സർഗ്ഗം
പഞ്ചസേനാപതിവധം
ഭാവം മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന രാവണൻ, അഞ്ചു സേനാനായകന്മാരെ അയയ്ക്കൽ, വാനരനെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ ശങ്കയും ജാഗ്രതാവചനവും, ദുർധരവധം, വിരൂപാക്ഷ-യൂപാക്ഷവധം, പ്രഘസ-ഭാസകർണവധം, സൈന്യനാശം
മഹാത്മാവായ വാനരൻ മന്ത്രിപുത്രന്മാരെ കൊന്നു എന്നറിഞ്ഞ് രാവണൻ ഭാവം മറച്ചുവച്ച് — ഉള്ളിലെ ഭയം പുറത്തു കാണിക്കാതെ — ഉത്തമമായ ഒരു തീരുമാനമെടുത്തു. വിരൂപാക്ഷൻ, യൂപാക്ഷൻ, ദുർധരൻ എന്ന രാക്ഷസൻ, പ്രഘസൻ, ഭാസകർണൻ — എന്നീ അഞ്ചു സേനാഗ്രനായകന്മാരെ അവൻ നിയോഗിച്ചു. ആ വീരന്മാർ നീതിനിപുണരും ഹനുമാനെ പിടിക്കുന്നതിൽ പതറാത്തവരും യുദ്ധത്തിൽ വായുവേഗത്തിനു തുല്യരുമായിരുന്നു. രാവണൻ പറഞ്ഞു — ‘സേനാഗ്രനായകന്മാരേ, മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടിയ നിങ്ങളെല്ലാവരും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമായി പോകുവിൻ; ആ കപി ശിക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ.’ ‘സംവൃതാകാരഃ’ (ഭാവം മറച്ചുവച്ചവൻ) എന്ന പദം രാവണന്റെ മനോദശ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ രാജാവാണ്, അതിനാൽ സഭയിൽ ഭയം കാണിക്കാനാവില്ല; എങ്കിലും അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആശങ്ക വർധിക്കുന്നു. ‘ഭയപ്പെട്ടിരുന്നിട്ടും തന്റെ ഭാവം പ്രയത്നപൂർവം മറച്ചുവച്ചു’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനവും പറയുന്നു. കിങ്കരന്മാർ, ജംബുമാലി, മന്ത്രിപുത്രന്മാർ — മൂന്നു ശ്രമങ്ങൾ വിഫലമായി; ഇപ്പോൾ അവൻ സേനാപതികളെത്തന്നെ അയയ്ക്കുന്നു; അങ്ങനെ ക്രമേണ യോദ്ധാക്കളുടെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു. അഞ്ചുപേരെയും ഒരുമിച്ച് അയയ്ക്കുന്നത് അവന്റെ ആശങ്കയ്ക്കു തെളിവാണ് — ഒരുവൻ മതിയാകില്ല എന്ന് അവനറിയാം.
‘നിങ്ങൾ ജാഗരൂകരായിരിക്കണം — ആ വനവാസിയെ സമീപിച്ച്, ദേശത്തിനും കാലത്തിനും വിരോധമില്ലാത്ത വിധത്തിൽ കർമം നടത്തണം. അവന്റെ കർമംകൊണ്ട് ഊഹിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ അവനെ ഞാൻ ഒരു കപിയായി കരുതുന്നില്ല; എന്തായാലും അതു മഹാബലമുള്ള ഒരു മഹാജീവിയാണ്. ‘ഇവൻ വാനരനാണ്’ എന്നറിഞ്ഞിട്ടും എന്റെ മനസ്സു തെളിയുന്നില്ല, വിശ്വസിക്കുന്നില്ല; ഈ കഥ ഇങ്ങനെ വന്നെത്തിയ സ്ഥിതിക്ക് അവനെ ഒരു കപിയായി ഞാൻ ഒട്ടും കരുതുന്നില്ല. നമുക്കുവേണ്ടി — നമ്മുടെ നാശത്തിനായി — ഇന്ദ്രൻ തപോബലത്താൽ സൃഷ്ടിച്ചതായിരിക്കാം ഇത്. നിങ്ങളെ അയച്ച്, നിങ്ങളെല്ലാവരോടുമൊപ്പം ഞാൻ നാഗന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും മഹർഷിമാരെയും ജയിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവർ നമുക്ക് എന്തെങ്കിലും അപ്രിയമായ ദ്രോഹം തീർച്ചയായും ചെയ്യും. ഇതുതന്നെയാണ് അത്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; ബലമായി അവനെ പിടിക്കുക. സേനാഗ്രനായകന്മാരേ, മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടിയ നിങ്ങൾ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളുമായി പോകുവിൻ; ആ കപി ശിക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ. ധീരപരാക്രമിയായ ആ കപിയെ നിങ്ങൾ നിസ്സാരനായി കാണരുത്.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ ബുദ്ധി പ്രകാശിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ സ്വരൂപം അവൻ യുക്തികൊണ്ട് അന്വേഷിക്കുന്നു, പഴയ വൈരം ഓർത്തു കാരണം സങ്കല്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ പരാജയത്തിനുള്ള പ്രതികാരമാണിത് എന്നാണ് അവന്റെ ഊഹം. ഏഴാം ശ്ലോകവും എട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും ഏറെക്കുറെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. പത്തിലും പതിനൊന്നിലും നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ആജ്ഞ ആവർത്തിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ചിന്താവ്യാകുലതയുടെ അടയാളം. ‘ദേശകാലാവിരോധിതം’ (ദേശത്തിനും കാലത്തിനും വിരോധമില്ലാത്ത) എന്ന ഉപദേശം — ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ദേശവും കാലവും ആലോചിച്ചാണു കർമം ചെയ്യേണ്ടത്; ഇതു രാജനീതിയുടെ മൂലസിദ്ധാന്തമാണ്. രാവണൻ സ്വയംതന്നെ തന്റെ മുൻകാലകർമങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു — ദേവന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ഞാൻ തോൽപ്പിച്ചു, അതിനാൽ അവർ പ്രതികാരം ചെയ്യും എന്ന്. ഇങ്ങനെ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളുടെ ഓർമതന്നെയാണ് അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം. വിചിത്രമെന്നു പറയട്ടെ, അവൻ സത്യത്തോട് ഏറെ അടുത്തെത്തുന്നു — ഹനുമാൻ വാസ്തവത്തിൽ ദേവാംശത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ് — എന്നാൽ രാമന്റെ പേര് അവൻ ഓർക്കുന്നില്ല. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘കപി’ എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു, എന്നാൽ ഓരോ തവണയും ‘കപിയല്ല’ എന്ന സംശയവും.
‘മഹാപരാക്രമികളായ വാനരന്മാരെ ഞാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടുണ്ട് — ബാലി, സുഗ്രീവൻ, മഹാബലനായ ജാംബവാൻ, സേനാപതി നീലൻ, ദ്വിവിദൻ മുതലായ മറ്റുള്ളവരും. അവരുടെ ഗതി ഇത്ര ഭയങ്കരമായിരുന്നില്ല; തേജസ്സും പരാക്രമവും ബുദ്ധിയും ബലവും ഉത്സാഹവും രൂപം മാറ്റാനുള്ള കഴിവും ഇത്രയുണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ കപിരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഒരു മഹാസത്ത്വമാണ് ഇതെന്ന് അറിയണം; വലിയ പ്രയത്നം കൈക്കൊണ്ട് ഇവനെ പിടിച്ചടക്കുക. ഇന്ദ്രനോടും ദേവാസുരമനുഷ്യരോടുംകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ മതിയാവില്ല എന്നതു ശരിതന്നെ; എങ്കിലും യുദ്ധത്തിൽ ജയം കാംക്ഷിക്കുന്ന നീതിജ്ഞൻ പ്രയത്നപൂർവം തന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കണം, കാരണം യുദ്ധത്തിലെ വിജയം ചഞ്ചലമാണ്.’ സ്വാമിയുടെ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് മഹാതേജസ്വികളായ അവരെല്ലാവരും പുറപ്പെടാൻ തയ്യാറായി. രാവണൻ തന്റെ സേനാപതികളെ പ്രശംസിക്കുകയും ജാഗരൂകരാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ഇതാണു നീതി. ‘യുദ്ധസിദ്ധിർഹി ചഞ്ചലാ’ (യുദ്ധത്തിലെ വിജയം ചഞ്ചലമാണല്ലോ) എന്ന സൂക്തി പ്രസിദ്ധമാണ് — ബലവാനും അശ്രദ്ധകൊണ്ടു നശിക്കുന്നു. ബാലി മുതലായവരുടെ പേരു പറയുന്നതിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ ബലം രാവണനു മുമ്പേ അറിയാം എന്നു സൂചിതമാകുന്നു; ബാലിയുമായുള്ള അവന്റെ യുദ്ധം ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. എന്നാൽ അവരിൽപ്പോലും ഇത്തരമൊരു കർമം കണ്ടിട്ടില്ല എന്നതാണ് അവന്റെ വിസ്മയം. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും മതിയാവില്ല എന്നതു ശരിതന്നെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ സേനാപതികളുടെ ഗർവം വർധിപ്പിക്കുന്നു; ‘എങ്കിലും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ജാഗ്രതയും; ഇങ്ങനെ പ്രശംസയും ഉപദേശവും ഒരുമിച്ചു പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ആത്മരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം, ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമത്തിൽ രാവണൻ സന്ദിഗ്ധനാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവരാകട്ടെ സ്വാമിയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഗർവത്തോടെയാണു പുറപ്പെടുന്നത്, ജാഗ്രതയോടെയല്ല — അതിനാൽ അവരുടെ നാശം.
അഗ്നിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവരും മഹാവേഗികളുമായ അവർ മദിച്ച ആനകളോടും അതിവേഗമുള്ള കുതിരകളോടും രഥങ്ങളോടും പലതരം മൂർച്ചയുള്ള ശസ്ത്രങ്ങളോടും എല്ലാ സൈന്യങ്ങളോടുംകൂടി കുതിച്ചുയർന്നു. പിന്നെ ആ വീരന്മാർ ജ്വലിച്ചുനിൽക്കുന്ന മഹാകപിയെ കണ്ടു — സ്വന്തം തേജോരശ്മികളുടെ മാല ചൂടി ഉദിച്ചുയരുന്ന കിരണമാലിയായ സൂര്യനെപ്പോലെ; തോരണത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, മഹാവേഗനും മഹാസത്ത്വനും മഹാബലനും മഹാബുദ്ധിമാനും മഹോത്സാഹിയും മഹാകായനും മഹാഭുജനുമായവനെ. അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന അവരെല്ലാവരും അതതു ഭയങ്കരായുധങ്ങളുമായി അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്ന് അവന്റെ നേരെ ചാടിവീണു. ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതും മൂർച്ചയുള്ളതും വെളുത്തതും മഞ്ഞമുനയുള്ളതും താമരയിതൾപോലെ ശോഭിക്കുന്നതുമായ അഞ്ചു ശരങ്ങൾ ദുർധരൻ അവന്റെ ശിരസ്സിൽ പതിപ്പിച്ചു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മഹാ’ എന്ന ഉപസർഗം എട്ടു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് ഹനുമാന്റെ സർവതോമുഖമായ മഹത്ത്വം കാണിക്കുന്നു — വേഗം, സത്ത്വം, ബലം, ബുദ്ധി, ഉത്സാഹം, ശരീരം, ഭുജങ്ങൾ. ‘പീതമുഖാഃ’ (മഞ്ഞമുനയുള്ളവ) എന്നാൽ സ്വർണം പൊതിഞ്ഞ മുനയുള്ളവ — ‘മുനയിൽ സ്വർണം പൂശിയവ’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഉദയസൂര്യന്റെ ഉപമ ഇവിടെ വിശേഷിച്ചും യോജിക്കുന്നു — ഉദിക്കുന്ന സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇവൻ രാക്ഷസരെ; സൂര്യനെ ആർക്കും നേരിട്ടു നോക്കാനാവാത്തതുപോലെ രാക്ഷസർക്കും ഇവനെ. അവർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിൽക്കുന്നു, അതിനാൽ അവൻ ചുറ്റും വളയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവന്റെ മുഖത്തു ഭയമില്ല. ദുർധരനാണ് ആദ്യം പ്രഹരിച്ചത്, അതിനാൽ ആദ്യം കൊല്ലപ്പെടുന്നതും അവൻതന്നെ.
ശിരസ്സിൽ അഞ്ചു ശരങ്ങളേറ്റ വാനരൻ പത്തു ദിക്കുകളെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ടു ഗർജിച്ച് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. പിന്നെ രഥത്തോടും കുലച്ച വില്ലോടുംകൂടിയ വീരനും മഹാബലനുമായ ദുർധരൻ അനേകം നൂറുകണക്കിനു ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചുകൊണ്ട് അവനെ നേരിട്ടു. മഴക്കാലത്തിന്റെ അവസാനം മഴപെയ്യുന്ന മേഘത്തെ കാറ്റു തടുക്കുന്നതുപോലെ, ശരവർഷം നടത്തുന്ന അവനെ ആ കപി ആകാശത്തിൽ തടുത്തു. ദുർധരനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട വായുപുത്രൻ വീണ്ടും ഗർജിച്ചു; വീര്യവാനായ അവൻ വലുതാകുകയും ചെയ്തു. പെട്ടെന്നു ദൂരേക്കു കുതിച്ചുയർന്ന ആ മഹാവേഗിയായ വാനരൻ, പർവതത്തിൽ മിന്നൽക്കൂട്ടമെന്നപോലെ, ദുർധരന്റെ രഥത്തിൽ വന്നുവീണു. പിന്നെ എട്ടു കുതിരകളും ചതഞ്ഞരഞ്ഞ്, അച്ചുതണ്ടും നുകത്തണ്ടും ഒടിഞ്ഞ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച്, ജീവൻ വെടിഞ്ഞ ദുർധരൻ നിലത്തുവീണു. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആയുധമെടുക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം ശരീരഭാരംകൊണ്ടുതന്നെ രഥം പൊടിക്കുന്നു. എട്ടു കുതിരകൾ, അച്ചുതണ്ട്, നുകത്തണ്ട് — എല്ലാം ചതഞ്ഞരഞ്ഞു. ‘വിദ്യുദ്രാശിഃ’ (മിന്നൽക്കൂട്ടം) എന്ന ഉപമ അവന്റെ വേഗവും പ്രകാശവും വെളിവാക്കുന്നു. കാറ്റു മേഘത്തെ തടുക്കുന്നു എന്ന ഉപമ ഹനുമാന്റെ പിതാവിന്റെതന്നെ കർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുമാത്രം’ എന്നാണ് ഹിന്ദിവിവർത്തനത്തിലെ വ്യാഖ്യാനം. ശിരസ്സിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും അവൻ വലുതായി — പ്രഹരം അവന്റെ ഉത്സാഹത്തെ വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. ദുർധരന്റെ പേരിന്റെതന്നെ അർഥം ‘പ്രയാസപ്പെട്ടു മാത്രം തടുക്കാവുന്നവൻ’ എന്നാണ്; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ അവനെ പെട്ടെന്നു കീഴടക്കി — പേരിനു വിപരീതമായ ഫലം. രഥത്തിൽനിന്നുള്ള വീഴ്ചതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ മരണം; ഹനുമാൻ നേരിട്ടൊരു പ്രഹരംപോലും നടത്തിയില്ല. യുദ്ധം ആകാശത്തിനും ഭൂമിക്കുമിടയിൽ മാറിമാറി നടക്കുന്നു — ഹനുമാൻ ആകാശത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്നു, രാക്ഷസൻ രഥത്തിൽത്തന്നെ നിന്നു മുകളിലേക്കു ശരങ്ങളെയ്യുന്നു; ഒടുവിൽ മുകളിൽനിന്നു വീഴുന്ന വാനരൻതന്നെ ജയിക്കുന്നു. അഞ്ചുപേരിൽ ആദ്യത്തവൻതന്നെ ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ബാക്കിയുള്ളവരുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിച്ചു.
ദുർധരൻ നിലത്തുവീണതു കണ്ട്, ആരാലും എതിർക്കാനാവാത്തവരും ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവരുമായ വിരൂപാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും രോഷംപൂണ്ടു കുതിച്ചുയർന്നു. തെളിഞ്ഞ ആകാശത്തിൽ പെട്ടെന്നു ചാടിയുയർന്നു നിന്നിരുന്ന മഹാബാഹുവായ കപിയുടെ മാറിടത്തിൽ അവർ രണ്ടു മുദ്ഗരങ്ങൾകൊണ്ട് അടിച്ചു. വേഗശാലികളായ അവരുടെ വേഗം തകർത്ത് ആ മഹാബലൻ ഗരുഡനെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ വീണ്ടും നിലത്തിറങ്ങി. പിന്നെ ആ വാനരൻ ഒരു സാലവൃക്ഷത്തിനടുത്തുചെന്ന് അതു പിഴുതെടുത്ത് ആ രണ്ടു വീരരാക്ഷസരെയും കൊന്നു. രണ്ടുപേരുടെയും ആക്രമണം ഒരേസമയം — ഒരാളുടെ ബലം മതിയാകില്ല എന്നതിനാൽ അവർ ഒരുമിച്ചു വന്നു. ഹനുമാൻ ആദ്യം അവരുടെ വേഗം തടുക്കുന്നു, പിന്നെ നിലത്തിറങ്ങി ആയുധം തിരയുന്നു — സാലവൃക്ഷംതന്നെ അവന്റെ ആയുധം. ഗരുഡോപമ — ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെ കൊല്ലാനായി താഴേക്കിറങ്ങുന്നതുപോലെ അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു താഴേക്കിറങ്ങുന്നു. മുദ്ഗരങ്ങളുടെ പ്രഹരം മാറിടത്തിലാണ്, എന്നിട്ടും അവൻ ഇളകുന്നില്ല — വജ്രകായന്റെ ലക്ഷണം. സഹോദരന്മാരെപ്പോലെ അവർ ഒരുമിച്ചുവന്നു, ഒരുമിച്ചു കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഒരേ മരംകൊണ്ട് ഇരുവരും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ദുർധരന്റെ വധം കണ്ട് അവർ ‘രോഷംപൂണ്ടവരായി’ — ക്രോധം അവരുടെ ബുദ്ധിയെ കവർന്നു.
വേഗശാലിയായ വാനരൻ മൂന്നുപേരെ കൊന്നു എന്നറിഞ്ഞ് മഹാവേഗനും ബലവാനുമായ പ്രഘസൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവനെ നേരിട്ടു; ക്രുദ്ധനും വീര്യവാനുമായ ഭാസകർണനും ശൂലമെടുത്തു വന്നു. ആ രണ്ടുപേരും ഒരു വശത്തുനിന്നുകൊണ്ട് യശസ്വിയായ കപിശാർദൂലനെ നേരിട്ടു. മൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ള പട്ടിശംകൊണ്ടു പ്രഘസനും ശൂലംകൊണ്ടു രാക്ഷസനായ ഭാസകർണനും കപികുഞ്ജരനെ പ്രഹരിച്ചു. അവരാൽ മുറിവേറ്റ അവയവങ്ങളോടെ, ചോരയിൽ കുതിർന്ന രോമങ്ങളോടെ ക്രുദ്ധനായ വാനരൻ ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. വീരനും കപികുഞ്ജരനുമായ ഹനുമാൻ മൃഗങ്ങളും സർപ്പങ്ങളും മരങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു പർവതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് ആ രണ്ടു രാക്ഷസരെയും കൊന്നു; പർവതശിഖരത്താൽ നന്നായി ഞെരിക്കപ്പെട്ട് അവർ എള്ളുമണിപോലെ പൊടിഞ്ഞുപോയി. പ്രഘസന്റെ ചിരി അവന്റെ ഗർവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ചിരിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന് ഹിന്ദിവിവർത്തനം. ചോരയിൽ കുതിർന്ന ഹനുമാൻ ബാലസൂര്യനെപ്പോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെന്നപോലെ മുറിവുകൾപോലും ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളോടും സർപ്പങ്ങളോടും മരങ്ങളോടുംകൂടി പർവതശിഖരം പിഴുതെടുത്തു എന്നത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അതിശയമാണ്. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — ‘തിലശസ്തൗ ബഭൂവതുഃ’ (അവർ എള്ളുമണിപോലെ പൊടിഞ്ഞു) എന്ന അവസാനാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ആയുധങ്ങളുടെ ക്രമം ഇവിടെയും വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം രഥം, പിന്നെ മരം, ഇപ്പോൾ പർവതശിഖരം; ശത്രുക്കൾ പ്രബലരാകുന്നതനുസരിച്ച് ആയുധവും വലുതാകുന്നു. രണ്ടുപേരും ഒരു വശത്തു നിന്നതിനാൽ ഒരേ ശിഖരംകൊണ്ട് ഇരുവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു — യുദ്ധത്തിന്റെ ബുദ്ധിപൂർവമായ ആസൂത്രണം. ‘എള്ളുമണിപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവരുടെ സമ്പൂർണനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഘസന്റെ പട്ടിശവും ഭാസകർണന്റെ ശൂലവും — രണ്ടും മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങളായിരുന്നിട്ടും അവ മുറിവുകൾ മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കിയുള്ളൂ.
അഞ്ചു സേനാപതികളും വീണുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ വാനരൻ ബാക്കിയുള്ള സൈന്യത്തെയും നശിപ്പിച്ചു. കുതിരകളാൽ കുതിരകളെ, ആനകളാൽ ആനകളെ, യോദ്ധാക്കളാൽ യോദ്ധാക്കളെ, രഥങ്ങളാൽ രഥങ്ങളെ — സഹസ്രാക്ഷൻ അസുരരെയെന്നപോലെ ആ കപി നശിപ്പിച്ചു. കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളാലും കുതിരകളാലും അച്ചുതണ്ടൊടിഞ്ഞ മഹാരഥങ്ങളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരാലും ഭൂമിയിൽ എല്ലായിടത്തും വഴികൾ അടഞ്ഞുപോയി. പിന്നെ ആ വീരകപി യുദ്ധത്തിൽ സൈന്യങ്ങളോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടിയ ആ സേനാപതികളെ കൊന്ന്, അതുപോലെതന്നെ തോരണത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച്, പ്രജാക്ഷയത്തിനു തക്കസമയം കാത്തിരിക്കുന്ന കാലനെപ്പോലെ നിന്നു. ‘അശ്വൈരശ്വാൻ’ (കുതിരകളാൽ കുതിരകളെ) എന്ന ശൈലി — ഒരു ശത്രുവിനെ പൊക്കിയെടുത്തു മറ്റൊരുവന്റെ മേൽ എറിയുന്നു; അങ്ങനെ ശത്രുക്കളുടെതന്നെ ശരീരങ്ങൾ അവന്റെ ആയുധങ്ങളാകുന്നു. കാലന്റെ ഉപമ സർഗങ്ങളുടെ ഉപസംഹാരത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — അടുത്ത ശത്രുവിനെ വിഴുങ്ങാൻ തയ്യാറായി കാത്തിരിക്കുന്ന കാലനെപ്പോലെയാണ് അവൻ. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ഭൂമിയിലെ ‘വഴികൾ അടഞ്ഞുപോയി’ എന്ന വർണനയാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ വിസ്താരം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വരാനും പോകാനുമുള്ള വഴിപോലും ബാക്കിയില്ല. സഹസ്രാക്ഷന്റെ ഉപമയാൽ ഹനുമാന്റെ കർമം ഒരു ദേവകാര്യംപോലെ പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രൻ അസുരരെയെന്നപോലെ ഇവൻ രാക്ഷസരെ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥