സർഗ്ഗം
സീതയുടെ പുനഃസന്ദേശവും ഹനുമാന്റെ ഉത്തരദിക്കിലേക്കുള്ള യാത്രയും
പ്രിയം പറയുന്നവനെ കണ്ടതിലുള്ള ഹർഷം, പുൽക്കൊടിയുടെയും മനയോലത്തിലകത്തിന്റെയും അടയാളങ്ങൾ, ചൂഡാമണി ഏൽപ്പിക്കൽ, ഒരു മാസത്തെ അവധി, ഹനുമാന്റെ ആശ്വാസവചനം, വീണ്ടും അടയാളം ചോദിക്കൽ, യാത്രപറച്ചിൽ, മനസ്സുകൊണ്ട് ഉത്തരദിക്കിലേക്കുള്ള ഗമനം
വായുപുത്രനും മഹാത്മാവുമായ ഹനുമാന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ദേവകന്യകയെപ്പോലെയുള്ള സീത തനിക്കു ഹിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വാനരാ, പ്രിയം പറയുന്ന നിന്നെ കണ്ടിട്ട്, പാതി വളർന്ന വിളയുള്ള ഭൂമി മഴ കിട്ടിയതുപോലെ ഞാൻ ഏറെ സന്തോഷിക്കുന്നു.’ പാതി വളർന്ന ധാന്യം മഴകൊണ്ടു വീണ്ടും ജീവിക്കുന്നതുപോലെ, നിരാശയിലായിരുന്ന സീതയുടെ മനസ്സ് ഹനുമാന്റെ വാക്കുകൊണ്ടു വീണ്ടും ഉണരുന്നു — ഈ ഉപമ കർഷകന്റെ അനുഭവത്തിൽനിന്ന് എടുത്തതാണ്, അതിനാൽ എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ തട്ടുന്നതാണ്. ‘ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ ഈ അവയവങ്ങളാൽ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രനെ ആഗ്രഹം സഫലമായി ഞാൻ സ്പർശിക്കുന്ന വിധം എന്നോടു ദയ കാണിക്കുക.’ പിന്നെ അവൾ രണ്ട് അടയാളങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘വാനരഗണോത്തമാ, രാമന് ഈ അടയാളം നൽകുക — കോപത്താൽ കാക്കയുടെ ഒരു കണ്ണു തകർത്ത, നീ എയ്ത പുൽക്കൊടി; എന്റെ കവിളിനരികിൽ നീ ചാർത്തിയ മനയോലത്തിലകവും — തിലകം മാഞ്ഞുപോയപ്പോൾ നീ ചെയ്തത് — അതു നീ ഓർക്കേണ്ടതാണല്ലോ.’ ആദ്യത്തേത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ കാക്കവൃത്താന്തത്തിന്റെ സംക്ഷേപമാണ്, രണ്ടാമത്തേതു പുതിയതും — രാമൻ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് സീതയുടെ കവിളിൽ മനയോലകൊണ്ടു തിലകം ചാർത്തി; ഇതും അവർ രണ്ടുപേർക്കു മാത്രം അറിയാവുന്ന ഒരു നിമിഷമാണ്. ‘മഹേന്ദ്രനെയും വരുണനെയുംപോലെയുള്ളവനേ, വീര്യവാനായ നീ, രാക്ഷസർക്കിടയിൽ വസിക്കുന്ന, അപഹരിക്കപ്പെട്ട സീതയെ എങ്ങനെയാണ് ഇങ്ങനെ വിട്ടുകളയുന്നത്? അനഘാ, ഈ ദിവ്യമായ ചൂഡാമണി ഞാൻ നന്നായി സൂക്ഷിച്ചുവച്ചിരുന്നു; ദുരിതത്തിൽ ഇതു കാണുമ്പോൾ നിന്നെ കണ്ടതുപോലെ ഞാൻ സന്തോഷിച്ചിരുന്നു. ജലത്തിൽ ജനിച്ച, ശോഭയുള്ള ഈ മണി ഞാൻ നിനക്കു തിരിച്ചയയ്ക്കുന്നു; ഇനിമേൽ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ എനിക്കു ജീവിക്കാനാവില്ല. സഹിക്കാനാവാത്ത ദുഃഖങ്ങളും ഹൃദയം പിളർക്കുന്ന വാക്കുകളും രാക്ഷസരോടൊത്തുള്ള വാസവും നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ സഹിക്കുന്നു. ശത്രുസൂദനാ, ഒരു മാസംകൂടി ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും; രാജപുത്രാ, നീയില്ലാതെ ഒരു മാസത്തിനപ്പുറം ഞാൻ ജീവിക്കില്ല. ഈ രാക്ഷസരാജൻ ഘോരനാണ്; അവന്റെ നോട്ടം എനിക്കു സുഖകരമല്ല; നീ വൈകുകയാണെന്നു കേട്ടാൽ ഒരു നിമിഷംപോലും ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല.’ ചൂഡാമണിയെക്കുറിച്ചുള്ള സീതയുടെ വാക്കുകൾ കരുണാർദ്രമാണ് — അതായിരുന്നു അവളുടെ ഏക ആശ്വാസം; അതു കാണുമ്പോൾ രാമനെ കണ്ടതുപോലെ അവൾ കരുതിയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതും അവൾ അയച്ചുകൊടുക്കുന്നു; അതിനാൽ അവളുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ആധാരവും പോകുന്നു. ‘ഒരു മാസം’ എന്ന അവധി കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വാക്കിനോടു യോജിക്കുന്നു. ‘വിഷജ്ജന്തം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — വൈകുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ കാര്യത്തിൽ ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവൻ; രാമൻ വൈകുന്നു എന്നു കേട്ടാൽ സീത അപ്പോൾത്തന്നെ പ്രാണൻ വെടിയും. ഇവിടെ സീത ഹനുമാനെ മാധ്യമമാക്കി നേരിട്ടു രാമനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, മുപ്പത്തെട്ടാം സർഗത്തിലെന്നപോലെ. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭാവം കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലേതിൽനിന്ന് അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ സീത വിവേകത്തോടെ യുക്തിവിചാരം ചെയ്യുകയായിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അവളുടെ ഹൃദയം രാമന്റെ സ്പർശം മാത്രം കൊതിക്കുന്നു: ‘സംസ്പൃശേയം സകാമാ’ (ആഗ്രഹം സഫലമായി ഞാൻ സ്പർശിക്കട്ടെ) എന്ന്. രണ്ട് അടയാളങ്ങളിലും രാമന്റെ സ്നേഹവും ക്രോധവും ഒരുപോലെ കാണാം — കാക്കയോടുള്ള ക്രോധം, സീതയുടെ കവിളിൽ തിലകം ചാർത്തുന്നവന്റെ സ്നേഹം. ‘മഹേന്ദ്രവരുണോപമ’ എന്ന സംബോധന രാമന്റെ സാമർഥ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘കഥം സമനുമന്യസേ’ (എങ്ങനെ വിട്ടുകളയുന്നു) എന്ന ചോദ്യമാകട്ടെ പരിഭവം വീണ്ടും കൊണ്ടുവരുന്നു.
വൈദേഹിയുടെ കരുണവും കണ്ണീരോടുകൂടിയതുമായ വാക്കു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, സത്യമായി ഞാൻ നിന്നോടു സത്യം ചെയ്യുന്നു — നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ രാമൻ മറ്റെല്ലാറ്റിൽനിന്നും പിന്തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; രാമൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കെ ലക്ഷ്മണനും പരിതപിക്കുന്നു. എങ്ങനെയോ ഭവതിയെ കണ്ടെത്തി; ഇതു വിലപിക്കാനുള്ള നേരമല്ല; ഭാമിനീ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ നീ ദുഃഖങ്ങളുടെ അന്തം കാണും. കുറ്റമറ്റവരും പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരുമായ ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരും നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ ലങ്കയെ ഭസ്മമാക്കും. യുദ്ധത്തിൽ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി രാക്ഷസനായ രാവണനെ കൊന്ന്, വിശാലാക്ഷീ, രാഘവന്മാർ രണ്ടുപേരും നിന്നെ തങ്ങളുടെ നഗരിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകും. അനിന്ദിതേ, രാമൻ തിരിച്ചറിയുന്നതും അവനു വീണ്ടും പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഒരു അടയാളംകൂടി നീ തരണം.’ അവൾ പറഞ്ഞു — ‘അഹോ, ഉത്തമമായ അടയാളം ഞാൻ തന്നുകഴിഞ്ഞല്ലോ. ഹനുമാനേ, ഈ ആഭരണം ശ്രദ്ധയോടെ കാണുമ്പോൾത്തന്നെ രാമനു നിന്റെ വാക്ക് വിശ്വസനീയമാകും.’ ഈ ശ്ലോകസമൂഹം (12–16) മുപ്പത്തെട്ടാം സർഗത്തിലെ 47–51 ശ്ലോകങ്ങളോട് ഏറെക്കുറെ സമാനമാണ് — അച്ചടി അതു രണ്ടു തവണ നൽകുന്നു; ഇവിടെ ‘രാമേ ശോകാഭിഭൂതേ’, ‘പരിദേവിതും’, ‘ഭാമിനി’, ‘അനിന്ദിതൗ’, ‘ലങ്കാം ഭസ്മീകരിഷ്യതഃ’, ‘രാഘവൗ… നേഷ്യതഃ’ എന്നീ രൂപങ്ങൾ; അവിടെ ‘ദുഃഖാഭിപന്നേ’, ‘പരിശോചിതും’, ‘ശോഭനേ’, ‘മഹാബലൗ’, ‘ലോകാൻ’, ‘രാഘവഃ… നേഷ്യതി’ എന്നിങ്ങനെ. ഹനുമാൻ വീണ്ടും അടയാളം ചോദിക്കുന്നത് അവന്റെ ജാഗ്രതയുടെ സൂചനയാണ് — ഒരു അടയാളംകൊണ്ടു രാമന്റെ പ്രീതി പൂർണമാകില്ല എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. സീതയുടെ മറുപടി ദൃഢമാണ് — ചൂഡാമണിതന്നെ മതി; അതു കാണുമ്പോൾ ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളെല്ലാം വിശ്വസനീയമാകും. ‘അഹോ’ എന്ന സംബോധന (അച്ചടിയിൽ ‘ദത്തമേവാഹോ’) അല്പം വിസ്മയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇനിയും എന്താണു ചോദിക്കുന്നത് എന്ന്. ഹനുമാന്റെ വാക്കിന്റെ ബലം ശപഥത്തിലാണ് — ‘സത്യേന തേ ശപേ’ (സത്യമായി ഞാൻ നിന്നോടു സത്യം ചെയ്യുന്നു). രാമന്റെ ശോകവും ലക്ഷ്മണന്റെ പരിതാപവും അവൻ സ്വന്തം കണ്ണുകൊണ്ടു കണ്ടതാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് പ്രത്യക്ഷസാക്ഷ്യമാണ്. ‘ന കാലഃ പരിദേവിതും’ (ഇതു വിലപിക്കാനുള്ള നേരമല്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ കണ്ണീർ വെടിയാൻ അവൻ സീതയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — കർമത്തിനുള്ള നേരം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന്. ഇങ്ങനെ സംവാദം ഇരുവരുടെയും വിശ്വാസത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു.
ശ്രീമാനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ആ ഉത്തമമണി കൈക്കൊണ്ട്, ദേവിയെ ശിരസ്സു നമിച്ചു പ്രണമിച്ച്, പോകാനൊരുങ്ങി. ചാട്ടത്തിനായി ഉത്സാഹംപൂണ്ട്, മഹാവേഗത്തോടെ വളരുന്ന ആ വാനരയൂഥപനെ കണ്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനയായ ജനകപുത്രി കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഹനുമാനേ, സിംഹതുല്യരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ സുഗ്രീവനോടും എല്ലാവരോടും എന്റെ കുശലം പറയുക. ആ മഹാബാഹുവായ രാഘവൻ ഈ ദുഃഖജലത്തിന്റെ തടവിൽനിന്ന് എന്നെ കരകയറ്റുന്ന വിധം നീ ഏർപ്പാടു ചെയ്യണം. വാനരവീരാ, എന്റെ ഈ തീവ്രമായ ശോകവേഗവും ഈ രാക്ഷസർ എന്നെ ഭർത്സിക്കുന്നതും രാമന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പറയുക; നിന്റെ വഴി മംഗളകരമാകട്ടെ.’ രാജപുത്രി കാര്യം അറിയിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, കൃതാർഥനായി, മനസ്സു നിറഞ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ, ആ കപി ബാക്കിയുള്ള കാര്യം അല്പം മാത്രമാണെന്നു കണ്ട് മനസ്സുകൊണ്ട് ഉത്തരദിക്കിലേക്കു പോയി. യാത്രപറച്ചിലിന്റെ ഈ നിമിഷം കരുണമാണ് — ഹനുമാന്റെ വളരുന്ന രൂപം കണ്ട് അവൻ ഇപ്പോൾത്തന്നെ പോകുമെന്നു സീത അറിയുന്നു; അതിനാൽ അവളുടെ കണ്ണീർ വീണ്ടും ഒഴുകുന്നു. അവളുടെ അവസാനസന്ദേശം വീണ്ടും കുശലാന്വേഷണവും വീണ്ടും കരകയറ്റാനുള്ള പ്രാർഥനയുമാണ് — ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം മുപ്പത്തൊൻപതാം സർഗത്തിലെ ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തോട് ഏറെക്കുറെ സമാനമാണ്. ‘ശിവസ്തേ അധ്വാ അസ്തു’ (നിന്റെ വഴി മംഗളകരമാകട്ടെ) എന്ന ആശീർവാദം ഒരമ്മയുടേതുപോലെയാണ്. ‘കൃതാർഥഃ’ എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാന്റെ മുഖ്യകാര്യം — സീതാന്വേഷണം — സിദ്ധമായി എന്നു സൂചിതമാകുന്നു; ‘അല്പശേഷം കാര്യം’ (ബാക്കിയുള്ള അല്പം കാര്യം) എന്ന പദത്താലാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ ചിന്ത സൂചിതമാകുന്നു — രാക്ഷസരുടെ ബലത്തിന്റെ പരീക്ഷണം. ‘മനസ്സുകൊണ്ട് ഉത്തരദിക്കിലേക്കു പോയി’ — ശരീരംകൊണ്ട് അവൻ ഇവിടെത്തന്നെയാണ്, മനസ്സുകൊണ്ടാകട്ടെ കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോയിക്കഴിഞ്ഞു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘വർധമാനം മഹാവേഗം’ (മഹാവേഗത്തോടെ വളരുന്നവനെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ ഹനുമാന്റെ യാത്രയ്ക്കുള്ള തയ്യാറെടുപ്പു കാണിക്കുന്നു — അവൻ വീണ്ടും മഹാരൂപം ധരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. സീതയുടെ അവസാനവാക്ക് ചുരുങ്ങിയതെങ്കിലും ഗംഭീരമാണ് — കുശലം, കരകയറ്റൽ, ശോകവേഗം, രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി, ആശീർവാദം. ‘ഹരിപ്രവീര’ (വാനരവീരാ) എന്ന സംബോധന അവളുടെ കൃതജ്ഞത കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സീതാഹനുമത്സംവാദം ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥