സർഗ്ഗം
കാകവൃത്താന്തകഥനവും ചൂഡാമണിപ്രദാനവും
ഹനുമാന്റെ അനുമോദനം, അടയാളം ചോദിക്കൽ, ചിത്രകൂടത്തിലെ കാകവൃത്താന്തം, ബ്രഹ്മാസ്ത്രം, സീതയുടെ ഉപാലംഭം, ഹനുമാന്റെ ആശ്വാസനം, രാമലക്ഷ്മണന്മാർക്കുള്ള സന്ദേശം, ഒരു മാസത്തെ അവധി, ചൂഡാമണിപ്രദാനം
സീതയുടെ വാക്കുകളാൽ സന്തുഷ്ടനായ, വാക്ചതുരനായ കപിശാർദൂലൻ ഹനുമാൻ അതു കേട്ടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ശുഭദർശനയായ ദേവീ, നീ പറഞ്ഞത് ഉചിതംതന്നെ; സ്ത്രീസ്വഭാവത്തിനും സാധ്വിമാരുടെ വിനയത്തിനും ചേർന്നതാണ്.’ സീതയുടെ രണ്ടു കാരണങ്ങളും അവൻ വെവ്വേറെ അംഗീകരിക്കുന്നു. ഒന്ന് — സ്ത്രീയായതിനാൽ എന്റെ മുതുകിലിരുന്ന് നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള സാഗരം കടക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല; വേഗവും ഭയവും സ്ത്രീക്കു സഹജമാണ്. രണ്ട് — ‘രാമനല്ലാതെ മറ്റൊരാളുമായുള്ള സമ്പർക്കം എനിക്ക് ഉചിതമല്ല’ എന്നു വിനയശീലയായ നീ പറയുന്നത് ആ മഹാത്മാവിന്റെ പത്നിക്കുതന്നെ ചേർന്നതാണ്; നീയല്ലാതെ മറ്റേതു സ്ത്രീയാണ് ഇങ്ങനെയൊരു വാക്കു പറയുക? ഈ വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു; തന്റെ നിർദേശം നിരസിക്കപ്പെട്ടതിൽ ഖേദിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അവൻ പറയുന്നു — ‘ദേവീ, എന്റെ മുന്നിൽ നീ ചെയ്തതും പറഞ്ഞതുമെല്ലാം ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ കാകുത്സ്ഥൻ കേൾക്കും.’ തന്റെ നിർദേശത്തിന്റെ കാരണങ്ങളും അവൻ അറിയിക്കുന്നു — രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹം, സ്നേഹത്താൽ ഉലഞ്ഞ മനസ്സ്, ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കാനുള്ള പ്രയാസം, മഹാസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള ദുഷ്കരത, സ്വന്തം സാമർഥ്യം — ഈ അനേകം കാരണങ്ങളാലാണ് ഞാൻ അതു പറഞ്ഞത്. ‘ഇന്നുതന്നെ നിന്നെ രഘുനന്ദനനോടു ചേർക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഗുരുസ്നേഹത്താലും ഭക്തിയാലുമാണ് ഇതു പറഞ്ഞത്, മറ്റൊരു കാരണത്താലുമല്ല.’ ഒടുവിൽ അവൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു — ‘അനിന്ദിതേ, എന്നോടൊപ്പം പോരാൻ നിനക്കു മനസ്സില്ലെങ്കിൽ, രാഘവൻ തിരിച്ചറിയുന്നതിനായി ഒരു അടയാളം തരിക.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധിക്കണം — തന്റെ ഉത്സാഹത്തെ ഒരു അപരാധമായി അവൻ കരുതുന്നില്ല, അതിന്റെ കാരണങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു മാത്രം. ‘ഗുരുസ്നേഹേന’ (ഗുരുസ്നേഹത്താൽ) എന്ന പദത്തിൽ രാമൻ ഗുരുവിനെപ്പോലെ പൂജ്യനാണ് എന്ന ഭാവമുണ്ട്. അടയാളം ചോദിക്കുന്നതോടെ ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യകാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു; കാരണം രാമന്റെ വിശ്വാസത്തിനു വാക്കുമാത്രം മതിയാവില്ല. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സ്വരം വിശേഷിച്ചും മൃദുവാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത ഹനുമാന്റെ നിർദേശം നിരസിച്ചു; ആദ്യം അവന്റെ ബലത്തെപ്പോലും സംശയിച്ചു; എന്നിട്ടും ഹനുമാൻ രോഷംകൊള്ളുന്നില്ല, സ്വയം ന്യായീകരിക്കാൻ തർക്കിക്കുന്നുമില്ല. അവളുടെ ഓരോ കാരണവും ‘ഉചിതം’ എന്ന് അംഗീകരിച്ച്, തന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിന്റെ ശുദ്ധി വ്യക്തമാക്കുന്നു മാത്രം. ‘സർവം നിരവശേഷതഃ ശ്രോഷ്യതേ’ (എല്ലാം ഒന്നും ബാക്കിയില്ലാതെ കേൾക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ, അവളുടെ ധൈര്യവും പാതിവ്രത്യവും രാമന്റെ ചെവിയിലെത്തുമെന്ന് അവൻ സീതയ്ക്ക് ഉറപ്പുനൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ദൂതന്റെ ധർമവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കണ്ടതും കേട്ടതുമെല്ലാം അതേപടി സ്വാമിയെ അറിയിക്കണം. അടയാളം ചോദിക്കുന്നതും ദൂതന്റെ കർത്തവ്യമാണ് — രാമനും സുഗ്രീവനും വാനരന്മാരും അവന്റെ വാക്കിൽ പൂർണമായി വിശ്വസിക്കാൻവേണ്ടി.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവപുത്രിയെപ്പോലെയുള്ള സീത, കണ്ണുനീരിനാൽ ഇടറിയ അക്ഷരങ്ങളോടെ പതുക്കെ പറഞ്ഞു — ‘ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ അടയാളം എന്റെ പ്രിയനോടു പറയുക.’ ചിത്രകൂടത്തിലെ ആ വൃത്താന്തം അവൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അതു രാമനും അവൾക്കും മാത്രമേ അറിയൂ. ‘ചിത്രകൂടപർവതത്തിന്റെ അടിവാരത്ത് വടക്കുകിഴക്കേ ഭാഗത്ത്, ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവുമുള്ള, മന്ദാകിനിയിൽനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാത്ത, സിദ്ധന്മാർ വസിക്കുന്ന ഒരിടത്ത് താപസാശ്രമത്തിൽ ഞാൻ വസിക്കുകയായിരുന്നു. നാനാപുഷ്പങ്ങളുടെ സുഗന്ധമുള്ള അവിടത്തെ ഉപവനങ്ങളിൽ ജലത്തിൽ വിഹരിച്ചു നനഞ്ഞ നീ എന്റെ മടിയിൽ വന്നിരുന്നു.’ ഇവിടെ സീത രാമനെ ‘നീ’ എന്നു നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ഹനുമാൻ ആ വാക്കുകൾ അതേപടി രാമനോടു പറയണം എന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ. ‘പിന്നെ മാംസക്കൊതിയുള്ള ഒരു കാക്ക എന്നെ കൊത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ഞാൻ മൺകട്ടയെടുത്ത് അതിനെ ഓടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ആ കാക്ക എന്നെ കൊത്തിക്കീറിക്കൊണ്ട് അവിടെത്തന്നെ ഒളിച്ചുനിന്നു; ബലിഭോജിയായ അതു തീറ്റയ്ക്കുള്ള ആർത്തിയാൽ മാംസത്തിൽനിന്നു പിന്മാറിയില്ല. ആ പക്ഷിയോടു ക്രുദ്ധയായി ഞാൻ അരഞ്ഞാണം വലിച്ചുമുറുക്കുമ്പോൾ വസ്ത്രം ഊർന്നുവീഴുന്നതു നീ കണ്ടു; നീ ചിരിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ ക്രുദ്ധയും ലജ്ജിതയുമായി. തീറ്റക്കൊതിയുള്ള കാക്കയാൽ കൊത്തിക്കീറപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തുവന്നു. പിന്നെ തളർന്ന ഞാൻ ഇരിക്കുകയായിരുന്ന നിന്റെ മടിയിൽ കയറിയിരുന്നു; കോപിക്കുന്നവളെപ്പോലെയിരുന്ന എന്നെ ആഹ്ലാദത്തോടെ നീ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി.’ ഈ വൃത്താന്തത്തിൽ ദാമ്പത്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മനിമിഷങ്ങൾ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ ചിരി, സീതയുടെ ലജ്ജ, കോപം, വീണ്ടും സാന്ത്വനം. ഈ നിമിഷങ്ങൾ ഇരുവർക്കും മാത്രമേ അറിയൂ; അതിനാൽ അടയാളമെന്ന നിലയിൽ തികച്ചും വിശ്വസനീയമാണ്. ‘ബലിഭോജനഃ’ (ബലിച്ചോറു തിന്നുന്നവൻ) എന്ന കാക്കയുടെ വിശേഷണം, അതു ബലി ഭക്ഷിക്കുന്നതും മാംസക്കൊതിയുള്ളതുമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വനത്തിന്റെ ശാന്തിയും മന്ദാകിനിയുടെ സാമീപ്യവും പുഷ്പഗന്ധവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുവഴി തുടർന്നുവരുന്ന ഹിംസയുമായുള്ള വൈരുധ്യം തീവ്രമാകുന്നു. സീത രണ്ടുവിധത്തിലുള്ള അടയാളം നൽകുന്നു — ആദ്യം വാക്കുരൂപത്തിലുള്ള ഈ രഹസ്യവൃത്താന്തം, പിന്നെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ വസ്തുരൂപത്തിലുള്ള ചൂഡാമണി. വാക്കുരൂപത്തിലുള്ള അടയാളം ആദ്യം നൽകുന്നു; കാരണം അത് ഇരുവർക്കും മാത്രമേ അറിയൂ, മറ്റാർക്കും അതു കെട്ടിച്ചമയ്ക്കാനാവില്ല. ചിത്രകൂടപ്രദേശത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ വർണന — വടക്കുകിഴക്കേ ഭാഗം, മന്ദാകിനി, സിദ്ധന്മാർ, താപസാശ്രമം — വൃത്താന്തത്തിന്റെ സത്യത ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘ജലത്തിൽ വിഹരിച്ചു നനഞ്ഞ’ രാമന്റെ രൂപം വനവാസത്തിലെ സുഖകരമായ കാലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാജ്യഭാരം ദൂരെയായിരുന്ന, ദുഃഖംപോലും കുറവായിരുന്ന കാലം. ‘അരഞ്ഞാണം വലിച്ചുമുറുക്കുമ്പോൾ’ എന്ന ചിത്രം സീതയുടെ ക്രോധവും ലജ്ജയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം കാണിക്കുന്നു — കാക്കയെ ഓടിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനിടയിൽ വസ്ത്രം ഊർന്നുവീഴുന്നത് അവൾ കണ്ടില്ല, രാമനോ അതു കണ്ടു ചിരിച്ചു. ഇത്തരമൊരു സ്വകാര്യസംഭവം മറ്റൊരാളുടെ അറിവിൽപ്പെടുന്നതല്ല; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അതു ശ്രേഷ്ഠമായ അടയാളമാകുന്നത്.
‘കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ പതുക്കെ കണ്ണുകൾ തുടച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, കാക്കയാൽ കോപിപ്പിക്കപ്പെട്ട എന്നെ നീ ശ്രദ്ധിച്ചു. തളർച്ചകൊണ്ടു ഞാൻ ഏറെനേരം രാഘവന്റെ മടിയിൽ ഉറങ്ങി; പിന്നെ ഊഴമനുസരിച്ച് ഭരതാഗ്രജനും എന്റെ മടിയിൽ ഉറങ്ങി. ആ കാക്ക വീണ്ടും അവിടെ വന്നു; ഉറക്കമുണർന്ന് രാഘവന്റെ മടിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ എന്റെ അടുത്തു പെട്ടെന്നു വന്ന് മാറിടത്തിൽ കൊത്തിക്കീറി. വീണ്ടും വീണ്ടും പറന്നുവന്ന് അത് എന്നെ കഠിനമായി കൊത്തിക്കീറി; അപ്പോൾ ഇറ്റുവീണ രക്തത്തുള്ളികളാൽ രാമൻ ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു. മാറിടത്തിൽ മുറിവേറ്റ എന്നെ കണ്ട് ആ മഹാബാഹു വിഷസർപ്പംപോലെ ക്രുദ്ധനായി ചീറ്റിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു — “ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള തുടകളുള്ളവളേ, നിന്റെ മാറിടം ആരാണ് മുറിവേൽപ്പിച്ചത്? രോഷാകുലനായ അഞ്ചു ഫണമുള്ള സർപ്പത്തോടൊപ്പം ആരാണ് കളിക്കുന്നത്?” ചുറ്റും നോക്കിയ അവൻ, രക്തം പുരണ്ട മൂർച്ചയേറിയ നഖങ്ങളോടെ എന്റെ നേരെ നിൽക്കുന്ന ആ കാക്കയെ കണ്ടു. പക്ഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ കാക്ക ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനായിരുന്നുവത്രേ; വായുവിന്റെ വേഗത്തിനു തുല്യനായ അവൻ വേഗം ഭൂമിയിലേക്കു വന്നതായിരുന്നു. അപ്പോൾ കോപത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടിയ, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹാബാഹു ആ കാക്കയുടെ നേരെ ക്രൂരമായ തീരുമാനമെടുത്തു. ദർഭവിരിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു ദർഭയെടുത്ത് അവൻ ബ്രഹ്മാസ്ത്രംകൊണ്ട് അഭിമന്ത്രിച്ചു; ആ ദർഭ കാലാഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ച് പക്ഷിയുടെ നേരെ ആളിക്കത്തി. ജ്വലിക്കുന്ന ആ ദർഭ അവൻ കാക്കയുടെ നേരെ എറിഞ്ഞു; ആ ദർഭ ആകാശത്തിൽ അതിനെ പിന്തുടർന്നു. പിന്തുടരപ്പെട്ട കാക്ക പലവഴിക്കും പാഞ്ഞു; രക്ഷ തേടി ഈ ലോകമെല്ലാം അലഞ്ഞുനടന്നു. പിതാവായ ഇന്ദ്രനാലും എല്ലാ മഹർഷിമാരാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട അവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുറ്റി ഒടുവിൽ അവനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ശരണ്യനായ കാകുത്സ്ഥൻ, നിലത്തുവീണ് ശരണം പ്രാപിച്ച അവനെ, വധാർഹനായിരുന്നിട്ടും കരുണയോടെ രക്ഷിച്ചു. തളർന്നു നിറംമങ്ങി വീണുകിടക്കുന്ന അവനോടു രാമൻ പറഞ്ഞു — “ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ പറയൂ, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?” പിന്നെ ആ അസ്ത്രം ആ കാക്കയുടെ വലത്തേ കണ്ണിനെ നശിപ്പിച്ചു; വലത്തേ കണ്ണു കൊടുത്ത് അവൻ പ്രാണരക്ഷ നേടി. രാമനെയും ദശരഥരാജാവിനെയും നമസ്കരിച്ച്, ആ വീരനാൽ വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട അവൻ സ്വന്തം വാസസ്ഥാനത്തേക്കു മടങ്ങി.’ ഈ വൃത്താന്തത്തിൽ രാമന്റെ രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ ഒരേസമയം വെളിപ്പെടുന്നു — അപരാധിയോടുള്ള ഉഗ്രമായ കോപവും ശരണാഗതനോടുള്ള അതിരില്ലാത്ത കരുണയും. ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അമോഘതയും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, ശരണാഗതന്റെ പ്രാണനും സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു — ഒരു കണ്ണിന്റെ നഷ്ടം ഇവ രണ്ടിനെയും സമന്വയിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാജ്ഞേ ദശരഥായ ച’ (ദശരഥരാജാവിനും) എന്ന വാക്ക്, കാക്ക രാമനെയും ദശരഥനെയും ഇരുവരെയും നമസ്കരിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെറുമൊരു പുൽക്കൊടിയായ ദർഭപോലും മന്ത്രബലത്താൽ മഹാസ്ത്രമാകുന്നു — ഇതുവഴി രാമന്റെ അസ്ത്രവിദ്യയുടെ പ്രഭാവം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രനുപോലും സ്വപുത്രനെ രക്ഷിക്കാനായില്ല, ഋഷിമാർക്കും കഴിഞ്ഞില്ല — ഇതുവഴി രാമാസ്ത്രത്തിന്റെ അപ്രതിഹതത്വം സിദ്ധമാകുന്നു. ശരണാഗതരക്ഷണം ഇവിടെ രാമന്റെ വ്രതംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. വൃത്താന്തത്തിന്റെ ഈ രണ്ടാംഭാഗം ഒന്നാമത്തേതിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് — മുമ്പ് കാക്കയുടെ ചേഷ്ട ഒരു കളിപോലെ, രാമനും ചിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോഴോ അതു മാറിടം കീറുന്നു, രക്തമൊഴുകുന്നു, രാമൻ ഉണരുന്നു. ‘മുക്തൈഃ ശോണിതബിന്ദുഭിഃ’ (ഇറ്റുവീണ രക്തത്തുള്ളികളാൽ) എന്ന പദത്താൽ രക്തത്തുള്ളികൾ രാമന്റെ ശരീരത്തിലും വീണു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ഉറക്കമുണർന്നത്. ‘അഞ്ചു ഫണമുള്ള സർപ്പത്തോടൊപ്പം ആരാണ് കളിക്കുന്നത്’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യം — സീതയോട് അപരാധം ചെയ്യുന്നവൻ അഞ്ചു ഫണമുള്ള സർപ്പത്തോടു കളിക്കുന്നവനെപ്പോലെ മരണത്തെ ക്ഷണിച്ചുവരുത്തുന്നു. ‘വിഷസർപ്പംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ കോപത്തിന്റെ ഭയങ്കരത കാണിക്കുന്നു. കാക്കയുടെ പരിചയം — ഇന്ദ്രപുത്രൻ, വായുവേഗമുള്ളവൻ — അവന്റെ അപരാധത്തെ കൂടുതൽ ഗുരുതരമാക്കുന്നു; കാരണം ദേവപുത്രനായിരുന്നിട്ടും അവൻ പാപം ചെയ്തു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പിന്തുടരുന്നു — കാക്ക എവിടെയെല്ലാം പോകുന്നുവോ അവിടെയെല്ലാം അസ്ത്രവും പോകുന്നു; അവന്റെ പിതാവായ ഇന്ദ്രൻപോലും അവനെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ രാമനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ആരിൽനിന്നു ഭയമുണ്ടായോ അവൻതന്നെ ശരണം. ‘ശരണ്യൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വധാർഹനായാലും ശരണാഗതനെ അവൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കില്ല. അസ്ത്രം അമോഘമായതിനാൽ എന്തെങ്കിലും ഫലം നൽകണം; അതിനാൽ കാക്ക സ്വയം ഒരു കണ്ണു നൽകുന്നു. ഈ വൃത്താന്തമാണ് തുടർന്നുള്ള സീതയുടെ ഉപാലംഭത്തിന്റെ ആധാരം. ‘ധരാന്തരം ഗതഃ’ (ഭൂമിയിലേക്കു വന്നു) എന്ന പദത്താൽ കാക്ക സ്വർഗത്തിൽനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദർഭവിരിപ്പ് അവരുടെ വനവാസത്തിലെ ശയ്യയാണ് — അതിൽനിന്നുതന്നെ ദർഭയെടുത്താണ് രാമൻ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നത്; ഇങ്ങനെ വനവാസിയുടെ സാധാരണ ഉപകരണംപോലും അവന്റെ കൈയിൽ മഹാസ്ത്രമാകുന്നു. ഈ വൃത്താന്തത്തിന്റെ അവസാനം സീത സ്വയം നിഗമനം പറയുന്നില്ല; ആ നിഗമനം തുടർന്നുള്ള ഉപാലംഭത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. രാമന്റെ കോപവും കരുണയും ഇവിടെ പരസ്പരവിരുദ്ധമെന്നപോലെ തോന്നാം; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ രണ്ടും ധർമത്തിന്റെതന്നെ അംഗങ്ങളാണ് — ദുഷ്ടനു ദണ്ഡനവും ശരണാഗതനു രക്ഷയും.
വൃത്താന്തം അവസാനിപ്പിച്ച് സീത രാമനെ നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നതുപോലെ ഉപാലംഭിക്കുന്നു — ‘മഹീപതേ, എനിക്കുവേണ്ടി ഒരു വെറും കാക്കയുടെ നേരെപ്പോലും നീ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; നിന്നിൽനിന്ന് എന്നെ അപഹരിച്ചവനോട് എന്തിനാണ് നീ ക്ഷമിക്കുന്നത്? നരശ്രേഷ്ഠാ, എന്നോടു മഹത്തായ ഉത്സാഹത്തോടെ കൃപ കാണിക്കുക; നാഥാ, നീ നാഥനായിരിക്കെയും ഞാൻ അനാഥയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ആനൃശംസ്യം (ക്രൂരതയില്ലായ്മ) ആണ് പരമധർമം എന്നു നിന്നിൽനിന്നുതന്നെയാണ് ഞാൻ കേട്ടത്. നീ മഹാവീര്യനും മഹോത്സാഹിയും മഹാബലനുമാണെന്നു ഞാനറിയുന്നു — അതിരില്ലാത്തവനും ഇളക്കാനാവാത്തവനും ഗാംഭീര്യത്താൽ സാഗരതുല്യനും സമുദ്രങ്ങളോടുകൂടിയ ഭൂമിയുടെ നാഥനും ഇന്ദ്രതുല്യനുമാണ്. ഇങ്ങനെ അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനും സത്ത്വവാനുമായിരുന്നിട്ടും, രാഘവാ, രാക്ഷസരുടെ നേരെ എന്തിനാണ് നീ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കാത്തത്? നാഗങ്ങൾക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ ദേവന്മാർക്കോ മരുദ്ഗണങ്ങൾക്കോ യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ വേഗത്തെ ചെറുക്കാനാവില്ല. വീര്യവാനായ അവന് എന്നെക്കുറിച്ച് എന്തെങ്കിലും ആകുലതയുണ്ടെങ്കിൽ, മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളാൽ രാക്ഷസരെ അവൻ എന്തിനു നശിപ്പിക്കാതിരിക്കുന്നു? ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന മഹാബലനായ വീരൻ ലക്ഷ്മണനെങ്കിലും ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ വാങ്ങി എന്തുകൊണ്ട് എന്നെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല? വായുവിനും ഇന്ദ്രനും തുല്യമായ തേജസ്സുള്ള, ദേവന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനാവാത്ത ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാർ ഇരുവരും എന്തിനാണ് എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത്? സമർഥരായിട്ടും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അവർ ഇരുവരും എന്നെ ശ്രദ്ധിക്കാത്തതിനു കാരണം എന്റെതന്നെ ഏതോ മഹാപാപമാണ്, സംശയമില്ല.’ ഈ ഉപാലംഭത്തിൽ ക്രോധമില്ല, പ്രേമത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വേദനയാണുള്ളത്. കാകവൃത്താന്തത്തിലൂടെ സീത രാമന്റെ സാമർഥ്യവും കോപവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ അവന്റെ വൈകലിൽ സഹികെട്ട് ചോദിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ ദോഷം തന്നിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കുന്നു — ‘എന്റെതന്നെ പാപം’ എന്ന് — ഇതാണ് അവളുടെ വിനയത്തിന്റെ പാരമ്യം. രാമഗുണങ്ങളുടെ എണ്ണൽ ഇവിടെ ഉപാലംഭത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്, വെറും സ്തുതിയല്ല — ഇങ്ങനെയുള്ളവൻ എന്തിനു വൈകുന്നു എന്ന ചോദ്യത്തിന്റെ ആധാരമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ പേരും അവൾ ഓർക്കുന്നു; കാരണം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് അവനും അവളെ രക്ഷിക്കാൻ സമർഥനാണ്. ഉപാലംഭത്തിന്റെ യുക്തി ലളിതവും ദൃഢവുമാണ് — ഒരു വെറും കാക്കയുടെ ചെറിയ അപരാധത്തിനു ബ്രഹ്മാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചവൻ രാവണന്റെ മഹാപരാധത്തിനെതിരെ എന്തുകൊണ്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല? ‘കാകമാത്രേ’ (വെറുമൊരു കാക്കയുടെ നേരെ) എന്ന പദത്തിലെ ‘മാത്ര’ (വെറും) എന്ന വാക്ക് അപരാധിയുടെ ലഘുത്വവും രാവണന്റെ ഗുരുത്വവും വിരോധത്തിലൂടെ കാണിക്കുന്നു. ‘നാഥവതീ അനാഥാ ഇവ’ (നാഥനുണ്ടായിട്ടും അനാഥയെപ്പോലെ) എന്ന വിരോധാലങ്കാരം സീതയുടെ ദുഃഖം തീവ്രമാക്കുന്നു — ഭർത്താവു ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, സമർഥനുമാണ്, എന്നിട്ടും അവൾ അരക്ഷിതയെപ്പോലെ. ‘ആനൃശംസ്യം പരോ ധർമഃ’ (ക്രൂരതയില്ലായ്മയാണ് പരമധർമം) എന്ന രാമന്റെതന്നെ ഉപദേശം അവൾ അവനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നാഗങ്ങളെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും മരുത്തുക്കളെയും എണ്ണുന്നതു രാമന്റെ അജേയത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അത്ര ബലവാനായവന്റെ വൈകലാണ് സീതയുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണം. ‘എന്നെക്കുറിച്ച് ആകുലതയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന സംശയവാക്ക് പ്രേമത്തിന്റെ ആശങ്കയാണ്, അവിശ്വാസമല്ല.
വൈദേഹിയുടെ കരുണവും കണ്ണുനീരോടെയുള്ളതുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ വാനരയൂഥപൻ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, സത്യമായി ഞാൻ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു, നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ രാമൻ മറ്റു കാര്യങ്ങളിൽനിന്നെല്ലാം വിമുഖനാണ്; രാമൻ ദുഃഖത്തിലാണ്ടിരിക്കെ ലക്ഷ്മണനും പരിതപിക്കുന്നു. എങ്ങനെയോ ഭവതിയെ കണ്ടെത്തി; ഇപ്പോൾ ദുഃഖിക്കാനുള്ള സമയമല്ല. ശോഭനേ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ നീ ദുഃഖങ്ങളുടെ അന്ത്യം കാണും. മഹാബലന്മാരും പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരുമായ ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ ലോകങ്ങളെ ഭസ്മമാക്കും. യുദ്ധത്തിൽ ക്രൂരനായ രാവണനെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം വധിച്ച് രാഘവൻ, വിശാലാക്ഷീ, നിന്നെ തന്റെ നഗരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകും. പറയൂ, മഹാബലനായ രാഘവനോടോ തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനോടോ സുഗ്രീവനോടോ ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാരോടോ ഞാൻ എന്തു പറയണം?’ ഹനുമാന്റെ ഉത്തരം സീതയുടെ ഉപാലംഭത്തിനുള്ള പരിഹാരമാണ് — രാമന്റെ വൈകൽ ഉപേക്ഷകൊണ്ടല്ല, അറിവില്ലായ്മകൊണ്ടാണ്; ഇപ്പോഴോ സീതയെ കണ്ടെത്തിക്കഴിഞ്ഞു, അതിനാൽ ഇനി വൈകില്ല. ‘സത്യേന ശപേ’ (സത്യമായി ശപഥം ചെയ്യുന്നു) എന്ന ശപഥത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകസമൂഹം നാൽപ്പതാം സർഗത്തിലും ഏറെക്കുറെ അതേ പദങ്ങളിൽ വീണ്ടും കാണാം; മുദ്രണം രണ്ടിടത്തും അച്ചടിക്കുന്നതിനാൽ രണ്ടിടത്തും നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘ത്വച്ഛോകവിമുഖഃ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മറ്റെല്ലാറ്റിൽനിന്നും വിമുഖൻ, നിന്നെ മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നവൻ. ‘കഥഞ്ചിദ് ഭവതീ ദൃഷ്ടാ’ (എങ്ങനെയോ ഭവതിയെ കണ്ടെത്തി) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പ്രയത്നത്തിന്റെ കാഠിന്യം ചുരുക്കി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ സീതയോടു സന്ദേശം ചോദിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ തുടർന്നുള്ള സന്ദേശഭാഗത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്നു. ‘ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ദുഃഖങ്ങളുടെ അന്ത്യം കാണും’ എന്ന അതിശയോക്തിയും സീതയുടെ പ്രത്യാശ വർധിപ്പിക്കാനാണ്. ‘ലോകങ്ങളെ ഭസ്മമാക്കും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ക്രോധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു.
ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സീത വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘മനസ്വിനിയായ കൗസല്യ ജന്മം നൽകിയ ലോകനാഥനോട് എനിക്കുവേണ്ടി കുശലം ചോദിക്കുക, ശിരസ്സു നമിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്യുക.’ പിന്നെ ഹനുമാൻ ലക്ഷ്മണനും സന്ദേശം നൽകാനായി അവൾ അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. ‘മാലകളും എല്ലാ രത്നങ്ങളും പ്രിയപ്പെട്ട സുന്ദരിമാരും വിശാലമായ ഭൂമിയിൽപ്പോലും ദുർലഭമായ ഐശ്വര്യവും ഉപേക്ഷിച്ച്, അച്ഛനെയും അമ്മയെയും ആദരിച്ചു പ്രസാദിപ്പിച്ച് രാമനെ അനുഗമിച്ചവൻ, ആരാൽ സുമിത്ര സത്പുത്രവതിയായോ അവൻ — ആ ധർമാത്മാവ് അനുപമമായ സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച് ജ്യേഷ്ഠനായ കാകുത്സ്ഥനെ അനുകൂലഭാവത്തോടെ വനത്തിൽ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നു. സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ചുമലുകളും നീണ്ട കൈകളുമുള്ള, മനസ്വിയും പ്രിയദർശനനുമായ അവൻ രാമനോടു പിതാവിനോടെന്നപോലെയും എന്നോടു മാതാവിനോടെന്നപോലെയും പെരുമാറി; അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ആ വീരൻ എന്നെ അറിഞ്ഞില്ല. വൃദ്ധരെ സേവിക്കുന്നവൻ, ലക്ഷ്മീവാൻ, ശക്തൻ, അധികം സംസാരിക്കാത്തവൻ, രാജപുത്രൻ, പ്രിയരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, എന്റെ ഭർതൃപിതാവിനു തുല്യൻ; രാമന്റെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണൻ രാമന് എന്നെക്കാളും പ്രിയതരനാണ്; ഏതു ഭാരം ഏൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ അതു വീര്യവാനായ അവൻ വഹിക്കുന്നു; ആരെ കാണുമ്പോൾ രാഘവൻ മരിച്ചുപോയ ആര്യനായ പിതാവിനെ ഓർക്കാതിരുന്നുവോ — അവനോട് എന്റെ വാക്കായി എനിക്കുവേണ്ടി കുശലം പറയണം. മൃദുവും ശുചിയും ദക്ഷനും രാമനു പ്രിയനുമായ ലക്ഷ്മണൻ എന്റെ ദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്നവനാകുംവിധം, വാനരശ്രേഷ്ഠാ, പറയുക.’ ‘വാനരയൂഥപാ, ഈ കാര്യനിർവഹണത്തിൽ നീ തന്നെയാണ് പ്രമാണം; നിന്റെ ഉദ്യമത്താൽ രാഘവൻ എന്റെ കാര്യത്തിൽ പ്രയത്നശീലനാകട്ടെ.’ ഇവിടെ പഞ്ചവടിയിൽവച്ചു സീത ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞ കഠിനവാക്കുകൾക്ക് ഒരു പ്രായശ്ചിത്തംപോലെ തോന്നുന്നു — ഇപ്പോൾ അവൾ അവനെ മാതൃസ്നേഹത്തോടെ ഓർക്കുന്നു, പിതൃതുല്യനായി കരുതുന്നു. ‘ന തു മാം വേദ ലക്ഷ്മണഃ’ (ലക്ഷ്മണൻ എന്നെ അറിഞ്ഞില്ല) എന്ന വാക്കിൽ അവളുടെ ഖേദമുണ്ട് — അപഹരണസമയത്ത് അവൻ ദൂരെയായിരുന്നു, അവന്റെ കുറ്റമല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഗുണഗണന ദീർഘമാണ്; കാരണം അവനെ രാമന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട സഹായിയായി അവൾ കരുതുന്നു. ‘മത്തഃ പ്രിയതരഃ’ (എന്നെക്കാളും പ്രിയതരൻ) എന്ന സീതയുടെ സമ്മതം അവളുടെ നിരഹങ്കാരത കാണിക്കുന്നു. സന്ദേശത്തിന്റെ ക്രമവും അർഥവത്താണ് — ആദ്യം രാമന്റെ കുശലാന്വേഷണവും അഭിവാദ്യവും, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ വിസ്തൃതവർണന, ഒടുവിൽ ഹനുമാനിൽത്തന്നെ കാര്യഭാരം. ‘കൗസല്യ ലോകനാഥനെ പ്രസവിച്ചു’ എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ മഹത്ത്വം മാതാവിന്റെ ഗൗരവത്തോടൊപ്പം പറയപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗം വിശേഷിച്ചും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — മാലകളും രത്നങ്ങളും പ്രിയപ്പെട്ട സുന്ദരിമാരും ഐശ്വര്യവും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ വനത്തിലെത്തി. ‘രാമനോടു പിതാവിനോടെന്നപോലെ, എന്നോടു മാതാവിനോടെന്നപോലെ’ — ഇതാണ് അവന്റെ പെരുമാറ്റത്തിന്റെ സാരം. ‘ഭർതൃപിതാവിനു തുല്യൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ ലക്ഷ്മണനിൽ ദശരഥന്റെ ഗുണങ്ങൾ കാണുന്നു. ‘ആരെ കാണുമ്പോൾ രാഘവൻ മരിച്ചുപോയ ആര്യനായ പിതാവിനെ ഓർക്കാതിരുന്നുവോ’ എന്ന വാക്കിന്റെ അർഥം — ലക്ഷ്മണന്റെ സേവയാൽ രാമൻ ദിവംഗതനായ പിതാവ് ദശരഥനെ ഓർത്തില്ല, പിതൃവിയോഗദുഃഖംപോലും മറന്നു. ‘നുകത്തിൽ ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടതു വഹിക്കുന്നു’ എന്നതു കാളയുടെ ഉപമയാണ് — ഏതു ഭാരം അവനു നൽകുന്നുവോ അതു വിശ്രമമില്ലാതെ അവൻ വഹിക്കുന്നു. ‘ന ബഹുഭാഷിതാ’ (അധികം സംസാരിക്കാത്തവൻ) എന്ന ഗുണം ലക്ഷ്മണന്റെ മിതഭാഷിത്വം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സീത ഹനുമാനെത്തന്നെ ‘പ്രമാണം’ എന്നു പറയുന്നു — അവന്റെ ഉത്സാഹത്താൽ രാമൻ പ്രയത്നശീലനാകും എന്നാണ് അവളുടെ വിശ്വാസം.
‘എന്റെ നാഥനായ ശൂരനായ രാമനോട് ഇതു വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുക — ദശരഥാത്മജാ, ഒരു മാസംവരെ ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും; ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല; സത്യമായി ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നു. പാപകർമിയായ രാവണനാൽ വഞ്ചനയിലൂടെ തടവിലാക്കപ്പെട്ട എന്നെ, വീരാ, പാതാളത്തിൽനിന്നു കൗശികിയെ എന്നപോലെ രക്ഷിക്കേണ്ടവനാണ് നീ.’ പിന്നെ സീത വസ്ത്രത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന ദിവ്യവും ശുഭവുമായ ചൂഡാമണി അഴിച്ചെടുത്ത് ‘രാഘവനു നൽകണം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഹനുമാനു നൽകി. അനുപമമായ ആ മണിരത്നം വാങ്ങിയ വീരനായ ഹനുമാൻ അതു വിരലിൽ അണിഞ്ഞു; കാരണം അവന്റെ കൈയിൽ അത് അണിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — അവന്റെ കൈ ആ മണിക്ക് വളരെ വലുതായിരുന്നു. മണിരത്നം വാങ്ങി അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ സീതയെ പ്രദക്ഷിണം വച്ച് വണങ്ങി ഒരു വശത്തു നിന്നു. സീതയെ കണ്ടതിലുണ്ടായ മഹാഹർഷത്തോടെ അവൻ മനസ്സുകൊണ്ടു രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അടുത്തെത്തിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. ജനകരാജപുത്രി തന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ധരിച്ചിരുന്ന ആ മഹാമൂല്യമായ മണിശ്രേഷ്ഠം ഏറ്റുവാങ്ങി, പർവതശ്രേഷ്ഠത്തെ പിടിച്ചുലച്ച കൊടുങ്കാറ്റിൽനിന്നു മോചിതനായവനെപ്പോലെ സുഖിതമനസ്സോടെ അവൻ മടക്കയാത്രയ്ക്കൊരുങ്ങി. ഇവിടെ ‘ഒരു മാസം’ എന്ന അവധി കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘രണ്ടു മാസം’ എന്നതിനെക്കാളും കുറവാണ് — സീതയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ അതിര് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് — ഹനുമാന്റെ മനസ്സിലെ ഭാരം നീങ്ങി, പർവതം കുലുങ്ങിയശേഷമുള്ള സ്ഥൈര്യംപോലെ. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുക’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സീത സന്ദേശത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം കാണിക്കുന്നു. ചൂഡാമണി സീതയുടെ ശിരോഭൂഷണമാണ്, വസ്ത്രത്തിൽ ഒളിപ്പിച്ചു സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്; രാമൻ അതു മുമ്പ് പലതവണ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ കാണുമ്പോൾ തീർച്ചയായും തിരിച്ചറിയും. ഹനുമാൻ മണി വിരലിൽ അണിഞ്ഞത് അവന്റെ സൂക്ഷ്മരൂപത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അവൻ വീണ്ടും ചെറുതായിരുന്നു. പ്രദക്ഷിണവും പ്രണാമവും സീതയോടുള്ള അവന്റെ ഭക്തി കാണിക്കുന്നു. ‘നികൃത്യാ’ (വഞ്ചനയിലൂടെ) എന്ന പദം രാവണന്റെ കപടത്തെ — സംന്യാസിവേഷത്തിൽ വന്നുള്ള അപഹരണത്തെ — ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പാതാളാത് കൗശികീമിവ’ (പാതാളത്തിൽനിന്നു കൗശികിയെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയെ, വിഷ്ണു ഇന്ദ്രന്റെ ലക്ഷ്മിയെ ഉദ്ധരിച്ച കഥയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിയാണ് ഹിന്ദിടീക വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥