുഖന്റെ പരാഭവവും സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലേക്കുള്ള യാത്രയും

ഹനുമാന്റെ അഭയവചനം, അംഗദന്റെ അനുമതി, മധുവനത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ സ്വൈരവിഹാരം, വനപാലകരുടെ അറിയിപ്പ്, അംഗദൻ ദധിമുഖനെ ഞെരിച്ചമർത്തൽ, ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നത്

വാനരശ്രേഷ്ഠനും ഹരിശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ ആ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു — വാനരന്മാരേ, നിങ്ങൾ മനസ്സിൽ ആശങ്കയേതുമില്ലാതെ മധു ആസ്വദിക്കുക; നിങ്ങളെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നവരെ ഞാൻ തടഞ്ഞുകൊള്ളാം. ഹനുമാന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വാനരപ്രമുഖനായ അംഗദൻ പ്രസന്നമനസ്സോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു — വാനരന്മാർ മധു കുടിക്കട്ടെ. കാര്യം സാധിച്ച ഹനുമാന്റെ വാക്ക്, ചെയ്യരുതാത്തതാണെങ്കിലും, ഞാൻ നിശ്ചയമായും നടപ്പാക്കണം; പിന്നെ ഇത്ര നിസ്സാരമായ ഒരു കാര്യത്തെക്കുറിച്ചു പറയാനുണ്ടോ! ഇതിലൂടെ അംഗദൻ ഹനുമാന്റെ സേവനത്തിന്റെ മഹിമ അംഗീകരിക്കുന്നു — സീതയെ കണ്ടവന്റെ വാക്കു യുവരാജാവിനുപോലും ആജ്ഞപോലെയാണ്. അംഗദന്റെ വായിൽനിന്ന് ആ വാക്കു കേട്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായ വാനരന്മാർ ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന് അവനെ അഭിനന്ദിച്ചു. വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദനെ ബഹുമാനിച്ചശേഷം അവരെല്ലാവരും, നദീപ്രവാഹം കരയിൽ നിൽക്കുന്ന മരത്തിനുനേരെ പാഞ്ഞുചെല്ലുന്നതുപോലെ, മധുവനത്തിലേക്കു പോയി. മധുവനത്തിൽ കടന്ന അവർ ബലം പ്രയോഗിച്ചു കാവൽക്കാരെ ആക്രമിച്ചു; അനുമതി ലഭിച്ചതിനാലും — ഹനുമാൻ മൈഥിലിയെ കണ്ടതുകൊണ്ടും, മറ്റുള്ളവർ അതു കേട്ടതുകൊണ്ടും — ധൈര്യശാലികളായിത്തീർന്ന അവരെല്ലാം അപ്പോൾ മധു കുടിച്ചു, രസമുള്ള പഴങ്ങളും പറിച്ചെടുത്തു. ഇവിടെ അച്ചടിയിലെ ശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് ഒരർധം നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേതുമുതൽ ഓരോ ശ്ലോകവും മുമ്പത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധവും പിന്നത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും ചേർന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ തടഞ്ഞുകൊള്ളാം’ എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ഈ സർഗത്തിലെ മുഴുവൻ കലഹത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അംഗദൻ വൃദ്ധരുടെ സമ്മതം വാങ്ങി അനുമതി നൽകി; ഇവിടെയാകട്ടെ ഹനുമാൻതന്നെ സംരക്ഷണത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നു — ഇരുവരുടെയും വാക്കുകൾ ചേർന്നു വാനരന്മാരുടെ നിർഭയത്വത്തിനു കാരണമാകുന്നു. അംഗദന്റെ മറുപടിയിൽ കൈമുതികന്യായം (‘പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ’ എന്ന യുക്തി) കാണാം — ചെയ്യരുതാത്തതുപോലും ചെയ്യണമെങ്കിൽ, മധുപാനത്തിന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന വാനരന്മാരുടെ അഭിനന്ദനം അവരുടെ പ്രീതിയും യുവരാജാവിനോടുള്ള ഭക്തിയും കാണിക്കുന്നു. നദീപ്രവാഹത്തിന്റെ ഉപമ അവരുടെ ഗതിയുടെ അനിവാര്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രവാഹം മരത്തെ നോക്കാത്തതുപോലെ അവർ കാവൽക്കാരെ ഗണിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന കലഹത്തിന്റെ സൂചനയാണ്.

പിന്നെ എല്ലാവരും ചാടിയെഴുന്നേറ്റ്, ഒത്തുകൂടിയ വനപാലകരെ നൂറുകണക്കിന് അടിച്ചുകൊണ്ട് മധുവനത്തിൽ മുഴുകി. ചില കപികൾ ദ്രോണത്തോളം മധു കൈകളിൽ എടുത്ത് കൂട്ടംകൂട്ടമായി ആഹ്ലാദത്തോടെ കുടിച്ചു. ദ്രോണം ഒരു പ്രാചീന അളവാണ്, എട്ട് ആഢകം ചേർന്നത് എന്ന് അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പു പറയുന്നു. എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു തേൻകൂടുകൾ തകർക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവർ ഭക്ഷിക്കുന്നു; തേൻനിറമുള്ള ചിലർ കുടിച്ചിട്ടു ബാക്കിയുള്ള മധു വലിച്ചെറിയുന്നു. ഉന്മത്തരായ ചിലർ തേൻമെഴുകുകൊണ്ടു പരസ്പരം എറിഞ്ഞു; മറ്റുചിലർ മരച്ചുവടുകളിൽ കൊമ്പുകൾ പിടിച്ചു നിലയുറപ്പിച്ചു. മദത്താൽ അത്യന്തം തളർന്ന ചിലർ ഇലകൾ വിരിച്ചു കിടന്നുറങ്ങുന്നു; ഉന്മത്തവേഗമുള്ള, മധുവിൽ മദിച്ച വാനരന്മാർ ആഹ്ലാദത്തോടെ പരസ്പരം തള്ളിയിടുന്നു; മറ്റുചിലർ കാലിടറി വീഴുന്നു. ചിലർ സിംഹനാദം മുഴക്കുന്നു, ചിലർ പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂകുന്നു, ചിലർ മധുവിൽ മദിച്ചു നിലത്തു കിടന്നുറങ്ങുന്നു. ധിക്കാരികളായ ചിലർ ചിരിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ കരയുന്നു; ചിലർ ഒന്നു ചെയ്തിട്ടു മറ്റൊന്നു പറയുന്നു; ചിലർ വാക്കിനു മറ്റൊരർഥം മനസ്സിലാക്കുന്നു. ദധിമുഖന്റെ ഭൃത്യന്മാരായ മധുപാലകർ അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു; ഭയങ്കരരായ ആ വാനരന്മാരാൽ തടയപ്പെട്ട് അവരും നാലുദിക്കിലേക്കും ചിതറിയോടി; ചിലരെ കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ട് ഉരച്ചിഴച്ചു, ചിലരെ മേലോട്ടെറിഞ്ഞ് ‘ദേവമാർഗം കാണിച്ചു’. ‘ദേവമാർഗം കാണിച്ചു’ എന്ന വാക്യത്തിനു ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം രണ്ട് അർഥം നൽകുന്നു — ആകാശത്തിലേക്കു വലിച്ചെറിയപ്പെട്ടു എന്നോ, മലർത്തി നിലത്തുവീഴ്ത്തി ആകാശം കാണിച്ചു എന്നോ. ഇവിടെ മദത്തിന്റെ വിവിധാവസ്ഥകൾ ക്രമമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ആദ്യം ഹർഷം, പിന്നെ കളി, പിന്നെ തളർച്ച, ഒടുവിൽ ഉറക്കവും ബുദ്ധിഭ്രമവും. ഈ ഭാഗത്തു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വിലാസവർണന കവി അനുഷ്ടുപ്പിൽ വീണ്ടും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു. തേൻകൂടുകൾ പിടിച്ചെടുക്കൽ, കൂട്ടായി കുടിക്കൽ, ബാക്കി വലിച്ചെറിയൽ, മെഴുകുകൊണ്ടുള്ള ഏറ് — ഈ ക്രമം കുട്ടികളുടെ കളിപോലെയാണ്. വാനരന്മാർ മരച്ചുവടുകളിൽ കൊമ്പുകൾ പിടിച്ചുനിന്നു എന്ന വർണനയിലൂടെ മദത്താലുള്ള അവരുടെ കാലിടർച്ചയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — നിൽക്കാൻപോലും ഒരു താങ്ങു വേണം. ‘ധിക്കാരികളായ ചിലർ ചിരിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ...’, ‘ചിലർ ചെയ്തിട്ടു മറ്റൊന്നു പറയുന്നു...’ എന്നീ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മദത്താലുള്ള ബുദ്ധിഭ്രംശം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ചെയ്തതും പറഞ്ഞതും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾക്കു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പ്രതിരൂപമില്ല; അവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. വനപാലകരുടെ ദുരവസ്ഥയാണ് അടുത്ത ഭാഗത്തിനു കാരണം — അവരാണു ദധിമുഖനെ വിവരമറിയിക്കുന്നത്. അവരുടെ എണ്ണം കുറവ്, വാനരന്മാരുടേത് എണ്ണമറ്റത്; അതിനാൽ അവരുടെ ഒളിച്ചോട്ടം അനിവാര്യമാണ്. ‘നാലുദിക്കിലേക്കും പോയി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ചിതറൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ഒന്നിച്ചല്ല ഓടിയത്; അടികൊണ്ടതനുസരിച്ച് ഓരോ ദിക്കിലേക്കു പോയി.

അത്യധികം വ്യാകുലരായ ആ പാലകർ ദധിമുഖന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പറഞ്ഞു — ഹനുമാൻ വരം നൽകിയ, അതായത് അവന്റെ പ്രോത്സാഹനത്താൽ ധിക്കാരികളായിത്തീർന്ന, വാനരന്മാർ മധുവനം ബലമായി നശിപ്പിച്ചു; ഞങ്ങളെ കാൽമുട്ടുകൾകൊണ്ട് ഉരച്ചിഴച്ചു, ദേവമാർഗവും കാണിച്ചു. ഈ ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; അച്ചടിയിൽ 17 എന്ന ഒരൊറ്റ അക്കത്തിനു കീഴിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വനപാലകനായ ദധിമുഖൻ എന്ന വാനരൻ മധുവനം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കേട്ടു ക്രുദ്ധനായി, ആ വാനരന്മാരെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി — വരുവിൻ, അതിദർപ്പമുള്ള ആ വാനരന്മാരുടെ നേരെ നമുക്കു പോകാം; ഉത്തമമായ മധു ആസ്വദിക്കുന്ന അവരെ ഞാൻ ബലംകൊണ്ടു തടയും. ദധിമുഖന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് വീരന്മാരായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠർ അവനോടൊപ്പംതന്നെ വീണ്ടും മധുവനത്തിലേക്കു പോയി. അവരുടെ നടുവിൽ ദധിമുഖൻ ഒരു വലിയ മരം മുറുകെപ്പിടിച്ചു വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെന്നു; ആ വാനരന്മാരെല്ലാവരും അവനോടൊപ്പം. ക്രുദ്ധരായ അവർ പാറകളും മരങ്ങളും കല്ലുകളും എടുത്ത് കപികുഞ്ജരന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. ബലമായി തടഞ്ഞുകൊണ്ടും ചുണ്ടുകൾ കടിച്ചമർത്തിക്കൊണ്ടും ക്രുദ്ധരായി വീണ്ടും വീണ്ടും ശകാരിച്ചുകൊണ്ടും ആ വാനരന്മാർ മറ്റേ വാനരന്മാരെ സമീപിച്ചു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ദധിമുഖനെ കണ്ട് ഹനുമാൻ മുതലായ വാനരശ്രേഷ്ഠർ വേഗത്തിൽ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു. ഇവിടെ രണ്ടു സൈന്യങ്ങൾ മുഖാമുഖം നിൽക്കുന്നു — ഒരുവശത്തു രാജവനം സംരക്ഷിക്കാനായി വനപാലകർ, മറുവശത്തു സ്വന്തം വിജയം ആഘോഷിക്കാനായി കാര്യം സാധിച്ച വാനരന്മാർ. ഇരുപക്ഷത്തും ന്യായമുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് ഈ കലഹം കരുണവും ഹാസ്യജനകവുമാണ്. പാലകരുടെ വാക്കു ചുരുക്കമെങ്കിലും പൂർണമാണ് — കുറ്റവാളി ആര്, കുറ്റമെന്ത്, അവരുടെ ദുഃഖമെന്ത് — മൂന്നും അതിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ഹനുമാൻ വരം നൽകിയ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവർ ഹനുമാനെത്തന്നെ മൂലകാരണമായി കരുതുന്നു; അതു സത്യവുമാണ് — ‘ഞാൻ തടഞ്ഞുകൊള്ളാം’ എന്നു പറഞ്ഞത് അവൻതന്നെയാണ്. ദധിമുഖൻ ആദ്യം തന്റെ ഭൃത്യരെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ മാത്രമേ യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങുന്നുള്ളൂ — ഇതാണു നേതാവിന്റെ ധർമം. അവന്റെ വാക്കിലെ ‘അതിദർപ്പമുള്ള’ എന്ന പദം വാനരന്മാരുടെ മദവും ദർപ്പവും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പാലകർ പാറകളും മരങ്ങളും കല്ലുകളും എടുത്തു വരുന്നു, ദധിമുഖനാകട്ടെ ഒരു വലിയ മരവും — ഇതാണു വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ ആയുധസമൂഹം. ചുണ്ടുകൾ കടിച്ചമർത്തി ശകാരിക്കുന്നു എന്ന വർണനയിൽ അവരുടെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണാം; എന്നാൽ അവരുടെ പരാജയവും വേഗംതന്നെ സംഭവിക്കും. ‘ഹനുമാൻ മുതലായവർ പാഞ്ഞുചെന്നു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നു.

മരവുമായി പാഞ്ഞുവരുന്ന, മഹാബാഹുവും മഹാബലനും വേഗമേറിയവനുമായ ആ ദധിമുഖനെ ക്രുദ്ധനായ അംഗദൻ ഇരുകൈകളുംകൊണ്ടു പിടികൂടി. മദാന്ധനായ അവൻ ‘ഇവൻ എന്റെ ആര്യകൻ’ — അതായത് പിതൃവ്യന്റെ മാതുലൻ, അതിനാൽ പിതാമഹസ്ഥാനീയൻ — എന്ന് ആലോചിക്കാതെ കരുണ കാണിച്ചില്ല; ഉടനെ അവനെ ശക്തിയായി നിലത്തിട്ടു ഞെരിച്ചമർത്തി. ദധിമുഖൻ സുഗ്രീവന്റെ മാതുലനാണ്; അതിനാൽ അംഗദനു പിതാമഹസ്ഥാനത്തു പൂജ്യനാണ്; എങ്കിലും മദത്താൽ അംഗദൻ അതു മറന്നുപോയി. മഹാവീരനും കപികുഞ്ജരനുമായ അവൻ, കൈകളും തുടകളും മുഖവും തകർന്ന്, വിവശനായി, രക്തത്തിൽ കുളിച്ച്, ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ബോധംകെട്ടു കിടന്നു. പിന്നെ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ എങ്ങനെയോ ആ വാനരന്മാരിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെട്ട്, ഒറ്റയ്ക്കൊരിടത്തു ചെന്ന്, അടുത്തുവന്ന തന്റെ ഭൃത്യരോടു പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്തു മദത്തിന്റെ പരിണാമം വ്യക്തമാണ് — മുമ്പു കളിക്കുകമാത്രം ചെയ്തിരുന്നവർ ഇന്നു ഗുരുജനത്തെപ്പോലും അടിക്കുന്നു. കവി അംഗദന്റെ കർമത്തെ ന്യായീകരിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ‘മദാന്ധൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അതിന്റെ കാരണം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അംഗദൻതന്നെ ദധിമുഖനോടു ക്ഷമ യാചിക്കുമെന്നതു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ‘നിഷ്പിപേഷ’ (ഞെരിച്ചമർത്തി) എന്ന പരോക്ഷഭൂതപ്രയോഗം പ്രവൃത്തിയുടെ വേഗവും പൂർണതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇവർ ഇവിടെ നിൽക്കട്ടെ; വരുവിൻ, നമ്മുടെ സ്വാമിയായ വിശാലഗ്രീവനായ സുഗ്രീവൻ രാമനോടൊപ്പം എവിടെയുണ്ടോ, അവിടേക്കു നമുക്കു പോകാം. രാജാവായ സുഗ്രീവനെ അംഗദന്റെ എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നമുക്കു കേൾപ്പിക്കാം; അസഹിഷ്ണുവായ അവൻ എന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഈ വാനരന്മാരെ കൊല്ലിക്കും. ഈ മധുവനം മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനു പ്രിയപ്പെട്ടതും പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ചതും ദിവ്യവും ദേവന്മാർക്കുപോലും പ്രാപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്. മധുവിൽ കൊതിപൂണ്ട്, ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ ഈ വാനരന്മാരെയെല്ലാം അവരുടെ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം അവൻ ശിക്ഷിച്ചു കൊല്ലിക്കും. രാജാജ്ഞയെ എതിർക്കുന്ന ഈ ദുരാത്മാക്കൾ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവർതന്നെ; അപ്പോൾ അസഹിഷ്ണുതയിൽനിന്നുണ്ടായ എന്റെ രോഷം സഫലമാകും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബലനായ ദധിമുഖൻ വനപാലകരോടൊപ്പം പെട്ടെന്നു കുതിച്ചുയർന്നു പോയി. ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ആ വനവാസി, ബുദ്ധിമാനും സൂര്യപുത്രനുമായ സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തെത്തി. രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും സുഗ്രീവനെയും കണ്ട് അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു സമതലമായ ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി. എല്ലാ പാലകരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട, പാലകരുടെ പരമാധിപനും മഹാവീരനുമായ വാനരൻ ദധിമുഖൻ ഇറങ്ങിവന്ന്, ദീനമുഖനായി, ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി, വേഗം സുഗ്രീവന്റെ ഇരുപാദങ്ങളിലും തല അമർത്തി നമസ്കരിച്ചു. ദധിമുഖന്റെ രോഷം സ്വാഭാവികമാണ് — അവൻ രാജാജ്ഞയുടെ സംരക്ഷകനാണ്; തനിക്കേറ്റ അപമാനം രാജാവിനേറ്റ അപമാനമാണെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. ‘പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച’ എന്ന പദംകൊണ്ടു വനത്തിന്റെ വംശപരമ്പരാഗതമായ പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി അപരാധത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ പ്രതീക്ഷയ്ക്കു വിപരീതമായ ഫലമാണുണ്ടാകുക — ഈ അറിയിപ്പിൽനിന്നുതന്നെ സുഗ്രീവൻ സീതാദർശനം അനുമാനിക്കും, ശിക്ഷ വിധിക്കില്ല. ‘സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം’ എന്ന പദംകൊണ്ടു ദധിമുഖൻ എല്ലാവരുടെയും നാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. അച്ചടിയിൽ ‘ശ്രാവയിഷ്യാമ’ (നമുക്കു കേൾപ്പിക്കാം) എന്ന ഉത്തമപുരുഷബഹുവചനം വായിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ശ്രാവയിഷ്യാമി പാർഥിവ’ (രാജാവിനെ ഞാൻ കേൾപ്പിക്കും) എന്നാണ്. ദധിമുഖന്റെ യാത്രയും വാനരസ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അവൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തുന്നു; അവിടെ പ്രസ്രവണഗിരിയിലാണു രാമനും സുഗ്രീവനും വസിക്കുന്നത്. അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു സമതലമായ ഭൂഭാഗത്താണ് ഇറങ്ങുന്നത്, പെട്ടെന്നു സുഗ്രീവന്റെ തൊട്ടടുത്തല്ല — ഇതു രാജസഭയുടെ മര്യാദയാണ്. ദീനമുഖം, ശിരസ്സിൽ അഞ്ജലി, പാദങ്ങളിൽ തലയമർത്തൽ — ഈ മൂന്നും ശരണാഗതിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സാന്നിധ്യത്തിൽത്തന്നെയാണ് അവൻ അറിയിക്കാൻ പോകുന്നത്; അതുവഴി ഈ വൃത്താന്തത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വർധിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ സൂത്രം ഇങ്ങനെ മാറുന്നു — ശിക്ഷയ്ക്കായി ആരംഭിച്ച കലഹം സീതാദർശനത്തിന്റെ വാർത്ത എത്തിക്കാനുള്ള ഉപാധിയാകും. അതിനാൽ ദധിമുഖനേറ്റ അപമാനംപോലും രാമകാര്യത്തിന്റെ സേവനത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നു. ദധിമുഖന്റെ വാക്കിൽ ‘വധിക്കപ്പെടേണ്ടവർ’, ‘കൊല്ലിക്കും’, ‘ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവർ’ എന്നീ പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; അതിലൂടെ മുറിവേറ്റ അവന്റെ മനസ്സിന്റെ ആവേശം പ്രകടമാകുന്നു. സുഗ്രീവൻ അസഹിഷ്ണുവാണെന്ന് അവൻ ഓർക്കുന്നു — മുമ്പു ബാലിയുമായുള്ള വൈരത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധം എല്ലാവർക്കും അറിവുള്ളതാണ്. എന്നാൽ ഈ വൃത്താന്തം സുഗ്രീവനു പ്രിയകരമായിത്തന്നെ ഭവിക്കുമെന്നു വായനക്കാരനറിയാം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക