॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 55-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള ഹനുമാന്റെ ആശങ്കയും അതിന്റെ നിവൃത്തിയും

ക്രോധത്തിന്റെ നിന്ദ, സീത ദഹിച്ചുപോയിരിക്കാം എന്ന ഭയം, ആത്മനിന്ദ, ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ, ചാരണന്മാരുടെ വചനം, മടക്കയാത്രയ്ക്കുള്ള നിശ്ചയം

ആളിക്കത്തുന്നതും ഭയചകിതവും പരിഭ്രാന്തരായ രാക്ഷസഗണങ്ങളുള്ളതുമായ ലങ്കാപുരി കണ്ട് വാനരനായ ഹനുമാൻ ചിന്തിച്ചു. അവന്റെ മനസ്സിൽ അതിഭയങ്കരമായ ഒരു ഭീതിയുണ്ടായി; തന്നോടുതന്നെ വെറുപ്പും ജനിച്ചു — ‘ലങ്കയെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ ചെയ്ത ഈ നിന്ദ്യകർമം എന്താണ്? ആളുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ജലംകൊണ്ടു കെടുത്തുന്നതുപോലെ, ഉയർന്നുവരുന്ന കോപത്തെ ബുദ്ധികൊണ്ടു തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന ആ മഹാത്മാക്കൾ ധന്യരാണ്. ക്രുദ്ധനായവൻ എന്തു പാപമാണു ചെയ്യാത്തത്? ക്രുദ്ധൻ ഗുരുക്കന്മാരെപ്പോലും കൊന്നേക്കാം; പരുഷവാക്കുകളാൽ സജ്ജനങ്ങളെപ്പോലും അധിക്ഷേപിച്ചേക്കാം. കോപിച്ച മനുഷ്യൻ പറയേണ്ടതും പറയരുതാത്തതും ഒരിക്കലും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; ക്രുദ്ധനു ചെയ്യരുതാത്തതായി ഒന്നുമില്ല, പറയരുതാത്തതായും ഒന്നുമില്ല. സർപ്പം പഴയ തൊലി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, ഉയർന്നുവന്ന ക്രോധത്തെ ക്ഷമകൊണ്ടുതന്നെ അകറ്റുന്നവനെയാണ് പുരുഷൻ എന്നു പറയുന്നത്. എന്നെ ധിക്കരിക്കണം — സീതയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കാതെ തീകൊളുത്തി സ്വാമിയുടെ ഘാതകനായിത്തീർന്ന ഞാൻ അതിദുർബുദ്ധിയും നിർലജ്ജനും പാപികളിൽ മുമ്പനുമാണ്.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ഉത്സാഹത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ വിവേകം ഉദിക്കുന്നതു കവി കാണിക്കുന്നു. വിജയത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ അവൻ ആത്മപരിശോധന നടത്തുന്നു; ഇതു മഹാത്മാവിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സർപ്പത്തിന്റെ പഴന്തൊലിപോലെ ക്രോധം ഉപേക്ഷിക്കണം എന്ന ഉപമ ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായിത്തീർന്നു. രാവണന്റെ ദർപ്പം തകർക്കാനും രാക്ഷസരുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാനുമാണ് ഹനുമാൻ ലങ്കാദഹനം നടത്തിയത്; അതു രാജനീതിക്കു യോജിച്ചതുതന്നെയായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ ഉത്സാഹത്തിൽ അവൻ ഒരു കാര്യം മറന്നുപോയി — ആരെ അന്വേഷിക്കാനാണോ അവൻ വന്നത്, ആ സീതയും അതേ നഗരത്തിൽത്തന്നെയുണ്ട് എന്നത്. അതിനാൽ അവൻ ആദ്യം ക്രോധത്തിന്റെ സ്വരൂപം വിചാരം ചെയ്യുന്നു. ക്രോധം ബുദ്ധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ വാക്സംയമം നശിക്കുന്നു, പിന്നെ കർത്തവ്യാകർത്തവ്യവിവേകം നശിക്കുന്നു. ഈ ക്രമം രണ്ടുമുതൽ അഞ്ചുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ സ്പഷ്ടമാണ്. ക്ഷമതന്നെയാണ് ക്രോധത്തിനുള്ള ഔഷധം എന്ന് ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ പറയുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു — അതിദുർബുദ്ധി, നിർലജ്ജൻ, പാപികളിൽ മുമ്പൻ — അഗ്നി കൊളുത്തിയവൻ, സ്വാമിഘാതകൻ. ഈ വാക്കുകൾ അവന്റെ ഹൃദയത്തിലെ തീവ്രദുഃഖം പ്രകടമാക്കുന്നു. ഒരു നിമിഷം മുമ്പു രാക്ഷസരെ കൊന്ന വീരൻതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം കർമത്തിൽ ലജ്ജിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മഹത്ത്വം.

‘ഈ ലങ്ക മുഴുവൻ ദഹിച്ചുവെങ്കിൽ ആര്യയായ ജാനകിയും തീർച്ചയായും ദഹിച്ചുപോയിരിക്കും; അറിയാതെ ഞാൻ സ്വാമിയുടെ കാര്യം നശിപ്പിച്ചു. ഏതൊന്നിനുവേണ്ടിയാണോ ഈ ഉദ്യമം ആരംഭിച്ചത്, ആ കാര്യംതന്നെ ഞാൻ തകർത്തു, കാരണം ലങ്കയെ ദഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ സീതയെ രക്ഷിച്ചില്ല. ഈ കാര്യത്തിൽ അല്പം മാത്രമേ ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, അതു ഏറെക്കുറെ പൂർത്തിയായിരുന്നു; എന്നാൽ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായ ഞാൻ മൂലത്തിന്റെതന്നെ നാശം വരുത്തി. ജാനകി നശിച്ചുപോയി എന്നതു വ്യക്തമാണ്, കാരണം ലങ്കയിൽ ദഹിക്കാത്ത ഒരു പ്രദേശവും കാണുന്നില്ല; നഗരം മുഴുവൻ ഭസ്മമായിരിക്കുന്നു. എന്റെ ബുദ്ധിഭ്രമം കാരണം ആ കാര്യം തകർന്നുവെങ്കിൽ, ഇന്നിവിടെവച്ചുതന്നെ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണ് എനിക്ക് ഉചിതമായി തോന്നുന്നത്. ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടണോ, അതോ ബഡവാമുഖത്തിൽ വീഴണോ, അതോ സമുദ്രവാസികളായ ജന്തുക്കൾക്കു ഭക്ഷിക്കാനായി ശരീരം നൽകണോ? കാര്യസർവസ്വവും നശിപ്പിച്ച ഞാൻ ജീവിച്ചിരുന്നുകൊണ്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനെയോ പുരുഷശാർദൂലന്മാരായ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയോ എങ്ങനെ കാണും? രോഷദോഷത്താൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ കപിത്വത്തിന്റെ ചാപല്യംതന്നെയാണ് ഞാൻ പ്രദർശിപ്പിച്ചത്. നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതും സ്ഥിരതയില്ലാത്തതുമായ ഈ രാജസഭാവത്തെ ധിക്കരിക്കണം; സമർഥനായിരുന്നിട്ടും ആവേശത്താൽ ഞാൻ സീതയെ രക്ഷിച്ചില്ല. സീത നശിച്ചാൽ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും നശിക്കും; അവരുടെ നാശത്തിൽ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം സുഗ്രീവനും നശിക്കും. ഈ വാർത്ത കേട്ടാൽ ഭ്രാതൃവത്സലനും ധർമാത്മാവുമായ ഭരതൻ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം എങ്ങനെ ജീവിക്കും? ധർമിഷ്ഠമായ ഇക്ഷ്വാകുവംശം നശിച്ചാൽ എല്ലാ പ്രജകളും ശോകസന്താപത്താൽ പീഡിതരാകും. അതിനാൽ ഭാഗ്യഹീനനും ധർമാർഥസമ്പാദനം നഷ്ടപ്പെട്ടവനും രോഷദോഷത്താൽ ആവൃതമായ മനസ്സുള്ളവനുമായ ഞാൻ വ്യക്തമായും ലോകവിനാശകനാണ്.’ ഹനുമാന്റെ ചിന്ത ഒരു ദോഷത്തിൽനിന്ന് കുലത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും മുഴുവൻ നാശംവരെ ക്രമമായി പടരുന്നു. ദൂതന്റെ ഒരു പ്രമാദം എങ്ങനെ സർവലോകത്തിനും ദുഃഖം ജനിപ്പിച്ചേക്കാം എന്ന് ഈ ശൃംഖല കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ അവന്റെ ദൈന്യം ദൗർബല്യമല്ല, സ്വാമിഭക്തിയുടെ പരമമായ അവസ്ഥയാണ് — അവൻ തന്റെ യശസ്സിനെക്കുറിച്ചല്ല, രാമന്റെ കാര്യത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണു ചിന്തിക്കുന്നത്. ‘കപിത്വമനവസ്ഥിതം’ (സ്ഥിരതയില്ലാത്ത കപിത്വം) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ ജാതിസ്വഭാവത്തെയും നിന്ദിക്കുന്നു. മരണത്തിനുള്ള മൂന്ന് ഉപായങ്ങളും അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു — അഗ്നിപ്രവേശം, ബഡവാമുഖത്തിൽ വീഴൽ, ജലജന്തുക്കൾക്കു ശരീരം നൽകൽ. ഇത് അവന്റെ നിരാശയുടെ പരമമായ അതിർത്തി കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് അവൻ പ്രാണത്യാഗം ചിന്തിക്കുക മാത്രമേ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ, ചെയ്യുന്നില്ല എന്നതാണ്; അവന്റെ ബുദ്ധി വേഗം മടങ്ങിവരുന്നു. ഭരതനെയും ശത്രുഘ്നനെയും ഓർക്കുന്നതിലൂടെ അയോധ്യയുമായുള്ള ബന്ധവും വീണ്ടും മുന്നിലെത്തുന്നു — അയോധ്യാവാസികളുടെ ജീവിതവും രാമന്റെ വനവാസത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇക്ഷ്വാകുവംശം നശിച്ചാൽ പ്രജകൾക്കു ദുഃഖം എന്ന വാക്ക് രാജധർമത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ കുലംതന്നെയാണ് പ്രജകളുടെ രക്ഷകൻ. ‘രോഷദോഷപരീതാത്മാ’ (രോഷദോഷത്താൽ ആവൃതമായ മനസ്സുള്ളവൻ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; അതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ ഒരേയൊരു ചിന്ത മാത്രമാണു ചുറ്റിത്തിരിയുന്നതെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു — എന്റെ ക്രോധമാണ് എല്ലാറ്റിനും കാരണം. ദുഃഖം വർണിക്കുന്നതിൽ കവി വിസ്താരം കാണിക്കുന്നതിനാൽ ഈ ഭാഗമാണ് സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും ദീർഘമായത്.

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, മുമ്പ് അനുഭവിച്ച ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ അവന്റെ മുന്നിൽ വീണ്ടും തെളിഞ്ഞു; അവൻ അവയെ നേരിട്ടു ചിന്തിച്ചു — ‘അല്ലെങ്കിൽ സർവാംഗസുന്ദരിയായ അവൾ സ്വന്തം തേജസ്സിനാൽത്തന്നെ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കാം; കല്യാണിയായ അവൾ നശിക്കില്ല, കാരണം അഗ്നി അഗ്നിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ധർമാത്മാവും അളവറ്റ തേജസ്സുള്ളവനുമായ രാമന്റെ ഭാര്യയെ, സ്വന്തം ചാരിത്ര്യത്താൽ സംരക്ഷിതയായ അവളെ, തൊടാൻപോലും അഗ്നിക്ക് അർഹതയില്ല. ദഹിപ്പിക്കുകയാണു കർമമായുള്ള ഈ ഹവ്യവാഹനൻ രാമന്റെ പ്രഭാവത്താലും വൈദേഹിയുടെ സുകൃതത്താലുമാണ് എന്നെയും ദഹിപ്പിക്കാതിരുന്നത് എന്നതു തീർച്ച. ഭരതൻ മുതലായ മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ദേവതയും രാമന്റെ മനസ്സിനു പ്രിയപ്പെട്ടവളുമായ അവൾ എങ്ങനെ നശിക്കും? ദഹിപ്പിക്കുകയാണു കർമമായുള്ള, എല്ലായിടത്തും പ്രഭുവായ, നാശമില്ലാത്ത അഗ്നി എന്റെ വാൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആര്യയായ അവളെ എങ്ങനെ ദഹിപ്പിക്കും?’ വീണ്ടും വിസ്മിതനായ ഹനുമാൻ ജലമധ്യത്തിൽ സ്വർണമയമായ നാഭിയുള്ള മൈനാകപർവതത്തെ കണ്ടതും ഓർത്തു. ‘തപസ്സുകൊണ്ടും സത്യവാക്കുകൊണ്ടും ഭർത്താവിലുള്ള അനന്യഭാവംകൊണ്ടും അവൾക്കുതന്നെ അഗ്നിയെ ദഹിപ്പിക്കാനാകും; അഗ്നി അവളെ ദഹിപ്പിക്കില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ യുക്തികൊണ്ടു തന്നെത്തന്നെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നി സീതയുടെ പിതാവിനെപ്പോലെ രക്ഷകനാണ് എന്നാണു ഭാവം. രാമകാര്യത്തിനായി സമുദ്രംപോലും സഹായം ചെയ്തുവെങ്കിൽ അഗ്നി എങ്ങനെ വിപരീതമായി പ്രവർത്തിക്കും എന്നാണ് മൈനാകസ്മരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത സ്വയം അഗ്നിയോടു പ്രാർഥിച്ചു — ‘എനിക്കു പതിശുശ്രൂഷയുണ്ടെങ്കിൽ ഹനുമാനു നീ തണുത്തവനാകുക’ എന്ന്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ വാൽ ദഹിക്കാതിരുന്നത്. ഹനുമാൻ ഇപ്പോൾ അതേ കാരണംതന്നെ ഓർക്കുന്നു. ‘നാഗ്നിരഗ്നൗ പ്രവർത്തതേ’ (അഗ്നി അഗ്നിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും സുന്ദരമാണ് — സീത സ്വയം അഗ്നിതുല്യയായ തേജസ്വിനിയാണ്, അതിനാൽ അഗ്നിക്ക് അവളെ കീഴടക്കാനാവില്ല. തപസ്സ്, സത്യം, ഭർത്താവിലുള്ള അനന്യത — ഇവ മൂന്നുമാണ് സീതയുടെ ബലങ്ങൾ. ഹനുമാന്റെ യുക്തി ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ഭയത്തിൽനിന്നു വിശ്വാസത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം നിമിത്തങ്ങൾ, പിന്നെ സീതയുടെ തേജസ്സ്, പിന്നെ അഗ്നിയുടെ സ്വഭാവം, പിന്നെ സ്വന്തം അനുഭവം. ‘അഥ വാ’ (അല്ലെങ്കിൽ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ മുമ്പത്തെ നിരാശാജനകമായ ചിന്തയ്ക്ക് ഒരു വികല്പം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു — ഇതു വിവേകത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവിന്റെ സൂചനയാണ്. സീതയെ ‘ഭരതൻ മുതലായ മൂന്നു സഹോദരന്മാരുടെ ദേവത’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൾ രാമന്റെ ഭാര്യ മാത്രമല്ല, കുലത്തിനു മുഴുവൻ പൂജ്യയാണ്. എല്ലാ ദേവന്മാരും ആരുടെ രക്ഷയിൽ തത്പരരാണോ, അവൾ പെട്ടെന്ന് അഗ്നിയാൽ എങ്ങനെ നശിക്കും? ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആശ വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ദേവിയുടെ ധർമനിഷ്ഠയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഹനുമാൻ അവിടെ മഹാത്മാക്കളായ ചാരണന്മാരുടെ വാക്കു കേട്ടു — ‘ഹാ, രാക്ഷസഗൃഹത്തിൽ തീക്ഷ്ണവും ഭയങ്കരവുമായ അഗ്നി വിട്ടുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ ദുഷ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ഓടിപ്പോകുന്ന രാക്ഷസസ്ത്രീകളാലും കുട്ടികളാലും വൃദ്ധരാലും നിറഞ്ഞ്, ജനങ്ങളുടെ കോലാഹലത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന നഗരം പർവതഗുഹകളിലൂടെ കരയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. മാളികകളോടും കോട്ടമതിലുകളോടും തോരണങ്ങളോടുംകൂടി ഈ ലങ്കാനഗരം ദഹിച്ചു; എന്നാൽ ജാനകി ദഹിച്ചില്ല — ഇതൊരു അദ്ഭുതകരമായ വിസ്മയംതന്നെ.’ അമൃതുപോലെയുള്ള ഈ വാക്കു കേട്ടപ്പോൾ അവന്റെ മനസ്സിൽ അപ്പോൾത്തന്നെ ഹർഷമുണ്ടായി. ഫലം കണ്ട നിമിത്തങ്ങളാലും മഹത്തായ ഗുണങ്ങളുള്ള കാരണങ്ങളാലും ഋഷിമാരുടെ വാക്കുകളാലും ഹനുമാൻ പ്രസന്നമനസ്കനായി. പിന്നെ മനോരഥം സഫലമായ കപി, രാജപുത്രി ക്ഷതമേൽക്കാതെ ഇരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ്, അവളെ വീണ്ടും നേരിട്ടു കണ്ടശേഷം മടങ്ങിപ്പോകാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇവിടെ മൂന്നു സാക്ഷികൾ — നിമിത്തങ്ങൾ, യുക്തി, ചാരണവചനം — ഒരേ സത്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. എങ്കിലും കേട്ടതുകൊണ്ടുമാത്രം ഹനുമാൻ തൃപ്തനാകുന്നില്ല; നേരിട്ടു കാണാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതാണ് ദൂതന്റെ ധർമം. ചാരണന്മാർ സിദ്ധന്മാരെപ്പോലെ ആകാശചാരികളായ ദേവയോനികളാണ്; അവരുടെ വാക്കിനെ മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഋഷിവാക്യം’ എന്നു നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ലങ്കയുടെ ദുർദശ അവർ കരുണയോടെ വർണിക്കുന്നു — സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും വൃദ്ധരും ഓടിപ്പോകുന്നു, നഗരം കരയുന്നതുപോലെ. എങ്കിലും അവരുടെ വാക്കിന്റെ സാരം ഒന്നുതന്നെ — ജാനകി ദഹിച്ചില്ല. ഇതോടെ ഹനുമാന്റെ എല്ലാ ആശങ്കകളും ശമിച്ചു. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം ഭീതിയോടെ, അവസാനം ഹർഷത്തോടെ — മധ്യത്തിൽ വിവേകത്തിന്റെ ഒരു യാത്ര. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ വീണ്ടും ശിംശപാവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ സീതയെ കാണാൻ പോകുന്നു. ‘ദൃഷ്ടാർഥൈർനിമിത്തൈഃ’ (ഫലം കണ്ട നിമിത്തങ്ങളാൽ) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുമ്പു ഫലിച്ച നിമിത്തങ്ങൾ വീണ്ടും വിശ്വസനീയമാണ്. ‘തത്കാലസംഭവഃ ഹർഷഃ’ (അപ്പോൾത്തന്നെ ഉണ്ടായ ഹർഷം) എന്ന വാക്കിലൂടെ ദുഃഖത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു പെട്ടെന്നു ഹർഷം ജനിച്ചു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള സർഗസമാപനം കഥയുടെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇനിമുതൽ മടക്കയാത്രയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക