സർഗ്ഗം
ഹനുമാൻ രാവണനു നൽകുന്ന ഹിതോപദേശം
സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശം, രാമകഥ, സീതാന്വേഷണം, ധർമോപദേശം, ‘ജാനകിയെ തിരിച്ചുകൊടുക്കുക’, രാമന്റെ അജയ്യത, കാളരാത്രിയായ സീത, രാവണന്റെ വധാജ്ഞ
മഹാബലനായ ദശാനനനെ നോക്കിക്കണ്ട്, സത്ത്വവാനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ ശാന്തഭാവത്തോടെ, പതറാതെ അർഥപൂർണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസരാജാവേ, സുഗ്രീവന്റെ സന്ദേശവുമായാണ് ഞാൻ ഇവിടെ നിന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയിരിക്കുന്നത്. വാനരരാജനായ സുഗ്രീവൻ നിനക്കു സഹോദരനെപ്പോലെയാണ്; അതിനാൽ അവൻ നിന്റെ കുശലം അന്വേഷിച്ചു. ഇപ്പോൾ നിന്റെ സഹോദരനായ മഹാത്മാവ് സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ കേൾക്കുക — ആ വാക്ക് ധർമവും അർഥവും ചേർന്നതും ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ഹിതകരവുമാണ്.’ ഹനുമാൻ സന്ദേശം സുഗ്രീവന്റെ പേരിലാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്, രാമന്റെ പേരിലല്ല; രാജാവ് രാജാവിനോടു സഹോദരഭാവത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നു എന്നതാണു രാജനീതിയുടെ മര്യാദ. ആദ്യം കുശലാന്വേഷണം, പിന്നെ ഉപദേശം — ഇതാണ് ദൂതന്റെ ശിഷ്ടമായ ക്രമം. രാവണൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായിരുന്നിട്ടും അവൻ കേൾക്കാനായി ഹനുമാൻ മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നു. ‘സഹോദരൻ’ എന്ന സംബോധനയാൽ സുഗ്രീവൻ രാവണനോടുള്ള സൗഹൃദവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘രഥങ്ങളാലും ആനകളാലും കുതിരകളാലും സമൃദ്ധനായ ദശരഥൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ഒരു പിതാവിനെപ്പോലെ ലോകത്തിന്റെ ബന്ധുവും ഇന്ദ്രതുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവനുമായിരുന്നു അവൻ. അവന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട, മഹാബാഹുവും പ്രഭുവുമായ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് രാജ്യം വിട്ട് സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ സീതയോടുംകൂടി ദണ്ഡകാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാമൻ എന്നു പേരുള്ള ആ മഹാതേജസ്വി ധർമമാർഗം ആശ്രയിച്ചവനാണ്. അവന്റെ ഭാര്യ സീത — വിദേഹരാജാവായ മഹാത്മാവ് ജനകന്റെ പുത്രി — ജനസ്ഥാനത്തുവച്ചു കാണാതായി, നഷ്ടപ്പെട്ടു. ആ ദേവിയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ രാജപുത്രൻ അനുജനോടൊപ്പം ഋശ്യമൂകപർവതത്തിലെത്തി സുഗ്രീവനുമായി ചേർന്നു. സുഗ്രീവൻ സീതയെ അന്വേഷിക്കാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു; രാമനും സുഗ്രീവനു വാനരരാജ്യം നൽകാമെന്നു വാക്കുകൊടുത്തു. പിന്നെ രാജപുത്രനായ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ കൊന്ന് സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു; ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവനാണ് വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും ഗണേശ്വരൻ. നിനക്കു മുമ്പേ പരിചയമുള്ള വാനരപുംഗവനായ ബാലിയും രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഒറ്റ ശരംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടു.’ ഈ കഥ ചുരുങ്ങിയതെങ്കിലും സാരഗർഭമാണ്. ഹനുമാൻ രാമന്റെ വംശവും ധർമവും പരാക്രമവും ക്രമമായി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ബാലിവധത്തിന്റെ പരാമർശം വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ് — ബാലിയുടെ ബലം രാവണൻ സ്വയം അനുഭവിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്; അതിനാൽ ‘ഒറ്റ ശരംകൊണ്ട്’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കും. പ്രതിജ്ഞയുടെ പരസ്പരതയും സൂചിതമാകുന്നു — രാമൻ സുഗ്രീവന്റെ കാര്യം ചെയ്തു, ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ രാമന്റെ കാര്യം ചെയ്യുന്നു. ദശരഥന്റെ വർണനയിലെ ‘ഒരു പിതാവിനെപ്പോലെ ലോകത്തിന്റെ ബന്ധു’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ കുലത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — അത്തരമൊരു രാജാവിന്റെ പുത്രൻ അധർമം സഹിക്കില്ല. ‘പിതുർനിദേശാത്’ (പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച്) എന്ന പദം രാമന്റെ പിതൃഭക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജ്യത്യാഗംപോലും അവൻ ധർമത്തിനുവേണ്ടിയാണു ചെയ്തത്. സീതയുടെ പരിചയവും പിതാവിന്റെ പേരിലാണ് — ‘ജനകന്റെ പുത്രി’ — നൽകുന്നത്; അതിലൂടെ അവളുടെ കുലീനത സ്പഷ്ടമാകുന്നു. ‘ഭ്രഷ്ടാ’ (കാണാതായി) എന്നതു മൃദുവായ ഒരു വാക്കാണ് — ‘അപഹരിക്കപ്പെട്ടു’ എന്നു ഹനുമാൻ പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ ആരാണ് അവളെ അപഹരിച്ചതെന്നു രാവണനുതന്നെ അറിയാം. ഇങ്ങനെ കഥ പരോക്ഷമായിത്തന്നെ രാവണന്റെ അപരാധം അവന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. ബാലിയുടെ പ്രസംഗം ഒടുവിലാണു വച്ചിരിക്കുന്നത്, കാരണം അതാണ് രാവണന് ഏറ്റവും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രാമന്റെ കഥ ആദ്യമായി വിസ്തരിച്ചു രാവണന്റെ കാതുകളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
‘സത്യപ്രതിജ്ഞനായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവൻ സീതയെ തിരയാനുള്ള വ്യഗ്രതയോടെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വാനരന്മാരെ അയച്ചു. നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും ലക്ഷങ്ങളുമായ വാനരന്മാർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും, താഴെ പാതാളത്തിലും മുകളിൽ ആകാശത്തിലും സീതയെ തിരയുന്നു. ചിലർ വൈനതേയനായ ഗരുഡനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവർ, ചിലർ വായുവിനു തുല്യർ; അവരുടെ ഗതി എവിടെയും തടയപ്പെടുന്നില്ല; അവർ വേഗശാലികളും മഹാബലരുമായ വാനരവീരന്മാരാണ്. ഞാനാകട്ടെ ഹനുമാൻ എന്നു പേരുള്ള, മാരുതന്റെ ഔരസപുത്രൻ. സീതയ്ക്കുവേണ്ടി നൂറു യോജന നീളമുള്ള സമുദ്രം വേഗം ചാടിക്കടന്ന് നിന്നെ കാണാനായി ഞാൻ ഇവിടെ വന്നു. ചുറ്റിനടക്കുന്നതിനിടെ നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ഞാൻ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ ഏകനല്ല, തന്നെപ്പോലെയുള്ള എണ്ണമറ്റ വീരന്മാർ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നുണ്ട് എന്നാണ്. തന്റെ ശത്രുക്കൾ അനേകരും ശക്തരുമാണ് എന്ന് രാവണനുള്ള ആദ്യത്തെ സൂചന ഇതുതന്നെ. ‘കണ്ടു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സീതയുടെ സ്ഥിതിയും അറിഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു എന്ന് അവൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സമുദ്രലംഘനത്തിന്റെ പരാമർശവും അർഥവത്താണ് — നൂറു യോജന സാഗരം കടന്നുവന്ന ഒരു വാനരനെപ്പോലെയുള്ള മറ്റുള്ളവർ ആയിരക്കണക്കിനുണ്ട് എന്നു രാവണൻ ഊഹിച്ചേക്കും. ‘ത്വാം ദിദൃക്ഷുഃ’ (നിന്നെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച്) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ വരവ് രാജദർശനത്തിനാണ്, മോഷണത്തിനല്ല എന്നു പറയുന്നു. താഴെയും മുകളിലും എല്ലായിടത്തും അന്വേഷണം നടക്കുന്നു എന്ന വാക്ക്, രാവണന് എവിടെയും ഒളിപ്പിക്കാനാവില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, ധർമത്തിന്റെയും അർഥത്തിന്റെയും തത്ത്വം നിനക്കറിയാം; തപസ്സുകൊണ്ടു നീ വലിയ ഐശ്വര്യവും സമ്പാദിച്ചു; അതിനാൽ പരസ്ത്രീകളെ നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ തടഞ്ഞുവയ്ക്കുന്നതു നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല. ധർമവിരുദ്ധവും അനേകം അനർഥങ്ങളുള്ളതും വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമായ കർമങ്ങളിൽ നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാർ ഏർപ്പെടാറില്ല. രാമന്റെ കോപത്തെ പിന്തുടരുന്ന, ലക്ഷ്മണൻ എയ്യുന്ന ശരങ്ങളുടെ മുന്നിൽ ദേവാസുരന്മാരിൽപ്പോലും ആർക്കാണു നിൽക്കാനാവുക? രാജാവേ, രാഘവനോട് അപരാധം ചെയ്തിട്ടു സുഖം നേടുന്ന ഒരുവനും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല. അതിനാൽ മൂന്നു കാലത്തിലും ഹിതകരവും ധർമയുക്തവും അർഥത്തെ പിന്തുടരുന്നതുമായ എന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിക്കുക — നരദേവനായ രാമനു ജാനകിയെ തിരിച്ചുകൊടുക്കുക. ഈ ദേവിയെ ഞാൻ കണ്ടു; ദുർലഭമായതു ലഭിച്ചു; ബാക്കിയുള്ള കാര്യത്തിനു കാരണക്കാരൻ രഘുനാഥൻതന്നെയാണ്. ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ സീതയെ ഞാൻ കണ്ടു; അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പിണിയെപ്പോലെ അവൾ നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അവളെ നീ അറിയുന്നില്ല. അത്യന്തം വിഷം കലർന്ന അന്നം ഭക്ഷിച്ചാൽ ആർക്കും തന്റെ ഓജസ്സുകൊണ്ട് അതു ദഹിപ്പിക്കാനാവാത്തതുപോലെ, സീതയെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും കഴിയില്ല. തപസ്സിന്റെ ക്ലേശംകൊണ്ടു നീ നേടിയ ധർമസമ്പത്തും സ്വന്തം പ്രാണന്റെ ദീർഘകാലധാരണവും നശിപ്പിക്കുന്നതു ന്യായമല്ല. തപസ്സുകൊണ്ടു ദേവാസുരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെടാത്തവനാണു നീ എന്നു നീ കാണുന്നുണ്ടല്ലോ; അതിനും ഈ ധർമംതന്നെയാണ് വലിയ കാരണം.’ ഹനുമാന്റെ ഉപദേശം സാമനീതിയുടെ ഉദാഹരണമാണ് — ആദ്യം രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ ഹിതം അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. വിഷാന്നത്തിന്റെ ഉപമ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത ഭോഗ്യയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അവൾ രാവണന്റെ നാശത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ്. തപസ്സിന്റെ ഫലം അധർമത്താൽ നശിക്കുന്നു എന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ രാവണനെ ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — പ്രശംസയാൽ അവന്റെ ബുദ്ധിയെ ഉണർത്താനുള്ള ശ്രമം. പതിനെട്ടിലെ ‘മൂലഘാതിഷു’ (വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്ന) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അധർമം കർത്താവിനെ മാത്രമല്ല, അവന്റെ കുലത്തെയും രാജ്യത്തെയും വേരോടെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണ്. പത്തൊൻപതിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണങ്ങൾ രാമന്റെ കോപത്തെ പിന്തുടരുന്നു — സഹോദരന്മാരുടെ ഐക്യം. ഇരുപത്തൊന്നിലെ ‘ത്രികാലഹിതം’ — ഭൂതത്തിലും വർത്തമാനത്തിലും ഭാവിയിലും ഹിതകരം. ഇരുപത്തിരണ്ടിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ കാര്യം വിജയിച്ചു എന്നും ബാക്കിയുള്ള കാര്യം രാമന്റെ കൈയിലാണെന്നും പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ വിനയം സ്പഷ്ടമാകുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നിൽ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പിണിയെപ്പോലെ സീത — സ്പർശമാത്രത്താൽ അവൾ നശിപ്പിക്കും. ഇരുപത്തഞ്ചിലും ഇരുപത്താറിലും തപസ്സിന്റെ ഫലം ധർമരൂപമാണെന്നും അതിന്റെ നാശം അധർമത്താൽ സംഭവിക്കും എന്നുമുള്ള മുന്നറിയിപ്പ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും’ എന്ന വ്യാപ്തി — ഭൂലോകത്തിൽ മാത്രമല്ല, സ്വർഗത്തിലും പാതാളത്തിലും രാമനോട് അപരാധം ചെയ്തവനു സുഖം ലഭിക്കില്ല. ഇരുപത്തിനാലിലെ ഉപമയുടെ അർഥം — വിഷം ചേർന്ന അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നവനെത്തന്നെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, സീതയും തന്നെ പിടിച്ചുവയ്ക്കുന്ന രാവണനെത്തന്നെ കൊല്ലും. ഇങ്ങനെ പത്തു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ഹനുമാൻ ധർമത്തിന്റെയും നീതിയുടെയും ഭയത്തിന്റെയും എല്ലാ വഴികളും കാണിക്കുന്നു.
‘സുഗ്രീവൻ ദേവനോ യക്ഷനോ രാക്ഷസനോ അല്ല; രാഘവൻ മനുഷ്യനാണ്, സുഗ്രീവൻ വാനരരാജനും. നിന്റെ വരം ദേവന്മാർ മുതലായവരെ സംബന്ധിച്ചതാണ്; അതിനാൽ ആ രണ്ടുപേരുടെ കൈയിൽനിന്നു നീ നിന്റെ പ്രാണൻ എങ്ങനെ രക്ഷിക്കും? പ്രബലമായ അധർമത്തിന്റെ ഫലത്താൽ ബന്ധിതനായ പുരുഷനെ ധർമത്തിന്റെ ഫലം പിന്തുടരുന്നില്ല; അവൻ അധർമഫലംതന്നെ അനുഭവിക്കുന്നു; ധർമമാകട്ടെ അധർമത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നതാണ്. നീ മുമ്പു ചെയ്ത ധർമത്തിന്റെ ഫലം നിനക്കു ലഭിച്ചു, അതിൽ സംശയമില്ല; ഈ അധർമത്തിന്റെ ഫലവും നിനക്കു വേഗം ലഭിക്കും. ജനസ്ഥാനത്തിലെ രാക്ഷസവധവും ബാലിവധവും രാമസുഗ്രീവന്മാരുടെ സഖ്യവും അറിഞ്ഞ് നിനക്കു ഹിതമായതു ചിന്തിക്കുക. കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമുള്ള ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാൻ ഞാനൊരുവൻ മാത്രം മതി; എന്നാൽ രാമന്റെ നിശ്ചയം അതല്ല. സീതയെ അപമാനിച്ച ശത്രുക്കളെ താൻതന്നെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും എന്ന് വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. രാമനോടു ദ്രോഹം ചെയ്താൽ സാക്ഷാൽ പുരന്ദരനുപോലും സുഖം ലഭിക്കില്ല; പിന്നെ നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരുവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? സീത എന്നു നീ അറിയുന്ന, നിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കഴിയുന്ന അവൾ ലങ്കയെ മുഴുവൻ നശിപ്പിക്കുന്ന കാളരാത്രിയാണെന്ന് അറിയുക. സീതയുടെ ശരീരരൂപം ധരിച്ച ഈ കാലപാശം മതി; സ്വയം നിന്റെ കഴുത്തിൽ കുരുക്കിടരുത്; നിന്റെ ക്ഷേമം ചിന്തിക്കുക. സീതയുടെ തേജസ്സിനാലും രാമന്റെ കോപത്താലും ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, മാളികകളോടും വീഥികളോടുംകൂടി കത്തിയെരിയുന്ന ഈ നഗരത്തെ നോക്കുക.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് സാമത്തിൽനിന്നു ഭേദത്തിലേക്കും ദണ്ഡത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു. ‘കാളരാത്രി’ എന്ന രൂപകമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — സീത രാവണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ വസിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവൾ അവന്റെ മരണംതന്നെയാണ്. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളുണ്ട് — അതിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ വരത്തിലെ പഴുതു കാണിക്കുന്നു: അവൻ ദേവാസുരന്മാരാൽ അവധ്യനാണ്, എന്നാൽ മനുഷ്യനാലും വാനരനാലും അല്ല. ഇരുപത്തെട്ടിൽ ധർമാധർമങ്ങളുടെ ഫലത്തിന്റെ നിയമം — പ്രബലമായ അധർമം മുമ്പു ചെയ്ത ധർമത്തിന്റെ ഫലത്തെ മറയ്ക്കുന്നു; പിന്നീടു ചെയ്യുന്ന ധർമമാകട്ടെ അധർമത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പതിൽ ജനസ്ഥാനവധം, ബാലിവധം, സഖ്യം എന്നീ മൂന്നും രാമന്റെ ശക്തിയുടെ തെളിവുകളാണ്. മുപ്പത്തൊന്നിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ സാമർഥ്യം പ്രകടമാക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വാമിയുടെ നിശ്ചയം ലംഘിക്കുന്നില്ല — ഇതാണു ദൂതന്റെ ധർമം. മുപ്പത്തിരണ്ടിൽ പുരന്ദരന്റെ ഉദാഹരണം രാവണന്റെ ഗർവം ഖണ്ഡിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിനാലിലെ ‘കാളരാത്രി’ എന്നതു പ്രളയകാലത്തിലെ രാത്രിയാണ്, എല്ലാറ്റിനെയും സംഹരിക്കുന്നത്. മുപ്പത്തഞ്ചിൽ ‘സ്വയം സ്കന്ധാവസക്തേന’ — രാവണൻ സ്വയംതന്നെയാണ് മരണപാശം കഴുത്തിൽ കെട്ടുന്നത്, മറ്റാരുമല്ല. മുപ്പത്താറിൽ ഹനുമാൻ ഭാവിയെ കൺമുന്നിലെന്നപോലെ വർണിക്കുന്നു — കത്തിയെരിയുന്ന ലങ്ക. ഹനുമാൻ സ്വയം ലങ്ക കത്തിക്കുമ്പോൾ ഈ വാക്കു വേഗം സത്യമാകും; അതിനാൽ ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു പൂർവസൂചന നൽകുന്നു. സീതയുടെ തേജസ്സും രാമന്റെ കോപവും — ഈ രണ്ടുമാണ് ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ യഥാർഥകാരണങ്ങൾ.
‘നിന്റെ മിത്രങ്ങളെയും മന്ത്രിമാരെയും ജ്ഞാതികളെയും സഹോദരന്മാരെയും പുത്രന്മാരെയും ഹിതൈഷികളെയും ഭോഗങ്ങളെയും ഭാര്യമാരെയും ലങ്കയെയും നാശത്തിലേക്കു തള്ളിവിടരുത്. രാക്ഷസരാജേന്ദ്രാ, രാമദാസനും ദൂതനും വിശേഷിച്ചു വാനരനുമായ എന്റെ സത്യവചനം കേൾക്കുക. മഹായശസ്വിയായ രാമന് ഭൂതങ്ങളോടും ചരാചരങ്ങളോടുംകൂടിയ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും സംഹരിച്ച് വീണ്ടും അതുപോലെതന്നെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും. ദേവാസുരനരേന്ദ്രന്മാരിലും യക്ഷരാക്ഷസസർപ്പങ്ങളിലും വിദ്യാധരനാഗഗന്ധർവമൃഗങ്ങളിലും സിദ്ധകിന്നരപക്ഷികളിലും എവിടെയും എക്കാലത്തും വിഷ്ണുതുല്യപരാക്രമിയായ രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഒരുവനുമില്ല. സർവലോകേശ്വരനും രാജസിംഹവുമായ രാമനോട് ഇത്തരമൊരു അപ്രിയം ചെയ്തശേഷം നിന്റെ ജീവിതം ദുർലഭമാണ്. നിശാചരേന്ദ്രാ, ദേവന്മാരും ദൈത്യരും ഗന്ധർവരും വിദ്യാധരരും നാഗങ്ങളും യക്ഷരും എല്ലാവരും ഒത്തുചേർന്നാലും ത്രിലോകനായകനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല. നാലു മുഖങ്ങളുള്ള സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവോ മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ള ത്രിപുരാന്തകനായ രുദ്രനോ ദേവനായകനായ മഹേന്ദ്രനോപോലും യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.’ സൗഷ്ഠവമുള്ളതും ദൈന്യമില്ലാത്തതുമായ കപിയുടെ ഈ അപ്രിയവാക്കു കേട്ട്, അപ്രതിമനായ ദശാനനൻ കോപത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടി മഹാകപിയുടെ വധം ആജ്ഞാപിച്ചു. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — ഉപദേശത്തിന്റെ സമാപ്തി ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ. ഹനുമാന്റെ വാക്ക് സത്യവും ഹിതകരവുമാണ്, എന്നാൽ രാവണന് അപ്രിയമാണ്; അതിനാൽ അതു നിഷ്ഫലമാകുന്നു. ‘രാമദാസസ്യ’ (രാമദാസന്റെ) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാൻ തന്നെ ദാസനെന്നു പറയുന്നു — ഇതു വിനയത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. രാമന്റെ സൃഷ്ടിസംഹാരസാമർഥ്യം വർണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തേഴിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ സ്വജനങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒരാളുടെ ദോഷത്താൽ എല്ലാവരുടെയും നാശം സംഭവിക്കും. നാല്പതിലും നാല്പത്തൊന്നിലും സൃഷ്ടിയിലെ എല്ലാ ജാതികളെയും എണ്ണുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ അദ്വിതീയത ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളുണ്ട് — നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ വാക്യം ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു. നാല്പത്തിമൂന്നിലും നാല്പത്തിനാലിലും ത്രിമൂർത്തികൾപോലും രാമന്റെ മുന്നിൽ അസമർഥരാണ് എന്ന് — ഇതു ഭക്തിയോടെ ഹനുമാൻ ചെയ്യുന്ന പരമമായ സ്തുതിയാണ്. നാല്പത്തഞ്ചിൽ രാവണന്റെ പ്രതികരണം — അവൻ ഹിതം കേൾക്കുന്നില്ല, ക്രോധത്തോടെ വധം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. മുപ്പത്തെട്ടിൽ ഹനുമാൻ മൂന്നുവിധത്തിൽ തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — ദാസൻ, ദൂതൻ, വാനരൻ; മൂവരും അവധ്യരാണ്, അതിനാൽ സത്യം പറയാൻ അവൻ നിർഭയനാണ്. മുപ്പത്തൊൻപതിൽ രാമന്റെ സൃഷ്ടിസംഹാരസാമർഥ്യം — ഇതു പരമേശ്വരന്റെ ഗുണമാണ്, ഒരു വീരന്റേതു മാത്രമല്ല. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതി, വംശസ്ഥം എന്നീ വൃത്തങ്ങളിൽ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തി ഗംഭീരമാകുന്നു. രാവണന്റെ കോപമാണ് അവന്റെ നാശത്തിന്റെ ആദ്യപടി. ദൂതവധം രാജധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണെന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ ഓർമിപ്പിക്കും; അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യം അടുത്ത സർഗത്തിലെ തർക്കത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥