സർഗ്ഗം
ലങ്കാദഹനം
ബാക്കിയുള്ള കാര്യത്തെക്കുറിച്ചു ഹനുമാന്റെ ചിന്ത, പ്രഹസ്തൻ മുതലായവരുടെ ഗൃഹങ്ങളുടെ ദഹനം, വിഭീഷണഗൃഹത്തെ ഒഴിവാക്കൽ, രാവണഭവനത്തിൽ അഗ്നി വിടൽ, ഭവനങ്ങളുടെ പതനം, രാക്ഷസരുടെ വിലാപം, ‘കാലനോ വിഷ്ണുവോ’ എന്ന ഊഹം, ദേവന്മാരുടെ സ്തുതി, സമുദ്രത്തിൽ വാലിലെ അഗ്നി കെടുത്തൽ
എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും പൂർണമായപ്പോൾ, ഉത്സാഹം വർധിച്ച ഹനുമാൻ ലങ്കയെ നോക്കിക്കൊണ്ട് ബാക്കിയുള്ള കാര്യത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു — ‘ഈ രാക്ഷസർക്കു കൂടുതൽ സന്താപമുണ്ടാകാൻ ഇനി ഇവിടെ ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതായി എന്താണു ബാക്കിയുള്ളത്? പ്രമദാവനം തകർത്തുകഴിഞ്ഞു, പ്രമുഖരാക്ഷസർ കൊല്ലപ്പെട്ടു, രാവണന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു; ഇനി കോട്ടയുടെ നാശം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. കോട്ട നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടാൽ സമുദ്രലംഘനം മുതലായ കർമങ്ങളിലുള്ള എന്റെ അധ്വാനം സുഖദവും സഫലവുമാകും; അല്പം യത്നംകൊണ്ട് ഈ കാര്യത്തിൽ എന്റെ ശ്രമം ഫലവത്താകും. എന്റെ വാലിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ഈ ഹവ്യവാഹനനെ (അഗ്നിയെ) ഈ ഉത്തമഗൃഹങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നതു ന്യായമാണ്.’ ഹനുമാന്റെ ചിന്ത ഒരു സൈനികന്റെ വ്യവസ്ഥിതമായ ചിന്തയാണ് — വനം, വീരന്മാർ, സൈന്യം, കോട്ട എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി അവൻ ശത്രുവിന്റെ ബലം ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നിയെ ഒരു അതിഥിയെപ്പോലെ കരുതുന്നു, അവനെ ഗൃഹങ്ങൾകൊണ്ടു ‘തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക’ — ഇതു കവിയുടെ വിനോദപൂർണമായ ഒരു ഉക്തിയാണ്. അപമാനിക്കാനായി രാവണൻ നൽകിയ അഗ്നിതന്നെ അവന്റെ നഗരത്തിന്റെ നാശത്തിനായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലവിപര്യാസം. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കണ്ട വഴികൾ ഇപ്പോൾ ഉപയോഗപ്പെടുന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭൂയഃ സന്താപഃ’ (കൂടുതൽ സന്താപം) — മുമ്പു വനം തകർത്തും രാക്ഷസരെ കൊന്നും സന്താപം നൽകി, ഇനി അതിലും കൂടുതൽ നൽകണം. നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അല്പയത്നേന’ (അല്പം യത്നംകൊണ്ട്) — ഒരു അഗ്നികൊണ്ടു കോട്ട മുഴുവൻ നശിക്കുന്നു; അതിനാൽ യത്നം അല്പം, ഫലം മഹത്തരം.
പിന്നെ കത്തുന്ന വാലോടുകൂടിയ മഹാകപി മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ലങ്കയിലെ ഭവനങ്ങളുടെ മുകളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചു. രാക്ഷസരുടെ ഓരോ ഗൃഹത്തെയും ഉദ്യാനങ്ങളെയും പ്രാസാദങ്ങളെയും ഭയമില്ലാതെ നോക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ നടന്നു. ശ്വസനനായ വായുവിനു തുല്യനായ ബലവാനും മഹാവേഗിയുമായ അവൻ പ്രഹസ്തന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു ചാടിയിറങ്ങി അവിടെ തീയിട്ടു; പിന്നെ മറ്റൊന്നിലേക്ക് — മഹാപാർശ്വന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് — ചാടി; അവിടെയും വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ കാലാഗ്നിയുടെ ജ്വാലയ്ക്കു തുല്യമായ അഗ്നി വിട്ടു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ മഹാകപി വജ്രദംഷ്ട്രന്റെയും ശുകന്റെയും ധീമാനായ സാരണന്റെയും ഗൃഹങ്ങളിലേക്കു ചാടി. അതുപോലെ വാനരയൂഥപൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഭവനം ദഹിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ജംബുമാലിയുടെയും സുമാലിയുടെയും ഭവനങ്ങൾ ദഹിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ആദ്യം രാവണന്റെ മുഖ്യമന്ത്രിമാരും സേനാപതികളുമാണു ലക്ഷ്യം — പ്രഹസ്തൻ, മഹാപാർശ്വൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ; പിന്നെ ചാരന്മാരായ ശുകനും സാരണനും; പിന്നെ രാജകുമാരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത്. ഇവരുടെ പേരുകൾ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വരും. ഹനുമാൻ ‘ഭയമില്ലാതെ’ — കളിക്കുന്നതുപോലെ ഭയമില്ലാതെ അവൻ കർമം ചെയ്യുന്നു. ‘സവിദ്യുദിവ തോയദഃ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ — വാലിലെ ജ്വാല മിന്നൽ, ഹനുമാന്റെ ദേഹം മേഘം. തന്നെ ബന്ധിച്ച ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗൃഹം ദഹിപ്പിക്കുന്നതു വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ്. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ഗതി ജാഗ്രതയോടെയുള്ളതാണ് — ഓരോ ഗൃഹവും നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് അവൻ നടക്കുന്നത്, യാദൃച്ഛികമായല്ല. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശ്വസനേന സമോ ബലീ’ (വായുവിനു തുല്യനായ ബലവാൻ) — അവൻ വായുവിന്റെ പുത്രനാണ്, വേഗം വായുവിനു തുല്യം. ഒൻപതിൽ ‘കാലാനലശിഖോപമം’ (കാലാഗ്നിയുടെ ജ്വാലയ്ക്കു തുല്യം) എന്നത് അഗ്നിയുടെ ഭീഷണത. പത്തിലും പതിനൊന്നിലും ക്രമമായി മന്ത്രിമാരുടെയും ചാരന്മാരുടെയും രാജപുത്രന്റെയും ഗൃഹങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ശുകനും സാരണനും രാവണന്റെ ചാരന്മാരാണ്; അവരുടെ ഗൃഹദഹനം രാവണന്റെ ഗൂഢചാരവ്യവസ്ഥയും നശിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം രാവണന്റെ ബലത്തിന്റെ വേരറുക്കലാണ്.
പിന്നെ രശ്മികേതു, സൂര്യശത്രു, ഹ്രസ്വകർണൻ, ദംഷ്ട്രൻ, രാക്ഷസനായ രോമശൻ, യുദ്ധോന്മത്തൻ, മത്തൻ, ധ്വജഗ്രീവൻ, ഘോരനായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ, ഹസ്തിമുഖൻ, കരാളൻ, വിശാലൻ, ശോണിതാക്ഷൻ, കുംഭകർണൻ, മകരാക്ഷൻ, നരാന്തകൻ, കുംഭൻ, ദുരാത്മാവായ നികുംഭൻ, യജ്ഞശത്രു, ബ്രഹ്മശത്രു എന്നിവരുടെ ഭവനങ്ങൾ അവൻ ദഹിപ്പിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വിഭീഷണന്റെ ഗൃഹം മാത്രം ഒഴിവാക്കി, ക്രമമായി ഓരോന്നിലേക്കും ചാടിക്കടന്ന് എല്ലാ ഗൃഹങ്ങളും ദഹിപ്പിച്ചു. വിലയേറിയ ആ ഭവനങ്ങളിൽ, സമ്പന്നരായ രാക്ഷസരുടെ ഗൃഹങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന സമ്പത്തെല്ലാം മഹായശസ്വിയായ കപികുഞ്ജരൻ ദഹിപ്പിച്ചു. എല്ലാവരുടെയും ഗൃഹങ്ങൾ പിന്നിട്ട്, ശോഭയുള്ളവനും വീര്യവാനുമായ അവൻ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ ഭവനത്തിലെത്തി. പലതരം രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചതും മേരുവിനെയും മന്ദരത്തെയുംപോലെ ഉയർന്നതും പലതരം മംഗളവസ്തുക്കളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ ആ മുഖ്യഗൃഹത്തിൽ, വാലിന്റെ അറ്റത്തു ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി വിട്ട് വീരനായ ഹനുമാൻ യുഗാന്തത്തിലെ മേഘംപോലെ ഗർജിച്ചു. പേരുകളുടെ ദീർഘമായ പട്ടിക ലങ്കയിലെ വീരമണ്ഡലം മുഴുവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണഗൃഹം ഒഴിവാക്കിയതു വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സഭയിൽ തന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി സംസാരിച്ച ധർമിഷ്ഠനായ വിഭീഷണനെ ഹനുമാൻ അറിയുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ഗൃഹം ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ പിന്നീടുള്ള വിഭീഷണന്റെ രാമശരണാഗതിയും സൂചിതമാകുന്നു. രാവണഗൃഹം ഒടുവിൽ — മുഖ്യശത്രു മുഖ്യലക്ഷ്യം. ‘യുഗാന്തജലദഃ’ (യുഗാന്തത്തിലെ മേഘം) എന്ന ഉപമ പ്രളയത്തിന്റെ ഘോഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടുമുതൽ പതിനഞ്ചുവരെയുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ പേരുകൾ മാത്രമാണ് എണ്ണിപ്പറയുന്നത് — ‘ഭവനം’ എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദഹനത്തിന്റെ ക്രമം തുടർച്ചയായതുപോലെ കേൾക്കുന്നു. ഇവയിൽ കുംഭകർണന്റെ ഭവനവുമുണ്ട്, അവൻ അപ്പോൾ ഉറക്കത്തിലായിരുന്നെങ്കിലും. പതിനാറിൽ ‘ക്രമമാണഃ ക്രമേണൈവ’ എന്ന പദങ്ങളുടെ ആവൃത്തി — ഹനുമാന്റെ കർമത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥ, ഉന്മാദമല്ല. പതിനേഴിൽ ‘ഋദ്ധിമതാം ഋദ്ധിം’ (സമ്പന്നരുടെ സമ്പത്ത്) എന്ന യമകം — ധനികരുടെ ധനംതന്നെ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. പതിനെട്ടിൽ ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ എന്നതു ഹനുമാന്റെ വിശേഷണമാണ് — അവൻ സ്വയം ശോഭയോടുകൂടിയവനാണ്. പത്തൊൻപതിൽ രാവണഗൃഹത്തിന്റെ വർണന മേരുമന്ദരതുല്യമാണ് — ഏറ്റവും വലിയ ഭവനം, ഏറ്റവും വലിയ ദഹനം. ഇരുപതിൽ ഹനുമാന്റെ ഗർജനം പ്രളയമേഘത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെയാണ്; അതുകേട്ട് ലങ്കാനിവാസികൾ ഭയന്നു. വിഭീഷണന്റെ ഗൃഹം സുരക്ഷിതമായി നിൽക്കുന്നു — ധർമത്തിന്റെ രക്ഷ ധർമംകൊണ്ടുതന്നെ. മറ്റു രാക്ഷസരുടെ ഗൃഹങ്ങൾ ദഹിക്കുന്നു, കാരണം അവർ രാവണന്റെ അധർമത്തിൽ പങ്കാളികളാണ്. ഇങ്ങനെ ദഹനവും വിവേകപൂർണമാണ് — അർഹരായവർക്കു മാത്രമേ ഹനുമാൻ ശിക്ഷ നൽകുന്നുള്ളൂ. മുമ്പു സീതയെ തിരഞ്ഞ രാവണഭവനത്തിൽത്തന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അഗ്നി പ്രവേശിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ലങ്കയിലെ എല്ലാ പ്രമുഖ ഗൃഹസ്വാമികളെയും ദഹനം സ്പർശിച്ചു.
ശ്വസനനായ വായുവിന്റെ സംയോഗത്താൽ അതിവേഗവും മഹാബലവുമുള്ള അഗ്നി കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു, വളർന്നു. കാറ്റ് ജ്വലിക്കുന്ന ആ അഗ്നിയെ ആ ഭവനങ്ങളിലൂടെ നടത്തിക്കൊണ്ടു പരത്തി. സ്വർണവലകളുള്ളവയും മുത്തുകളും മണികളും നിറഞ്ഞവയും രത്നങ്ങളുള്ളവയുമായ ആ വലിയ ഭവനങ്ങൾ തകർന്നുവീണു. മേൽമാളികകൾ തകർന്ന ആ ഭവനങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു — പുണ്യം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ സിദ്ധന്മാരുടെ ഭവനങ്ങൾ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്നതുപോലെ. സ്വന്തം ഗൃഹങ്ങൾ രക്ഷിക്കാൻ ഓടുന്ന, ഉത്സാഹം തകർന്ന, ഐശ്വര്യം നഷ്ടപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ ഒരു വലിയ കോലാഹലം ഉയർന്നു — ‘തീർച്ചയായും ഈ അഗ്നിതന്നെയാണ് കപിരൂപത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നത്, അയ്യോ!’ എന്ന്. മുലകുടിക്കുന്ന കുഞ്ഞുങ്ങളെ എടുത്ത സ്ത്രീകൾ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടു പെട്ടെന്നു വീണു. അഗ്നി ചുറ്റിയ അവയവങ്ങളോടെ, മുടിയഴിഞ്ഞ്, മാളികകളിൽനിന്നു വീഴുന്ന ചിലർ മേഘങ്ങളിൽനിന്നുള്ള മിന്നൽപ്പിണരുകളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. വജ്രം, പവിഴം, വൈഡൂര്യം, മുത്ത്, വെള്ളി എന്നിവ ചേർന്ന വിചിത്രമായ ധാതുക്കൾ ഭവനങ്ങളിൽനിന്ന് ഉരുകിയൊലിക്കുന്നതു ഹനുമാൻ കണ്ടു. വിറകുകൊണ്ടും പുല്ലുകൊണ്ടും അഗ്നി തൃപ്തനാകാത്തതുപോലെ, രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരെ കൊല്ലുന്നതിൽ ഹനുമാൻ ഒട്ടും തൃപ്തനായില്ല; ഹനുമാനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരെ താങ്ങുന്നതിൽ ഭൂമിയും തൃപ്തയായില്ല. വായുവിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും സംയോഗം ഹനുമാന്റെ പിതാവിന്റെ സഹായമാണ് — പുത്രന്റെ കർമത്തിൽ പിതാവു സഹായിക്കുന്നു. പുണ്യക്ഷയത്തിൽ സിദ്ധന്മാരുടെ പതനത്തിന്റെ ഉപമ രാക്ഷസരുടെ പുണ്യവും ക്ഷയിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ പതനത്തിന്റെ വർണന കരുണമാണ്; ശത്രുപക്ഷത്തിന്റെ ദുഃഖവും കവി അവഗണിക്കുന്നില്ല. ഇരുപത്തൊന്നിൽ വായുവിന്റെ സംയോഗം — ഹനുമാന്റെ ബലം പിതാവിന്റെ ആശീർവാദത്താലെന്നപോലെ അഗ്നി വായുവിനാൽ വളരുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടിലും ഇരുപത്തിമൂന്നിലും ഭവനങ്ങളുടെ വൈഭവം — സ്വർണവലകൾ, മുത്തുകളും മണികളും, രത്നങ്ങൾ — അതെല്ലാം നിലംപതിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലിൽ സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളുടെ ഉപമ — സ്വർഗസുഖംപോലും പുണ്യക്ഷയത്തിൽ നശിക്കുന്നു; രാക്ഷസരുടെ ഐശ്വര്യവും പാപത്താൽ നശിച്ചു. ഇരുപത്തഞ്ചിൽ രാക്ഷസർ സ്വയം പറയുന്നു — ‘അഗ്നി കപിരൂപത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു’ — അവർ ഹനുമാനെ സാക്ഷാൽ അഗ്നിയായി കരുതുന്നു. ഇരുപത്തേഴിലും ഇരുപത്തെട്ടിലും ഉരുകിയ ധാതുക്കൾ — ലങ്കയുടെ സമ്പത്ത് ദ്രവിച്ച് ഒഴുകുന്നു. ഇരുപത്തൊൻപതിൽ മരിച്ചവരെ താങ്ങുന്നതിൽ ഭൂമിയും തൃപ്തയാകുന്നില്ല — ഒരു അതിശയോക്തി. ഇരുപത്താറിൽ സ്ത്രീകളുടെ പതനത്തിന്റെ കരുണചിത്രം — കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഏന്തിക്കൊണ്ട്, മുടിയഴിഞ്ഞ്, ജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്. യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. അവരുടെ പതനം മിന്നൽപ്പിണരുകളുടേതുപോലെ എന്ന ഉപമ — സൗന്ദര്യവും മരണവും ഒരുമിച്ച്. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ കർമം വീരരസപ്രധാനമാണ്, എന്നാൽ അതിൽ കരുണരസവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസരുടെ ഓട്ടവും നിലവിളിയും പതനവും മൂന്നു ചിത്രങ്ങളിലൂടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.
രുദ്രൻ ത്രിപുരം ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ, വേഗശാലിയും മഹാത്മാവുമായ വാനരൻ ഹനുമാൻ ആ ലങ്കാപുരം ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ലങ്കാപുരത്തിന്റെ പർവതശിഖരത്തിൽ ഭയങ്കരപരാക്രമമുള്ള അഗ്നി ഉയർന്നു; ഹനുമാനാൽ കൊളുത്തപ്പെട്ട് ജ്വലിച്ച അത് ശിഖാവലയമായ ജ്വാലാമണ്ഡലം വിരിച്ചു വളർന്നു. യുഗാന്തകാലാഗ്നിക്കു തുല്യമായ രൂപമുള്ള, വായുവോടുകൂടിയ അഗ്നി ആകാശത്തെ തൊട്ടുകൊണ്ടു വളർന്നു; അതിന്റെ രശ്മികൾ പുകയില്ലാത്തവയായിരുന്നു; അതു ഭവനങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചു; രാക്ഷസശരീരങ്ങളാകുന്ന നെയ്യാൽ അതിന്റെ ജ്വാല ഹോമിക്കപ്പെട്ടു. കോടിസൂര്യന്മാർക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള ആ മഹാഗ്നി ലങ്കയെ മുഴുവൻ വലയം ചെയ്തുനിന്ന്, ഇടിമിന്നലിനു തുല്യമായ അനേകം ശബ്ദങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിച്ചു. അവിടെ ആകാശംവരെ വളർന്ന, പരുക്കൻ പ്രഭയുള്ള, മുരിക്കിൻപൂവുപോലെ ചുവന്ന ശിഖയുള്ള അഗ്നിയും, കെട്ടടങ്ങുന്ന പുകയാൽ നിറഞ്ഞ, കരിങ്കൂവളംപോലെ ഇരുണ്ട പുകനിരകളും മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു. അപ്പോൾ അനേകം രാക്ഷസർ ഒത്തുകൂടി, ജീവജാലങ്ങളോടും ഗൃഹങ്ങളോടും വൃക്ഷങ്ങളോടുംകൂടി ദഹിച്ചുപോയ നഗരം കണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘ഇവൻ വജ്രധാരിയായ മഹേന്ദ്രനോ, യമനോ, വരുണനോ, അനിലനോ, രൗദ്രമായ അഗ്നിയോ, സൂര്യനോ, ധനദനോ, സോമനോ? ഇവൻ വാനരനല്ല, സ്വയം കാലൻതന്നെയാണ്. എല്ലാവരുടെയും പിതാമഹനായ നാന്മുഖൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രകോപമാണോ വാനരരൂപം ധരിച്ചു രാക്ഷസസംഹാരത്തിനായി വന്നിരിക്കുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ അചിന്ത്യവും അവ്യക്തവും അനന്തവും ഏകവുമായ പരമതേജസ്സ് സ്വന്തം മായയാൽ കപിരൂപം ധരിച്ചു വന്നതാണോ?’ ഈ ഒൻപതു ശ്ലോകങ്ങൾ മിക്കതും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്; അഗ്നിയുടെ ഭീഷണത അവയിൽ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസർപോലും ഹനുമാന്റെ ദിവ്യത അംഗീകരിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ കർമത്തിന്റെ പരമമായ പ്രഭാവം. മുപ്പതിൽ രുദ്രന്റെ ത്രിപുരദഹനത്തിന്റെ ഉപമ — ശിവൻ അസുരരുടെ മൂന്നു പുരങ്ങൾ ഒറ്റ ശരംകൊണ്ടു ദഹിപ്പിച്ചതുപോലെ ഹനുമാൻ ഒറ്റ വാൽകൊണ്ടു ലങ്കയെ. മുപ്പത്തൊന്നുമുതൽ മുപ്പത്തിനാലുവരെ അഗ്നിയുടെ വർണന — പർവതശിഖരത്തിലെ ഉയർച്ച, ആകാശസ്പർശം, കോടിസൂര്യപ്രഭ, മുരിക്കിൻപൂവിന്റെ നിറം, നീലപ്പുക. മുപ്പത്തഞ്ചിൽ ദേവന്മാരുടെ പട്ടിക — ഇന്ദ്രൻ, യമൻ, വരുണൻ, വായു, രുദ്രൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ, കുബേരൻ, സോമൻ; എല്ലാ ലോകപാലന്മാരും. മുപ്പത്താറിലും മുപ്പത്തേഴിലും ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും — ത്രിമൂർത്തികളും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടിലെ ‘രക്ഷഃശരീരാജ്യസമർപ്പിതാർചിഃ’ (രാക്ഷസശരീരങ്ങളാകുന്ന നെയ്യാൽ ഹോമിക്കപ്പെട്ട ജ്വാലയുള്ളത്) എന്ന രൂപകം — ലങ്ക യജ്ഞകുണ്ഡം, രാക്ഷസർ ആഹുതികൾ, അഗ്നി ഹോതാവ്. മുപ്പത്തെട്ടിൽ ദഹിച്ച നഗരം കണ്ട് രാക്ഷസർ ഇങ്ങനെ ഊഹിക്കുന്നു. അവരുടെ ഊഹം ഹനുമാന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — അവൻ വായുപുത്രനും രുദ്രാംശവും വിഷ്ണുവിന്റെ ദൂതനുമാണ്. ‘ന വാനരോഽയം സ്വയമേവ കാലഃ’ (ഇവൻ വാനരനല്ല, സ്വയം കാലൻതന്നെ) എന്ന വാക്ക് എല്ലാവരുടെയും അനുഭവം സംഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയത്തോടെയാണെങ്കിലും ശത്രുക്കളും അവന്റെ മഹിമ അംഗീകരിക്കുന്നു. രാക്ഷസരുടെ ഊഹത്തിൽ ഭയവും ഭക്തിയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവർ ശത്രുവിനെ ഒരു ദൈവീശക്തിയായി കരുതുന്നു. അഗ്നിയുടെ വർണനയിൽ കവി എല്ലാ ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളെയും സംയോജിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നെ പെട്ടെന്നു ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട ലങ്ക — രാക്ഷസരോടും കുതിരകളോടും രഥങ്ങളോടും ആനകളോടും പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും വൃക്ഷങ്ങളോടുംകൂടി — ദീനയായി ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദത്തോടെ കരഞ്ഞു. ‘ഹാ അച്ഛാ, ഹാ മകനേ, ഹാ പ്രിയനേ, ഹാ മിത്രമേ, ഹാ ജീവനാഥാ, പുണ്യമെല്ലാം നശിച്ചു’ എന്നിങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ വിലപിക്കുന്ന രാക്ഷസർ ഘോരവും അതിഭയങ്കരവുമായ ഒരു ശബ്ദമുണ്ടാക്കി. അഗ്നിജ്വാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, പ്രമുഖവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട്, യോദ്ധാക്കൾ പിന്തിരിഞ്ഞോടി, ഹനുമാന്റെ ക്രോധബലത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ആ ലങ്ക ശാപമേറ്റതുപോലെയായി. പരിഭ്രാന്തരും ഭയന്നു വിഷണ്ണരുമായ രാക്ഷസരുള്ള, ആളിക്കത്തുന്ന ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ലങ്കയെ, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ രോഷമേറ്റ ഭൂമിയെപ്പോലെ മഹാമനസ്കനായ ഹനുമാൻ കണ്ടു. വൃക്ഷരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വനം തകർത്ത്, യുദ്ധത്തിൽ മഹാരാക്ഷസരെ കൊന്ന്, ഗൃഹരത്നങ്ങളുടെ മാലയണിഞ്ഞ നഗരം ദഹിപ്പിച്ച്, പവനപുത്രനായ കപി ഹനുമാൻ നിലകൊണ്ടു. ലങ്ക ഒരു മനുഷ്യസ്ത്രീയെപ്പോലെ കരയുന്നു — കവി നഗരത്തെ സജീവമാക്കുന്നു. വിലാപത്തിലെ വാക്കുകളെല്ലാം കുടുംബബന്ധങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചവയാണ് — അച്ഛൻ, മകൻ, ഭർത്താവ്, മിത്രം. ‘തസ്ഥൗ’ (നിലകൊണ്ടു) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് കർമം പൂർത്തിയായി, ഹനുമാൻ വിശ്രാന്തനായി എന്നാണ്. നാല്പത്തൊന്നിൽ ലങ്ക ശാപമേറ്റതുപോലെ — ഋഷിമാരുടെ ശാപത്താൽ നശിച്ച നഗരംപോലെ നിർജീവം. നാല്പത്തിരണ്ടിൽ ഭൂമിയുടെ ഉപമ — പ്രളയത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ കോപത്താൽ ഭൂമി നശിക്കുന്നതുപോലെ. നാല്പത്തിമൂന്നിൽ മൂന്നു കർമങ്ങൾ സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു — വനനാശം, രാക്ഷസവധം, നഗരദഹനം. നാല്പതിൽ വിലാപവാക്കുകൾ സ്വജനങ്ങളുടെ നാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ആ മഹാത്മാവ് അനേകം രാക്ഷസരെ കൊന്ന്, അനേകം വൃക്ഷങ്ങളുള്ള വനം തകർത്ത്, രാക്ഷസഭവനങ്ങളിൽ അഗ്നി വിട്ടശേഷം മനസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെ അടുക്കലെത്തി — ശ്രീരാമനെ സ്മരിച്ചു. പിന്നെ വാനരവീരന്മാരിൽ മുഖ്യനും മഹാബലനും വായുവിനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവനും മഹാബുദ്ധിമാനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ വായുപുത്രനെ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും സ്തുതിച്ചു. ദേവന്മാരും മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും വിദ്യാധരന്മാരും പന്നഗങ്ങളും എല്ലാ മഹാഭൂതങ്ങളും അവിടെ അതുല്യമായ പരമപ്രീതി പ്രാപിച്ചു. വനം തകർത്ത്, യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ കൊന്ന്, ഭയങ്കരമായ ലങ്കാപുരി ദഹിപ്പിച്ച് മഹാതേജസ്വിയായ മഹാകപി ശോഭിച്ചു. വിചിത്രമായ ഒരു ഉത്തമഗൃഹത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വാനരരാജസിംഹം, കത്തുന്ന വാൽ സൃഷ്ടിച്ച ജ്വാലാമാല ചൂടി, കിരണമാലിയായ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ലങ്കയെ മുഴുവൻ പീഡിപ്പിച്ചശേഷം വാനരശ്രേഷ്ഠനായ മഹാകപി അപ്പോൾ സമുദ്രത്തിൽ വാലിലെ അഗ്നി കെടുത്തി. ദഹിച്ച ലങ്ക കണ്ട് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും പരമവിസ്മയം പ്രാപിച്ചു. വാനരശ്രേഷ്ഠനും മഹാകപിയുമായ ആ ഹനുമാനെ കണ്ട്, ഇതു കാലാഗ്നിയാണ് എന്നു കരുതി എല്ലാ ജീവികളും ഭയന്നു. കർമം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഹനുമാൻ ആദ്യം ഓർക്കുന്നതു രാമനെയാണ് — ഇതാണു ഭക്തന്റെ രീതി. ദേവന്മാർ രാക്ഷസരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതിനാൽ ലങ്കാദഹനത്തിൽ അവർക്കു ഹർഷം. സമുദ്രത്തിൽ അഗ്നി കെടുത്തുന്നതു കർമത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക ഉദിക്കും — അവളും ദഹിച്ചുപോയോ എന്ന്. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം നാല്പത്തിമൂന്നാമത്തേതിന്റെ ഭാവം വീണ്ടും പറയുന്നു — പ്രധാനസംഭവത്തിന്റെ ആവർത്തനം കവിയുടെ ശൈലിയിൽ സാധാരണമാണ്. നാല്പത്തഞ്ചിലും നാല്പത്താറിലും ബ്രഹ്മാണ്ഡം മുഴുവൻ ഹനുമാനെ സ്തുതിക്കുന്നു — ദേവന്മാർ, മുനിമാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, നാഗങ്ങൾ. നാല്പത്തേഴിലും നാല്പത്തെട്ടിലും ഹനുമാന്റെ ശോഭ സൂര്യതുല്യമാണ്; ‘അർചിമാലീ’ എന്ന പദം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകത്തിലും ഉണ്ടായിരുന്നു. നാല്പത്തൊൻപതിൽ സമുദ്രത്തിൽ അഗ്നി കെടുത്തൽ. അമ്പതിലും അമ്പത്തൊന്നിലും എല്ലാവരും വിസ്മിതരും ഭീതരുമാകുന്നു. ഹനുമാന്റെ കർമത്തിൽ എല്ലാ ദേവന്മാരും സന്തുഷ്ടരാണ്, കാരണം രാവണന്റെ ദർപ്പം തകർന്നു. എന്നാൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനെ ‘കാലാഗ്നി’ എന്നു കരുതി ഭയക്കുന്നു — മഹത്തായ കർമത്തിനു രണ്ടുവിധം പ്രഭാവം: സജ്ജനങ്ങൾക്കു ഹർഷം, ദുർജനങ്ങൾക്കു ഭയം. ഈ സർഗം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ പരാക്രമത്തിന്റെ ശിഖരമാണ്. നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകം ഉപജാതിയാണ്; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകത്തിലെ അതേ ഉപമ — അഗ്നിമാലയും സൂര്യകിരണമാലയും. മുമ്പു ഹനുമാൻ ചാടിക്കടന്ന സമുദ്രംതന്നെയാണ് അഗ്നിയുടെ ശമനസ്ഥാനം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥