॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 48-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഇന്ദ്രജിത്തും ഹനുമാനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം, ബ്രഹ്മാസ്ത്രബന്ധനം, രാവണസഭാപ്രവേശം

രാവണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനു നൽകുന്ന ആജ്ഞ, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പുറപ്പാട്, കപിയും രാക്ഷസനും തമ്മിലുള്ള തുല്യയുദ്ധം, ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ടുള്ള ബന്ധനം, ഹനുമാന്റെ ആലോചന, നാരുകൊണ്ടുള്ള കെട്ടിനാൽ അസ്ത്രമോചനം, രാവണന്റെ അടുക്കലേക്കു കൊണ്ടുപോകൽ

ഹനുമാൻ കുമാരൻ അക്ഷനെ കൊന്നപ്പോൾ മഹാത്മാവായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ മനസ്സ് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി, രോഷത്തോടെ ദേവതുല്യനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു — ‘നീ അസ്ത്രവിദ്യയറിയുന്നവനും ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ശോകം നൽകുന്നവനുമാണ്; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരുടെ ഇടയിൽ നിന്റെ കർമം കണ്ടിട്ടുള്ളതാണ്; പിതാമഹനെ ആരാധിച്ച് നീ അസ്ത്രങ്ങൾ സമ്പാദിച്ചിരിക്കുന്നു. നിന്റെ അസ്ത്രബലത്തെ നേരിട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാരോടും മരുദ്ഗണങ്ങളോടുംകൂടി, ദേവേശ്വരനെ ആശ്രയിച്ചവർപോലും യുദ്ധത്തിൽ പിടിച്ചുനിൽക്കാനായില്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും യുദ്ധത്തിൽ നിന്നോടു പൊരുതാൻ ചെന്നവരിൽ ക്ഷീണിക്കാത്ത ഒരുവനും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. നീ ഭുജവീര്യത്താൽ സംരക്ഷിതനും തപസ്സിനാൽ രക്ഷിതനും ദേശകാലങ്ങളെ പ്രധാനമായി കാണുന്നവനും ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. യുദ്ധങ്ങളിൽ നിനക്കു ചെയ്യാനാവാത്ത കർമമില്ല; ബുദ്ധിപൂർവമുള്ള ആലോചനയിൽ നിനക്ക് അസാധ്യമായതുമില്ല; നിന്റെ അസ്ത്രബലവും ശരീരബലവും അറിയാത്ത ആരും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല. നിന്റെ തപോബലവും യുദ്ധത്തിലെ പരാക്രമവും അസ്ത്രബലവും എനിക്കു തുല്യമാണ്; യുദ്ധത്തിന്റെ കൊടുമ്പിരിയിൽ നിന്നെ ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ ഉറച്ച തീർപ്പുള്ള എന്റെ മനസ്സു തളരുന്നില്ല.’ രാവണന്റെ ഈ പ്രശംസ പുത്രവാത്സല്യംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, നീതിയനുസരിച്ചുമാണ് — അക്ഷന്റെ വധത്തിനുശേഷം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ഉത്സാഹം ജനിപ്പിക്കാനായി അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രജിത്ത്’ എന്ന പേരുതന്നെ ഇന്ദ്രവിജയത്തിന്റെ സ്മാരകമാണ്. പിതാമഹനെ ആരാധിച്ചു ലഭിച്ച അസ്ത്രങ്ങൾ പിന്നീടു ബ്രഹ്മാസ്ത്രരൂപത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടും — അതിന്റെ സൂചന ഇവിടെത്തന്നെയുണ്ട്. നാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും നാലാമത്തേതിന്റെ അവസാനാർധവും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പൂർണമായി യോജിക്കുന്നില്ല. ‘മമാനുരൂപം’ (എനിക്കു തുല്യം) — പിതാവ് പുത്രനിൽ തന്റെ പ്രതിബിംബം കാണുന്നു. രാവണന്റെ രോഷവും ദുഃഖവും ഒരുമിച്ചാണ് — ‘മനഃ സമാധായ’ (മനസ്സ് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി) എന്നതിലൂടെ അവന്റെ ആത്മസംയമം സൂചിതമാകുന്നു, കാരണം പുത്രശോകംപോലും അവൻ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു.

‘കിങ്കരന്മാരെല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു, ജംബുമാലി എന്ന രാക്ഷസനും, വീരന്മാരായ മന്ത്രിപുത്രന്മാരും, അഞ്ചു സേനാഗ്രനായകന്മാരും. കുതിരകളും ആനകളും രഥങ്ങളുമുള്ള സമൃദ്ധമായ സൈന്യങ്ങളും നിന്റെ പ്രിയസഹോദരനായ കുമാരൻ അക്ഷനും സംഹരിക്കപ്പെട്ടു. ശത്രുസംഹാരകാ, നിന്നിലുള്ള സാരം അവരിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ മഹാസൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടതും കപിയുടെ പ്രഭാവവും പരാക്രമവും കണ്ട്, നിന്റെ സ്വന്തം സാരവും നോക്കി, നിന്റെ ബലത്തിനനുസരിച്ച വേഗം കാണിക്കുക. നീ അടുത്തുചെന്നാൽ ശത്രു ശാന്തനായി നമ്മുടെ സൈന്യനാശം അവസാനിക്കുന്ന വിധത്തിൽ, നിന്റെ ബലവും ശത്രുബലവും നോക്കിക്കണ്ട്, അസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ആരംഭിക്കുക. വീരാ, സൈന്യങ്ങളെ കൊണ്ടുപോകരുത് — അവ കൂട്ടംകൂട്ടമായി നശിക്കുന്നു; ഏറെ സാരമുള്ള വജ്രംപോലും എടുത്തുകൊണ്ടു പോകരുത്; മാരുതന്റെ ഗതിക്ക് അളവില്ല; അഗ്നിതുല്യനായ അവനെ ഉപകരണംകൊണ്ടു കൊല്ലാനാവില്ല. ഈ കാര്യം നന്നായി വിചാരിച്ച്, നിന്റെ കർമത്തിനു തുല്യമായി മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി, വില്ലിന്റെ ദിവ്യവീര്യം ഓർത്തുകൊണ്ട് പാഴാകാത്ത കർമം ആരംഭിക്കുക. ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ നിന്നെ അയയ്ക്കുന്നു എന്ന ഈ ചിന്ത സ്നേഹത്തിനു യോജിച്ചതല്ല എന്നതു ശരിതന്നെ; എന്നാൽ രാജധർമങ്ങൾക്കും ക്ഷത്രധർമത്തിനും ഇതാണ് അംഗീകൃതമായ ചിന്ത. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, യുദ്ധത്തിൽ പലതരം ശസ്ത്രങ്ങളിലുള്ള നൈപുണ്യം തീർച്ചയായും അറിയേണ്ടതാണ്; യുദ്ധത്തിൽ വിജയവും കാമ്യമാണ്.’ ഇവിടെ പിതാവിന്റെ ഹൃദയം രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യവുമായി സംഘർഷത്തിലാണ് — ഒരു പുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, മറ്റൊരുവനെ അയയ്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും രാജധർമം പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒരു വിശേഷോപദേശമുണ്ട് — സൈന്യമോ വജ്രമോ നിഷ്ഫലമാണ്; അതിനാൽ സ്വന്തം ബലവും അസ്ത്രബലവും മാത്രം ആശ്രയിക്കുക. ‘അക്ഷതം കർമ’ — വിഫലമാകാത്ത കർമം. പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾക്കു സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പ്രതിരൂപമില്ല — അവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബലാനി സുസമൃദ്ധാനി…’ എന്ന അർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ ക്രമമായ എണ്ണൽ — കിങ്കരന്മാർ, ജംബുമാലി, മന്ത്രിപുത്രന്മാർ, സേനാപതികൾ, അക്ഷൻ — രാവണന്റെ ആപത്തിന്റെ വർധിക്കുന്ന ഭാരം കാണിക്കുന്നു. ‘സഹോദരസ്തേ ദയിതഃ’ (നിന്റെ പ്രിയസഹോദരൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹവും പ്രേരകമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘മാരുതന്റെ ഗതിക്ക് അളവില്ല’ — ഹനുമാൻ വായുപുത്രനാണെന്നു രാവണനും അറിയുന്നതുപോലെ. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പിതാവിന്റെ മനസ്സിലെ ദ്വന്ദ്വം സ്പഷ്ടമാണ് — ‘ഈ ചിന്ത ശ്രേഷ്ഠമല്ല’ എന്ന് അവൻ സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു; എങ്കിലും രാജധർമമാണ് ബലവത്തരം എന്നു കരുതുന്നു.

പിന്നെ പിതാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ദക്ഷപുത്രന്മാരുടെ (ദേവന്മാരുടെ) പ്രഭാവമുള്ള വീരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിനു മനസ്സുറപ്പിച്ച്, അതിവേഗത്തിൽ സ്വാമിയും പിതാവുമായവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പിന്നെ പ്രിയപ്പെട്ട സ്വന്തം ആളുകളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട്, യുദ്ധത്തിനായി ഉത്സാഹം ഉണർന്ന അവൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ള, ശ്രീമാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാക്ഷസാധിപപുത്രൻ പർവദിവസത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ പുറപ്പെട്ടു. പക്ഷിരാജനു തുല്യമായ വേഗമുള്ളവയും മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ളവയുമായ നാലു വ്യാഘ്രങ്ങളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ, സഹിക്കാനാവാത്ത വേഗമുള്ള, ഇന്ദ്രതുല്യനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കയറി. വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ശസ്ത്രജ്ഞനും അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഉത്തമനുമായ ആ രഥി രഥത്തിൽ വേഗം ഹനുമാൻ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചെന്നു. അവന്റെ രഥത്തിന്റെ മുഴക്കവും വില്ലിന്റെ ഞാണൊലിയും കേട്ട് വാനരവീരൻ ഏറെ സന്തുഷ്ടനായി. യുദ്ധനിപുണനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വില്ലും മൂർച്ചയുള്ള മുനകളുള്ള ശരങ്ങളുമെടുത്ത് ഹനുമാനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ചെന്നു. പർവദിവസത്തിലെ സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ — പൗർണമിയിൽ സമുദ്രം കരകവിയുന്നതുപോലെ അവന്റെ ഉത്സാഹം. ‘ദക്ഷസുതപ്രഭാവഃ’ — ദേവതുല്യമായ പ്രഭാവമുള്ളവൻ; ‘ദേവന്മാരെപ്പോലെ പ്രഭാവശാലി’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിൽ രഥത്തിന്റെ വാഹനങ്ങൾ ‘നാലു സിംഹങ്ങൾ’ എന്നാണ്; മൂലത്തിലാകട്ടെ ‘വ്യാഘ്രൈഃ’ (വ്യാഘ്രങ്ങളാൽ); സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വ്യാലൈഃ’ (ഹിംസ്രമൃഗങ്ങളാൽ). ഹനുമാന്റെ സന്തോഷം വീണ്ടും — പ്രബലനായ ശത്രുവാണ് എന്നതാണ് അവന്റെ ആനന്ദം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; ‘പക്ഷിരാജോപമതുല്യവേഗൈ-/ർവ്യാഘ്രൈഃ’ എന്നിടത്ത് പാദവിച്ഛേദത്തിൽ പദം വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. പിതാവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിനയം കാണിക്കുന്നു — വീരനായിരുന്നിട്ടും അവൻ പിതാവിനെ സ്വാമിയായും മാനിക്കുന്നു. ‘അതിത്വരേണ’ (അതിവേഗത്തിൽ) എന്നത് അവന്റെ ഉത്സാഹമാണ്; അക്ഷനെപ്പോലെ അവനും വേഗം പുറപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അക്ഷനിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തനായി അവൻ ബുദ്ധിമാനാണ്. സ്വന്തം ആളുകളാലുള്ള പൂജ — യജ്ഞത്തിനു മുമ്പു യജമാനനെന്നപോലെ, മിത്രങ്ങളിൽനിന്നു സമ്മാനം ഏറ്റുവാങ്ങിയാണ് അവൻ പുറപ്പെടുന്നത്. ‘രണപണ്ഡിതഃ’ (യുദ്ധനിപുണൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ സൂചകമാണ്; പിന്നീട് അവന്റെ ബുദ്ധികൊണ്ടാണ് ഹനുമാൻ പിടിക്കപ്പെടുന്നത്, ബലംകൊണ്ടല്ല. ‘ഹനൂമന്തമഭിപ്രേത്യ’ (ഹനുമാനെ ലക്ഷ്യമാക്കി) — ലക്ഷ്യം സ്പഷ്ടമാണ്; പിതാവിന്റെ ഉപദേശമനുസരിച്ച് സൈന്യം പിന്തുടരുന്നില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിൽ കുതിരകളല്ല, വ്യാഘ്രങ്ങളെയാണു പൂട്ടിയിരിക്കുന്നത് — അത് അക്ഷന്റെ രഥത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തവും കൂടുതൽ ഭീഷണവുമാണ്; ഇതിലൂടെ അവന്റെ മായാവൈശിഷ്ട്യവും സൂചിതമാകുന്നു.

സന്തോഷഭരിതനായി ബാണമേന്തി അവൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാ ദിക്കുകളും കലങ്ങി; ഭയങ്കരമൃഗങ്ങൾ പലവിധത്തിൽ അലറി. അവിടെ നാഗന്മാരും യക്ഷന്മാരും മഹർഷിമാരും ഗ്രഹമണ്ഡലങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവരും സിദ്ധന്മാരും ഒത്തുകൂടി; പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ ആകാശം മൂടി ഏറെ സന്തോഷത്തോടെ ഉച്ചത്തിൽ കൂകി. ഇന്ദ്രധ്വജമുള്ള ആ രഥം വേഗത്തിൽ വരുന്നതു കണ്ട് കപി മഹാനാദം മുഴക്കി; വേഗശാലിയായ അവൻ വലുതാകുകയും ചെയ്തു. ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറിയ, വിചിത്രമായ വില്ലേന്തിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇടിമിന്നലിന്റെ ശക്തമായ മുഴക്കമുള്ള വില്ലു കുലച്ചുവലിച്ചു. പിന്നെ അതിതീക്ഷ്ണവേഗികളും മഹാബലരും യുദ്ധത്തിൽ ശങ്കയില്ലാത്തവരുമായ കപിയും രാക്ഷസാധിപപുത്രനും, വൈരം കെട്ടിയ ദേവേന്ദ്രനെയും അസുരേന്ദ്രനെയുംപോലെ ഏറ്റുമുട്ടി. അളവറ്റവനും വളർന്നുവലുതായവനുമായ ഹനുമാൻ, യുദ്ധത്തിൽ പ്രശസ്തനായ, വില്ലാളിയും മഹാരഥനുമായ ആ വീരന്റെ ശരവേഗത്തെ തകർത്ത്, തന്റെ പിതാവായ വായുവിന്റെ മാർഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ദിക്കുകളുടെ കലക്കവും മൃഗങ്ങളുടെ ഭയങ്കരനാദവും അശുഭസൂചകങ്ങളാണ് — ആർക്കാണ് അശുഭം എന്നു കവി സ്പഷ്ടമായി പറയുന്നില്ല, എന്നാൽ ലങ്കയ്ക്കുതന്നെ എന്നു മനസ്സിലാക്കാം. ദേവർഷിമാരുടെ ഒത്തുചേരൽ യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു — അക്ഷവധത്തിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും. ‘ഇന്ദ്രധ്വജം’ — ഇന്ദ്രന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള ചിഹ്നത്തോടുകൂടിയ ധ്വജം; ‘ഇന്ദ്രാകാരചിഹ്നമുള്ള ധ്വജത്താൽ ശോഭിക്കുന്ന’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ‘പിതാവിന്റെ മാർഗത്തിൽ’ — വായുപഥത്തിൽ, ആകാശത്തിൽ. ദേവാസുരേന്ദ്രന്മാരുടെ ഉപമ — ഇന്ദ്രനും ബലിയും തമ്മിലെന്നപോലെയുള്ള വൈരം; ‘ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനെയും ദൈത്യരാജനായ ബലിയെയുംപോലെ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. മുൻയുദ്ധങ്ങളിൽ ഹനുമാൻതന്നെയായിരുന്നു പ്രബലൻ; ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും ബലം തുല്യമാണെന്ന് ഉപമയിലൂടെത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വളർച്ച — ശത്രു വരുമ്പോൾ അവൻ ശരീരം വലുതാക്കുന്നു; ഇതാണ് അവന്റെ നിയമം. വില്ലിന്റെ ഞാണൊലി ഇടിമിന്നലിന്റെ മുഴക്കംപോലെ — ഇന്ദ്രജിത്ത് മേഘരൂപനാണ്, ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിൽ അവന്റെ പേരുതന്നെ മേഘനാദൻ എന്നാണ്; ഹനുമാൻ പർവതരൂപനും.

പിന്നെ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന വീരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് നീണ്ട മൂർച്ചയുള്ള മുനകളും നല്ല തൂവലുകളും സ്വർണചിത്രപ്പണിയുള്ള പിൻഭാഗങ്ങളും വജ്രത്തിനു തുല്യമായ വേഗവുമുള്ള ശരങ്ങൾ തുടർച്ചയായി എയ്തു. പിന്നെ ആ ഹനുമാൻ അവന്റെ രഥത്തിന്റെ മുഴക്കവും മൃദംഗം, ഭേരി, പടഹം എന്നിവയുടെ ശബ്ദവും വലിച്ചുകുലയ്ക്കുന്ന വില്ലിന്റെ ഒലിയും കേട്ട് വീണ്ടും കുതിച്ചുയർന്നു. ആ മഹാകപി ശരങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ വേഗം തിരിഞ്ഞുമറിഞ്ഞു; ലക്ഷ്യംവയ്ക്കുന്ന അവന്റെ ഉന്നം പാഴാക്കിക്കൊണ്ട് ആ വാനരൻ ചുറ്റിനടന്നു. വീണ്ടും ശരങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വന്നുനിന്ന്, വായുപുത്രനായ ഹനുമാൻ കൈകൾ വിരിച്ചു കുതിച്ചുയർന്നു. വേഗസമ്പന്നരും യുദ്ധകർമനിപുണരുമായ അവർ ഇരുവരും എല്ലാ ജീവികളുടെയും മനസ്സു കവരുന്ന ഉത്തമമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. രാക്ഷസൻ ഹനുമാന്റെ പഴുത് — ദൗർബല്യസ്ഥാനം — അറിഞ്ഞില്ല; മാരുതി ആ മഹാത്മാവിന്റെ പഴുതും അറിഞ്ഞില്ല; ദേവതുല്യപരാക്രമികളായ അവർ ഏറ്റുമുട്ടി പരസ്പരം സഹിക്കാനാവാത്തവരായി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത വിശേഷിച്ചും പറയപ്പെടുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ഹനുമാൻ ശത്രുക്കളെ പെട്ടെന്നു കൊന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ ആദ്യമായി സമബലനായ ഒരു എതിരാളി. ‘അന്തരം’ എന്നാൽ പഴുത് — പ്രഹരം ഫലിക്കുന്ന ഇടം. ഹനുമാൻ ശരങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വന്ന് വീണ്ടും കുതിച്ചുയരുന്നു — ഇതു ശത്രുവിനെ പരിഹസിക്കുന്ന ഒരു കളിയാണ്. മൃദംഗം, ഭേരി, പടഹം എന്നിവയുടെ ശബ്ദത്താൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ വാദ്യങ്ങളും സൂചിതമാകുന്നു. ‘സർവഭൂതമനോഗ്രാഹി’ (എല്ലാ ജീവികളുടെയും മനസ്സു കവരുന്ന) — യുദ്ധവും ദർശനീയമാണ്, ഒരു കലാരൂപമാണ്; മുമ്പ് ഒത്തുകൂടിയ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരുമാണ് അതിന്റെ പ്രേക്ഷകർ. ‘ദേവസമാനവിക്രമൗ’ (ദേവതുല്യപരാക്രമികൾ) എന്നതിലൂടെ ഇരുവർക്കും തുല്യഗൗരവം — കവി ശത്രുവിനെ ചെറുതാക്കുന്നില്ല. ഹനുമാൻ കൈകൾ വിരിക്കുന്നതു പക്ഷി ചിറകു വിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ഇരുവരും വേഗസമ്പന്നരാണ് — ഒരാൾ ശരവേഗംകൊണ്ട്, മറ്റേയാൾ ശരീരവേഗംകൊണ്ട്; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന് അവസാനം കാണുന്നില്ല. ഈ തുല്യതതന്നെയാണ് പിന്നീടുള്ള ബ്രഹ്മാസ്ത്രപ്രയോഗത്തിനു കാരണം.

ലക്ഷ്യം തെറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, അമോഘമായ ശരങ്ങൾപോലും പതിക്കുമ്പോൾ വിഫലമായപ്പോൾ, ലക്ഷ്യസമാധാനത്തിലും ബാണസന്ധാനത്തിലും ഏകാഗ്രമനസ്സുള്ള മഹാത്മാവായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വലിയ ചിന്തയിലാണ്ടു. പിന്നെ രാക്ഷസരാജപുത്രൻ ആ കപിയെ കൊല്ലാനാവില്ല എന്നു കണ്ട്, അവനെ എങ്ങനെ പിടിച്ചടക്കാം എന്ന്, വാനരവീരന്മാരിൽ മുഖ്യനായ അവനെ പിടിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു. പിന്നെ അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അതിതേജസ്വിയുമായ ആ വീരൻ പിതാമഹന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) അസ്ത്രം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്റെ നേരെ തൊടുത്തു. ഇവനെ കൊല്ലാനാവില്ല എന്നറിഞ്ഞ് അസ്ത്രതത്ത്വമറിയുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് മഹാബാഹുവായ മാരുതപുത്രനെ ആ അസ്ത്രംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ചു. രാക്ഷസൻ ആ അസ്ത്രംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ച ആ വാനരൻ ചേഷ്ടയറ്റവനായി, നിലത്തുവീണു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബുദ്ധി ഇവിടെ പ്രകാശിക്കുന്നു — കൊല്ലാനാവാത്തവനെ ബന്ധിക്കാൻ അവൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘അവധ്യൻ’ എന്ന അറിവ് അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെ സമ്മതവുമാണ്. ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വധത്തിനല്ല, ബന്ധനത്തിനാണു പ്രയോഗിക്കുന്നത്. രാവണന്റെ ആജ്ഞയും ‘പിടിക്കുക’ എന്നായിരുന്നു — അതിനാൽ പിടിക്കലാണ് ഉദ്ദേശ്യം. ഹനുമാന്റെ വീഴ്ച പരാജയമല്ല, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മര്യാദയുടെ പാലനമാണ് — അടുത്ത ശ്ലോകങ്ങളിൽ അതു വ്യക്തമാകും. ‘നിർവിചേഷ്ടഃ’ (ചേഷ്ടയറ്റവൻ) — അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഒരു നിമിഷം അവൻ ചലനമറ്റവനായി. ‘അസ്ത്രതത്ത്വവിത്’ എന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വിശേഷണമാണ് — ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എപ്പോൾ പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് അവനറിയാം; എന്നാൽ അതിന്റെ നിയമം പിന്നീടു രാക്ഷസർക്ക് അറിയില്ല. ഹനുമാന്റെ വീഴ്ച കണ്ട് രാക്ഷസർ സന്തോഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ വീഴ്ച അവന്റെ സ്വേച്ഛയാലാണ്.

പിന്നെ ആ വാനരവീരൻ ആ അസ്ത്രബന്ധനം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, പ്രഭുവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അല്പംപോലും വേഗം കുറയാതെ — അല്പംപോലും പീഡ അനുഭവിക്കാതെ — പിതാമഹൻ തന്നോടു കാണിച്ച അനുഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു. സ്വയംഭൂവിന്റെ മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതമായ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം കണ്ട് ഹനുമാൻ പിതാമഹനിൽനിന്നു ലഭിച്ച വരദാനത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചു — ‘ലോകഗുരുവിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഈ ബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിതനാകാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല എന്നു കരുതിത്തന്നെയാണ് ഈ അസ്ത്രബന്ധനം നടത്തിയിരിക്കുന്നത്; എങ്കിലും സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സമ്മാനാർഥം ഇതു ഞാൻ അനുസരിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ ആ കപി അസ്ത്രത്തിന്റെ വീര്യവും പിതാമഹൻ തന്നോടു കാണിച്ച അനുഗ്രഹവും മോചനത്തിനുള്ള ശക്തിയും ചിന്തിച്ച് പിതാമഹന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ചു. ‘അസ്ത്രത്താൽ ബന്ധിതനായിരുന്നാലും എനിക്കു ഭയമുണ്ടാകുന്നില്ല, പിതാമഹനാലും മഹേന്ദ്രനാലും അനിലനാലും ഞാൻ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടല്ലോ. രാക്ഷസർ എന്നെ പിടിക്കുന്നതിലും എനിക്കു വലിയ ഗുണം കാണുന്നു — രാക്ഷസേന്ദ്രനുമായി സംഭാഷണം നടക്കും; അതിനാൽ ശത്രുക്കൾ എന്നെ പിടിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ കാര്യം നിശ്ചയിച്ച, ആലോചിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്ന, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന അവൻ ചേഷ്ടകളടക്കിനിന്നു; ശത്രുക്കൾ ബലമായി അടുത്തുവന്നു പിടിച്ചപ്പോൾ, അവരോരോരുത്തരും ഭർത്സിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവൻ അലറി. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിവേകം പരകോടിയിലെത്തുന്നു — പരാജയംപോലും ഒരു ഉപായമായിത്തീരുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരുടെ മര്യാദ പാലിക്കുക മാത്രമല്ല, തന്റെ കാര്യത്തിനുള്ള അവസരവും കാണുന്നു — രാവണനെ നേരിട്ടു കാണാനും സംസാരിക്കാനും. ബ്രഹ്മാവു നൽകിയ വരം — ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചനം — ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിൽ നിർദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘സമീക്ഷ്യകാരീ’ (ആലോചിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു; അലർച്ചയും ഒരു അഭിനയമാണ് — പീഡിതനെപ്പോലെ അലറി. പിതാമഹൻ, മഹേന്ദ്രൻ, അനിലൻ എന്നീ മൂന്നു രക്ഷകർ — ബ്രഹ്മാവ് വരദാതാവ്, ഇന്ദ്രൻ വജ്രപ്രഹരത്തിനുശേഷം വരം നൽകിയവൻ, വായു പിതാവ്; ‘ബ്രഹ്മാവും ഇന്ദ്രനും വായുദേവനും — മൂവരും എന്നെ രക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ ദൂതന്റെ ബുദ്ധി കാണാം — ബലംകൊണ്ടു ലഭിക്കാത്തതു വിനയംകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ സഭയിൽ പ്രവേശിക്കുക ദുർലഭമായിരുന്നു.

പിന്നെ ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന അവൻ ചേഷ്ടയറ്റുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് ആ രാക്ഷസർ ഒരുമിച്ചു പിരിച്ച ചണനാരുകളാലും മരവുരികളാലും അവനെ കെട്ടി. ശത്രുക്കളുടെ ബന്ധനവും വീരന്മാരുടെ ബലമായ നിന്ദയും അവൻ ഇഷ്ടപ്പെട്ടു — ‘കൗതുകംകൊണ്ടു രാക്ഷസേന്ദ്രൻ എന്നെ കാണാൻ തീരുമാനിച്ചേക്കും’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചുകൊണ്ട്. ആ നാരുകൊണ്ടു കെട്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ വീര്യവാനായ അവൻ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി, കാരണം അസ്ത്രബന്ധനം മറ്റൊരു ബന്ധനത്തോടു ചേർന്നു നിലനിൽക്കുന്നില്ല. പിന്നെ വീരനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് മരവുരികൊണ്ടു കെട്ടിയ ആ കപിശ്രേഷ്ഠനെ നോക്കി, അവൻ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി എന്നറിഞ്ഞ് ചിന്തയിലാണ്ടു — മറ്റൊന്നുകൊണ്ടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഇവൻ അസ്ത്രത്തിന് അധീനനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നു. ‘അഹോ, വലിയൊരു കർമം നിഷ്ഫലമാക്കിക്കളഞ്ഞു; രാക്ഷസർ മന്ത്രത്തിന്റെ ഗതി ആലോചിച്ചില്ല; അസ്ത്രം തകർന്നാൽ പിന്നെ മറ്റൊരസ്ത്രം പ്രവർത്തിക്കില്ല; നാമെല്ലാവരും സംശയത്തിലായിരിക്കുന്നു.’ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനായിട്ടും ഹനുമാൻ അത് അറിയാത്തവനെപ്പോലെ, രാക്ഷസർ വലിച്ചിഴയ്ക്കുമ്പോൾ ആ കെട്ടുകളാൽ പീഡിതനായി. പിന്നെ ക്രൂരരായ രാക്ഷസരുടെ കാലമുഷ്ടികളാൽ അടിയേറ്റുകൊണ്ട് ആ വാനരൻ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അടുക്കലേക്കു വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെട്ടു. രാക്ഷസരുടെ മൂഢത ഇവിടെ സ്പഷ്ടമാണ് — ദിവ്യാസ്ത്രത്തിനു മുകളിൽ സാധാരണ ബന്ധനം കൂട്ടിച്ചേർത്ത് അവർ സ്വയംതന്നെ അസ്ത്രം നിഷ്ഫലമാക്കി. ഇന്ദ്രജിത്തിനു മാത്രമേ അത് അറിയൂ; എന്നാൽ അവന് ഒന്നും ചെയ്യാനാവുന്നില്ല. ഹനുമാൻ മോചിതനായിട്ടും ബന്ധിതനെപ്പോലെ പെരുമാറുന്നു — സ്വേച്ഛയാൽ രാവണന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നു. ‘അസ്ത്രബന്ധനം മറ്റൊരു ബന്ധനത്തോടു ചേർന്നു നിലനിൽക്കുന്നില്ല’ എന്നതു ശാസ്ത്രീയമായ ഒരു നിയമമാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ചിന്ത — ‘നാമെല്ലാവരും സംശയത്തിലായിരിക്കുന്നു’ — വിജയംപോലും പരാജയംപോലെയായി; ‘വിജയിച്ചിട്ടും നാമെല്ലാവരും സംശയത്തിലകപ്പെട്ടു’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ‘കാലമുഷ്ടിഭിഃ’ — മരണത്തിനു തുല്യമായ കഠിനമുഷ്ടികൾ; കാര്യസിദ്ധിക്കായി ഹനുമാൻ അവ സഹിക്കുന്നു. ചണനാരുകൊണ്ടും മരവുരികൊണ്ടുമുള്ള ബന്ധനം അവനു തുച്ഛമാണ്; എന്നാൽ അതുതന്നെ അസ്ത്രത്തെ നിഷ്ഫലമാക്കി — രാക്ഷസരുടെ മൂഢതയുടെ ഫലം. ‘കൗതുകംകൊണ്ട്’ എന്ന ഹനുമാന്റെ ഊഹം സത്യമാകും — രാവണൻ സ്വയം അവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

പിന്നെ ഇന്ദ്രജിത്ത്, അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു മോചിതനും മരവുരിച്ചരടുകളാൽ ബന്ധിതനുമായ ആ മഹാബലനായ വാനരവീരനെ നന്നായി നോക്കി, അവിടെ പരിവാരത്തോടുകൂടിയ രാജാവിനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ ബന്ധിതനായ ആ കപിശ്രേഷ്ഠനെ രാക്ഷസർ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണനു സമർപ്പിച്ചു. ‘ഇവൻ ആരാണ്? ആരുടെ ആളാണ്? എവിടെനിന്നു വന്നു? എന്താണു കാര്യം? ആരാണ് ഇവന്റെ ആശ്രയം?’ — അവനെ കണ്ട് രാക്ഷസവീരന്മാർക്കിടയിൽ ഇത്തരം സംസാരങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ‘ഇവനെ കൊല്ലുക, ചുട്ടെരിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ തിന്നുക’ എന്നു ക്രുദ്ധരായ മറ്റു രാക്ഷസർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു. പെട്ടെന്നു വഴി പിന്നിട്ട് ആ മഹാത്മാവ് അവിടെ രാക്ഷസാധിപന്റെ പാദമൂലത്തിൽ രാജാവിന്റെ വൃദ്ധപരിചാരകന്മാരെയും മഹാരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ഭവനത്തെയും കണ്ടു. വികൃതാകാരരായ രാക്ഷസരാൽ അങ്ങുമിങ്ങും വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്ന കപിശ്രേഷ്ഠനെ മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ കണ്ടു. കപിശ്രേഷ്ഠനും തേജോബലസമന്വിതനായി, തപിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന രാക്ഷസാധിപനെ കണ്ടു. രോഷത്താൽ ഉരുളുന്ന ചെമ്പൻകണ്ണുകളോടെ ദശാനനൻ ആ കപിയെ നോക്കിയശേഷം, അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന, കുലംകൊണ്ടും ശീലംകൊണ്ടും വൃദ്ധരായ മുഖ്യമന്ത്രിമാരെ അവനോടു ചോദിക്കാൻ നിയോഗിച്ചു. അവർ ക്രമമായി ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ കപി കാര്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും അതിന്റെ മൂലവും ആദ്യംതന്നെ അറിയിച്ചു — ‘വാനരേശ്വരന്റെ അടുക്കൽനിന്നു ദൂതനായി ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’ രാക്ഷസരുടെ ചോദ്യങ്ങൾ ഹനുമാന്റെ പരിചയത്തിലെ രഹസ്യം കാണിക്കുന്നു — അവർക്ക് അവനെ അറിയില്ല. ‘തിന്നുക’ എന്നതു രാക്ഷസരുടെ ക്രൂരസ്വഭാവമാണ്. ഹനുമാൻ രാവണനെ സൂര്യനെപ്പോലെ കാണുന്നു — ശത്രുവിന്റെപോലും തേജസ്സ് അവൻ അംഗീകരിക്കുന്നു; ഇതാണ് അവന്റെ നിഷ്പക്ഷമായ ദൃഷ്ടി. രാവണൻ സ്വയം ചോദിക്കുന്നില്ല, മന്ത്രിമാരെക്കൊണ്ടു ചോദിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ഗൗരവം. ഹനുമാന്റെ ആദ്യവാക്ക് — ‘ദൂതൻ’ — അത്യന്തം പ്രധാനമാണ്: ദൂതൻ അവധ്യനാണ് എന്നതാണു നീതി; അതിനാൽ പിന്നീട് വിഭീഷണൻ ഇവന്റെ വധം തടയും. സർഗം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ‘മത്തമിവ മാതംഗം’ (മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ) — ബന്ധിതനായിട്ടും അവൻ മദഗജത്തെപ്പോലെ ബലവാനാണ്, ദീനനല്ല. ‘പരിചാരവൃദ്ധാൻ’ — രാവണന്റെ പാദമൂലത്തിലെ വൃദ്ധസേവകർ; ‘മഹാരത്നവിഭൂഷിതം ഗൃഹം’ — സഭാമന്ദിരം; ‘വിലയേറിയ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച സഭാമന്ദിരം’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. പരസ്പരദർശനത്തിന്റെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമരൂപമാണ് — രാവണൻ കപിയെ കണ്ടു, കപി രാവണനെ കണ്ടു; ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും സമാഗമം തുല്യതയോടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കാര്യാർഥമർഥസ്യ ച മൂലം’ — ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നുവിധമാണ്: എന്തു കാര്യം, എന്തു പ്രയോജനം, എന്തു മൂലകാരണം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ തേജസ്സു വർണിക്കും, പിന്നെ തന്റെ സന്ദേശം അറിയിക്കും. ‘കൊല്ലുക, ചുട്ടെരിക്കുക, തിന്നുക’ എന്നീ മൂന്ന് ഉപായങ്ങൾ രാക്ഷസർ നിർദേശിക്കുന്നു; അവയിൽ ‘ചുട്ടെരിക്കുക’ എന്നതു പിന്നീടു വാൽ കത്തിക്കലിൽ പരിണമിക്കും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക