॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 36-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

അംഗുലീയകദാനവും സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങളും

രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്ത മോതിരം, സീതയുടെ ഹർഷം, ഹനുമാനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശംസ, ‘കച്ചിത്’ ചോദ്യമാല, രാമന്റെ അറിവില്ലായ്മയും വേഗമുള്ള വരവും, ശപഥം, രാമന്റെ വിരഹവ്രതം

മഹാതേജസ്വിയായ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ സീതയ്ക്കു വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കാനായി വീണ്ടും വിനയത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘മഹാഭാഗേ, ഞാൻ ധീമാനായ രാമന്റെ ദൂതനായ ഒരു വാനരനാണ്. ദേവീ, രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്ത ഈ മോതിരം നോക്കൂ. വിശ്വാസത്തിനായി ആ മഹാത്മാവ് തന്നതാണിത്; നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നതാണ്. ആശ്വസിച്ചാലും, നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ; നിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഫലം തീരാറായിരിക്കുന്നു.’ ഭർത്താവിന്റെ കൈയെ അലങ്കരിച്ചിരുന്ന അതു വാങ്ങി നോക്കിയ ജാനകി, ഭർത്താവുതന്നെ വന്നെത്തിയതുപോലെ കരുതി ആഹ്ലാദിച്ചു. ചുവപ്പും വെളുപ്പും കലർന്ന നീണ്ട കണ്ണുകളുള്ള അവളുടെ മനോഹരമുഖം ഹർഷത്താൽ ഉയർന്നു തിളങ്ങി, രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ ഉഡുരാജനെപ്പോലെ. പിന്നെ ലജ്ജാശീലയായ ആ ബാല ഭർത്താവിന്റെ സന്ദേശംകൊണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ചും പരിതുഷ്ടയായും, പ്രിയപൂർവം ആദരിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാകപിയെ പ്രശംസിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം സീത വാക്കുകളാൽ വിശ്വസിച്ചു; ഇന്നു വസ്തുരൂപമായ തെളിവിനാൽ പൂർണമായി ഉറപ്പിച്ചു. മോതിരം രാമന്റെ കൈയുടെ സ്പർശം വഹിക്കുന്നു — അതിനാൽ അതു കണ്ട് അവൾ ‘ഭർത്താവു വന്നെത്തിയതുപോലെ’ അനുഭവിക്കുന്നു. ‘ഹ്രീമതീ’ (ലജ്ജാശീല) എന്ന വിശേഷണം സൂക്ഷ്മമാണ് — ഭർത്താവിനെ ഓർക്കുമ്പോൾ അവളുടെ മുഖത്തു ലജ്ജയും ഹർഷവും ഒരുമിച്ച്. ‘രാഹുമുക്ത ഇവോഡുരാട്’ എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും വന്നിരുന്നു; കവി അതു വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതുവഴി സീതയുടെ ഹർഷത്തിന്റെ തുടർച്ച സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിശ്വാസത്തിനായി രാമൻതന്നെ മോതിരം തന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ അവന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടിയും വെളിപ്പെടുന്നു — അപരിചിതനായ ഒരു വാനരനെ സീത പെട്ടെന്നു വിശ്വസിക്കില്ലെന്ന് അവന് അറിയാമായിരുന്നു. ‘ക്ഷീണദുഃഖഫലാ ഹ്യസി’ (നിന്റെ ദുഃഖഫലം തീരാറായി) എന്ന ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ഒരു പ്രവചനംപോലെയാണ് — ദുഃഖത്തിന്റെ അവധി അവസാനത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. സീത മോതിരം കൈയിലെടുത്ത് ഒരുതവണയല്ല, വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കുന്നു.

‘വാനരോത്തമാ, നീ പരാക്രമിയാണ്, നീ സമർഥനാണ്, നീ പ്രാജ്ഞനാണ്; കാരണം നീ ഒറ്റയ്ക്ക് ഈ രാക്ഷസസ്ഥാനത്തെ ആക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു. നൂറു യോജന വിസ്താരമുള്ള, മകരങ്ങളുടെ ആലയമായ സാഗരത്തെ, പരാക്രമംകൊണ്ടു പ്രശംസനീയനായ നീ കടന്നപ്പോൾ ഒരു ഗോഷ്പദമാക്കി — പശുവിന്റെ കുളമ്പടിപോലെ ചെറുതാക്കി. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, നിന്നെ ഞാൻ ഒരു സാധാരണ വാനരനായി കരുതുന്നില്ല; കാരണം രാവണനെപ്പോലും നിനക്കു ഭയമോ പരിഭ്രമമോ ഇല്ല. കപിശ്രേഷ്ഠാ, ആത്മജ്ഞാനിയായ ആ രാമനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവനാണ് നീയെങ്കിൽ, എന്നോടു സംസാരിക്കാൻ നീ യോഗ്യനാണ്. ദുർധർഷനായ രാമൻ പരീക്ഷിച്ചറിയാതെ, പരാക്രമം മനസ്സിലാക്കാതെ ആരെയും — വിശേഷിച്ചും എന്റെ അടുത്തേക്ക് — അയയ്ക്കില്ല. ഭാഗ്യവശാൽ ധർമാത്മാവും സത്യപ്രതിജ്ഞനുമായ രാമൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു; സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാതേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണനും.’ സീതയുടെ പ്രശംസ യുക്തിപൂർണമാണ് — രാമൻ പരീക്ഷിക്കാതെ ആരെയും അയയ്ക്കില്ല, അതിനാൽ രാമനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവൻ തീർച്ചയായും യോഗ്യനാണ്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വിവേകത്തിലുള്ള വിശ്വാസം ഹനുമാന്റെ യോഗ്യതയ്ക്കു തെളിവാകുന്നു. മുമ്പ് അവനെ രാവണനെന്നു കരുതി ഭയന്ന അതേ സീത ഇന്ന് അവനെ ‘വാനരോത്തമാ’, ‘കപിശ്രേഷ്ഠാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘ഗോഷ്പദീകൃതഃ’ എന്നതു പ്രസിദ്ധമായ പ്രയോഗമാണ് — മഹാസമുദ്രംപോലും ഹനുമാനു പശുവിന്റെ കുളമ്പടിപ്പാടുപോലെ നിസ്സാരം. ‘ത്വയൈകേന’ (നീ ഒറ്റയ്ക്ക്) എന്ന പദത്തിൽ അവന്റെ ഏകാകിയായ സാഹസത്തിനുള്ള പ്രശംസയുണ്ട്. സീത മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ ഹനുമാനെ സ്തുതിക്കുന്നു — ശൗര്യത്താൽ വിക്രാന്തൻ, സാമർഥ്യത്താൽ സമർഥൻ, ബുദ്ധിയാൽ പ്രാജ്ഞൻ. ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളും ദൂതന് ആവശ്യമാണ് — ശൗര്യമില്ലെങ്കിൽ സമുദ്രം കടക്കില്ല, സാമർഥ്യമില്ലെങ്കിൽ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല, ബുദ്ധിയില്ലെങ്കിൽ സീതയുടെ വിശ്വാസം നേടില്ല. ‘രാവണാദപി ന സംഭ്രമഃ’ (രാവണനെപ്പോലും പരിഭ്രമമില്ല) എന്ന വാക്ക് ശ്രദ്ധേയമാണ് — സീത സ്വയം രാവണനെ ഭയക്കുന്നവളാണ്, അതിനാൽ ഹനുമാന്റെ നിർഭയത്വം അവൾ നന്നായി മനസ്സിലാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയഗ്രസ്തയായ അവൾ നിർഭയനായ ദൂതനെ കാണുന്നതിലൂടെ സ്വയം ധൈര്യം നേടുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥൻ സുഖമായിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, യുഗാന്താഗ്നിപോലെ കോപത്തോടെ ഉയർന്ന് സമുദ്രം അരഞ്ഞാണമായുള്ള ഭൂമിയെ അവൻ എന്തുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നില്ല? അല്ലെങ്കിൽ ആ സഹോദരന്മാർ ദേവന്മാരെപ്പോലും നിഗ്രഹിക്കാൻ ശക്തരാണ്; എന്റെ ദുഃഖങ്ങളുടെ മാറ്റം — അന്ത്യം — ഇനിയും വന്നെത്തിയിട്ടില്ല എന്നേ ഞാൻ കരുതുന്നുള്ളൂ. രാമൻ വ്യഥിക്കുന്നില്ലല്ലോ, പരിതപിക്കുന്നില്ലല്ലോ? പുരുഷോത്തമൻ തുടർന്നു ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നുണ്ടല്ലോ? അവൻ ദീനനോ പരിഭ്രാന്തനോ അല്ലല്ലോ, കാര്യങ്ങളിൽ മോഹിക്കുന്നില്ലല്ലോ? രാജപുത്രൻ പുരുഷോചിതമായ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നുണ്ടല്ലോ? മിത്രങ്ങളോടു സുഹൃത്തും ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനുമായ അവൻ മിത്രങ്ങളോടു സാമവും ദാനവുമെന്ന രണ്ടുവിധം ഉപായവും, ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നവനായി ശത്രുക്കളോടു ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്ന മൂന്നുവിധം ഉപായവും പ്രയോഗിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? അവൻ മിത്രങ്ങളെ നേടുന്നുണ്ടല്ലോ, ശത്രുക്കൾപോലും ശരണംതേടി അവനെ സമീപിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? നല്ല മിത്രങ്ങളുള്ള അവൻ മിത്രങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടല്ലോ? രാജപുത്രൻ ദേവന്മാരുടെ പ്രസാദം ആശംസിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ, പുരുഷപ്രയത്നവും ദൈവവും രണ്ടും അവലംബിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? ദൂരെയായതിനാൽ രാഘവന് എന്നോടുള്ള സ്നേഹം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടില്ലല്ലോ? അവൻ എന്നെ ഈ ആപത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കുമല്ലോ?’ സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ പ്രേമത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, രാജനീതിയുടേതുകൂടിയാണ് — സാമദാനഭേദദണ്ഡങ്ങൾ, മിത്രലാഭം, ദൈവവും പുരുഷപ്രയത്നവും. അവൾ രാമന്റെ മഹിഷിയാണ്; അതിനാൽ അവളുടെ ചിന്ത ഭർത്താവിന്റെ രാജധർമത്തെക്കുറിച്ചുകൂടിയാണ്. ‘കച്ചിത്’ (…ഉണ്ടല്ലോ?) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ‘കച്ചിത്സർഗ’ത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ രാമൻ ഭരതനോട് ഇതുപോലെതന്നെ ചോദിച്ചിരുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങളോ ഹൃദയത്തിന്റേതാണ് — ‘അവൻ എന്നെ മറന്നിട്ടില്ലല്ലോ?’ എന്ന ഭയം എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും അടിയിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ആദ്യചോദ്യം ഉപാലംഭരൂപത്തിലാണ് — രാമൻ സമർഥനും സുഖമായിരിക്കുന്നവനുമെങ്കിൽ എന്തുകൊണ്ടു വന്നില്ല? അവൾ സ്വയംതന്നെ ഉത്തരം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു — ദോഷം രാമന്റേതല്ല, എന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റേതാണ്. സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ ദീർഘമാണ്; കാരണം ഏറെക്കാലമായി രാമനെക്കുറിച്ച് ആരോടെങ്കിലും ചോദിക്കാൻ അവൾക്ക് അവസരം ലഭിച്ചിട്ടില്ല. മാസങ്ങളോളം രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന അവൾക്ക് ഇന്ന് ആദ്യമായി രാമന്റെ വാർത്ത കേൾപ്പിക്കാൻ യോഗ്യനായ ഒരു ശ്രോതാവിനെ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. മിത്രങ്ങളോടു രണ്ടുവിധം ഉപായം, ശത്രുക്കളോടു മൂന്നുവിധം — ഇതു നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിഭാഷയാണ്; രാമന്റെ രാജനീതിജ്ഞത സീതയ്ക്കറിയാം, അതിനാൽ അവളുടെ ചോദ്യങ്ങളും അത്തരത്തിലുള്ളവയാണ്. ‘ദൈവം ച പുരുഷകാരം ച’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൾ ചോദിക്കുന്നു — രാമൻ ദൈവത്തെ മാത്രം കാത്തിരിക്കുകയാണോ, അതോ പ്രയത്നവും ചെയ്യുന്നുണ്ടോ?

‘സുഖങ്ങൾക്ക് അർഹനും ദുഃഖങ്ങൾക്ക് അനർഹനുമായ രാമൻ ഈ വലിയ ദുഃഖം നേരിട്ട് തളർന്നുപോകുന്നില്ലല്ലോ? കൗസല്യയുടെയും സുമിത്രയുടെയും ഭരതന്റെയും കുശലം അവൻ ഇടയ്ക്കിടെ കേൾക്കുന്നുണ്ടല്ലോ? മാനാർഹനായ രാഘവൻ ഞാൻ നിമിത്തമുള്ള ശോകത്താൽ അത്യധികം പീഡിതനാകുന്നില്ലല്ലോ? രാമൻ മറ്റൊന്നിൽ മനസ്സു വച്ചിട്ടില്ലല്ലോ, അവൻ എന്നെ കരകയറ്റുമല്ലോ? സഹോദരവത്സലനായ ഭരതൻ എനിക്കുവേണ്ടി മന്ത്രിമാരാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഭീകരമായ അക്ഷൗഹിണിസൈന്യത്തെ കൊടിക്കൂറകളോടെ അയയ്ക്കുമോ? ശ്രീമാനായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ, പല്ലുകളും നഖങ്ങളും ആയുധമാക്കിയ വീരന്മാരായ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, എനിക്കുവേണ്ടി വരുമോ? ശൂരനും സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനും അസ്ത്രജ്ഞനുമായ ലക്ഷ്മണൻ ശരജാലംകൊണ്ടു രാക്ഷസരെ തകർക്കുമോ? രൗദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ടു രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ട രാവണനെ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടൊപ്പം ചുരുങ്ങിയ കാലത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ കാണുമോ?’ ഇവിടെ സീതയുടെ ചിന്ത വിസ്തൃതമാണ് — ഭർതൃമാതാക്കൾ, ഭരതൻ, സുഗ്രീവൻ, ലക്ഷ്മണൻ — എല്ലാവരും അവളുടെ മനസ്സിലുണ്ട്. ഭരതന്റെ അക്ഷൗഹിണി, സുഗ്രീവന്റെ വാനരസേന, ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ, രാമന്റെ രൗദ്രാസ്ത്രം — ഇങ്ങനെ അവൾ എല്ലാ സഹായികളെയും എണ്ണുന്നു. ഇത് അവളുടെ പ്രത്യാശയുടെ ചിത്രമാണ് — ഒരു സഹായിയെങ്കിലും വന്നാൽ അവളുടെ മോചനം സാധ്യമാകും. അവസാനചോദ്യം രാവണവധത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അവൾ അതു സ്വയം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം അവനാണ് അവളുടെ എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം. ‘സുഖാനാമുചിതഃ … അസുഖാനാമനൂചിതഃ’ (സുഖങ്ങൾക്ക് അർഹൻ, ദുഃഖങ്ങൾക്ക് അനർഹൻ) എന്ന ചോദ്യത്തിൽ സീതയുടെ മാതൃതുല്യമായ വാത്സല്യം കാണാം — സുഖത്തിൽ വളർന്ന രാജകുമാരൻ ദുഃഖം എങ്ങനെ സഹിക്കും? കൗസല്യയുടെയും സുമിത്രയുടെയും ഭരതന്റെയും കുശലം ചോദിക്കുന്നതിലൂടെ, വനവാസത്തിലും അയോധ്യയിലെ കുടുംബത്തെക്കുറിച്ച് അവൾക്കു ചിന്തയുണ്ടെന്ന് അവൾ കാണിക്കുന്നു. ‘കച്ചിന്മാം താരയിഷ്യതി’ (അവൻ എന്നെ കരകയറ്റുമല്ലോ) എന്ന ചോദ്യം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — കരകയറ്റൽ, മോചിപ്പിക്കൽ, ഉദ്ധരിക്കൽ; എപ്പോഴും അതേ ചോദ്യംതന്നെ അവൾ വ്യത്യസ്ത വാക്കുകളിൽ ചോദിക്കുന്നു. ഭരതന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ പരാമർശവും കൗതുകകരമാണ് — ഭരതൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ താപസവേഷത്തിൽ വസിക്കുന്നുവെന്ന് അവൾക്കറിയില്ല.

‘സ്വർണവർണവും താമരയുടെ ഗന്ധവുമുള്ള അവന്റെ മുഖം, ഞാനില്ലാതെ ശോകത്താൽ ദീനമായി, ജലം വറ്റുമ്പോൾ വെയിലേറ്റ താമരപോലെ വാടിപ്പോകുന്നില്ലല്ലോ? ധർമകാരണത്താൽ സ്വന്തം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോഴും, കാൽനടയായി എന്നെ വനത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോയപ്പോഴും യാതൊരു ഭയമോ ശോകമോ ഇല്ലാതിരുന്ന അവൻ, ഇപ്പോൾ ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യം നിലനിർത്തുന്നുണ്ടല്ലോ? അവന്റെ അമ്മയോ അച്ഛനോ മറ്റാരെങ്കിലുമോ സ്നേഹത്തിൽ എനിക്കു തുല്യരോ എന്നെക്കാൾ ഉയർന്നവരോ അല്ല; ദൂതാ, പ്രിയന്റെ വാർത്ത കേൾക്കുന്നിടത്തോളംകാലം മാത്രമേ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ.’ ഇങ്ങനെ ആ വാനരേന്ദ്രനോട് മഹത്തായ അർഥവും മധുരമായ അർഥവുമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, രമണീയയായ ദേവി, രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള അവന്റെ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ വീണ്ടും കേൾക്കാനായി നിശ്ശബ്ദയായി. നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; ഇവിടെ ഭാവത്തിന്റെ ഉൽക്കർഷം. താമരയുടെ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ജലം വറ്റുമ്പോൾ താമര വാടുന്നു, സീതാവിരഹത്തിൽ രാമന്റെ മുഖവും. ‘ജിജീവിഷേയം’ (ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവളുടെ ജീവിതത്തിന് ഒരേയൊരു കാരണമേയുള്ളൂ എന്നു വ്യക്തം — രാമന്റെ വാർത്ത. ‘രാമാ … രാമാർഥയുക്തം … വിരരാമ’ എന്നതിലെ ശബ്ദാലങ്കാരവും അനുപ്രാസവും ശ്രവണസുഖമുള്ളതാണ്. ‘ന ഭീർന ശോകഃ’ (ഭയമോ ശോകമോ ഇല്ലാതെ) എന്നതിലൂടെ രാമന്റെ മുൻകാലധൈര്യം ഓർത്ത് അവൾ ചോദിക്കുന്നു — ഇപ്പോഴും ആ ധൈര്യം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ?

സീതയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭീമപരാക്രമനായ മാരുതി ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി മറുപടി പറഞ്ഞു. ‘താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ നീ ഇവിടെയുണ്ടെന്ന് അറിയുന്നില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് പുരന്ദരൻ ശചിയെ എന്നപോലെ അവൻ നിന്നെ വേഗം കൊണ്ടുപോകാത്തത്. എന്റെ വാക്കു കേട്ടാലുടൻ രാഘവൻ വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ ചേർന്ന മഹാസൈന്യത്തെ നയിച്ചുകൊണ്ട് വേഗം വരും. ഇളക്കാനാവാത്ത വരുണാലയത്തെ ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിശ്ചലമാക്കി, കാകുത്സ്ഥൻ ലങ്കാനഗരിയെ രാക്ഷസരില്ലാത്തതാക്കും. ഇതിനിടയിൽ മൃത്യുവോ ദേവന്മാരോ മഹാസുരന്മാരോ രാമന്റെ വഴിയിൽ തടസ്സമായി നിന്നാൽ അവൻ അവരെയും വധിക്കും. ആര്യേ, നിന്നെ കാണാത്തതിന്റെ ശോകത്താൽ നിറഞ്ഞ രാമൻ, സിംഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെ, സ്വസ്ഥത കണ്ടെത്തുന്നില്ല.’ ഹനുമാന്റെ ഉത്തരം സീതയുടെ ആദ്യചോദ്യത്തിനു പരിഹാരം നൽകുന്നു — രാമൻ എന്തുകൊണ്ടു വന്നില്ല? കാരണം നിന്റെ സ്ഥാനം അവനറിയില്ല; അറിവില്ലായ്മയാണ് കാരണം, ഉപേക്ഷയല്ല. ശചിയുടെ ഉപമ — ഇന്ദ്രൻ പുലോമാവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽനിന്നു ശചിയെ കൊണ്ടുവന്നു — ഭാവിയിലെ വിജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശാന്തരാക്ഷസാം’ — ലങ്ക രാക്ഷസരില്ലാത്തതാകും. സിംഹത്താൽ പീഡിതമായ ആനയെപ്പോലെ രാമൻ — ബലവാനെങ്കിലും ദുഃഖത്താൽ പീഡിതൻ. സീതയുടെ എല്ലാ ചോദ്യങ്ങൾക്കും ഹനുമാൻ ഓരോന്നായി ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല; മുഖ്യചോദ്യം മാത്രം എടുക്കുന്നു — രാമൻ എന്തുകൊണ്ടു വന്നില്ല, എപ്പോൾ വരും. ഇത് അവന്റെ ബുദ്ധിമത്തയുടെ ലക്ഷണമാണ് — ദുഃഖിതയായ ഒരാൾക്കു ചുരുക്കമുള്ളതും ഉറപ്പുള്ളതുമായ ഉത്തരമാണ് ശ്രേയസ്കരം. ‘ബാണൗഘൈഃ സാഗരം വിഷ്ടംഭയിത്വാ’ (ശരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ സാഗരത്തെ നിശ്ചലമാക്കി) എന്ന വാക്ക് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സേതുബന്ധനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്.

‘ദേവീ, മന്ദരപർവതത്തെയും മൂലഫലങ്ങളെയും, മലയം, വിന്ധ്യം, മേരു, ദർദുരം എന്നീ പർവതങ്ങളെയും സാക്ഷിയാക്കി ഞാൻ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു — സുന്ദരമായ കണ്ണുകളും മനോഹരമായ തൊണ്ടിപ്പഴച്ചുണ്ടും ഭംഗിയുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ള, ഉദിച്ചുയരുന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള രാമമുഖം നീ കാണും. വൈദേഹീ, ഐരാവതത്തിന്റെ മുതുകിലിരിക്കുന്ന ശതക്രതുവിനെപ്പോലെ പ്രസ്രവണഗിരിയിൽ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ നീ വേഗം കാണും. രാഘവൻ മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല, മധു സേവിക്കുന്നില്ല; എന്നും വിധിപ്രകാരം ഒരുക്കിയ വന്യാഹാരം അഞ്ചാം കാലത്തു (വൈകുന്നേരം) മാത്രം കഴിക്കുന്നു. നിന്നിൽ ലയിച്ച അന്തരാത്മാവോടെ കഴിയുന്ന രാഘവൻ തന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഈച്ചകളെയോ കൊതുകുകളെയോ കീടങ്ങളെയോ ഇഴജന്തുക്കളെയോപോലും തട്ടിമാറ്റുന്നില്ല. രാമൻ എപ്പോഴും ധ്യാനനിരതനാണ്, എപ്പോഴും ശോകപരായണനാണ്; പ്രേമവശനായ അവൻ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കുന്നില്ല. നരോത്തമനായ രാമൻ എപ്പോഴും ഉറക്കമില്ലാത്തവനാണ്; ഉറങ്ങിയാലും ‘സീതേ’ എന്ന മധുരമായ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ഉണരുന്നു.’ ഹനുമാന്റെ ശപഥം വാനരസ്വഭാവത്തിനു ചേർന്നതാണ് — പർവതങ്ങളും മൂലഫലങ്ങളുമാണ് അവന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരം, അതിനാൽ അവയെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. രാമന്റെ വ്രതം ഒരു തപസ്വിയുടെ വ്രതംപോലെയാണ് — മാംസവും മധുവും ത്യജിക്കൽ, അഞ്ചാം കാലത്തു ഭോജനം, ശരീരത്തെ അവഗണിക്കൽ. ഇതു കേൾക്കുമ്പോൾ, തന്നെപ്പോലെ രാമനും വിരഹത്താൽ തപസ്സനുഷ്ഠിക്കുകയാണെന്നു സീത അറിയും. ‘സീതേതി പ്രതിബുധ്യതേ’ (‘സീതേ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉണരുന്നു) എന്ന വാക്ക് എല്ലാറ്റിലും കരുണതമമാണ് — ഉറക്കത്തിലും അവന്റെ മനസ്സ് സീതയിൽത്തന്നെ. ‘ന മാംസം രാഘവോ ഭുങ്ക്തേ’ എന്ന വാക്യത്തെ ടീകാകാരന്മാർ പലവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; മുദ്രണത്തിലെ ഹിന്ദിടീക ‘ഒരു രഘുവംശിയും മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല’ എന്ന അർഥമാണ് നൽകുന്നത്. നാം മൂലത്തിലെ വാക്കുകളെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു — വിരഹകാലത്തു രാമൻ മാംസവും മധുവും സേവിക്കുന്നില്ല. ഈച്ചകളെയും കൊതുകുകളെയുംപോലും തട്ടിമാറ്റാത്തത് അവന്റെ ശരീരവിസ്മൃതിയുടെ അടയാളമാണ് — മനസ്സ് സീതയിൽ, ശരീരത്തെക്കുറിച്ചു ബോധമില്ല. പ്രസ്രവണഗിരിയിലെ രാമന്റെ വാസം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ പരാമർശിക്കുന്നത്.

‘ഫലമോ പുഷ്പമോ സ്ത്രീകൾക്കു മനോഹരമായ മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ കാണുമ്പോൾ, അവൻ പലതവണ ‘ഹാ പ്രിയേ’ എന്നു നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് നിന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ദേവീ, വ്രതം ധരിച്ച ആ മഹാത്മാവായ രാജകുമാരൻ എന്നും പരിതപിച്ചുകൊണ്ട്, ‘സീതേ’ എന്നു നിന്നെത്തന്നെ വിളിച്ചുകൊണ്ട്, നിന്നെ വീണ്ടെടുക്കാൻ മാത്രം പ്രയത്നിക്കുന്നു.’ രാമസങ്കീർത്തനത്താൽ ശോകമകന്നവളും, രാമന്റെ ശോകം കേട്ട് അവനോടു സമാനമായ ശോകമുള്ളവളുമായ വൈദേഹപുത്രി, ശരത്കാലാരംഭത്തിൽ മേഘശകലങ്ങൾ ശേഷിക്കുന്ന ചന്ദ്രനുള്ള രാത്രിപോലെ ആയി. അവസാന ഉപമ അത്യന്തം സുന്ദരമാണ് — ശരത്കാലാരംഭത്തിൽ രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ മേഘത്തിന്റെ ശേഷിപ്പ് ഇനിയുമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ മനസ്സിൽ ഹർഷവും ശോകവും ഒരുമിച്ച് — രാമനെ ഓർക്കുമ്പോൾ ഹർഷം, അവന്റെ ദുഃഖം കേൾക്കുമ്പോൾ ശോകം. ചന്ദ്രൻ പ്രത്യാശ, മേഘശേഷം ദുഃഖത്തിന്റെ അവശേഷിപ്പ്. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക