॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 35-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ലക്ഷണവർണനയും രാമസുഗ്രീവസഖ്യകഥയും

സീതയുടെ പരീക്ഷാചോദ്യങ്ങൾ, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളും ശാരീരികലക്ഷണങ്ങളും, ലക്ഷ്മണവർണന, ഋശ്യമൂകത്തിലെ സമാഗമം, ആഭരണദർശനം, ബാലിവധം, അന്വേഷണം, സമ്പാതിയുടെ വാക്ക്, ഹനുമാന്റെ ജന്മവൃത്താന്തം, സീതയുടെ വിശ്വാസം

വാനരശ്രേഷ്ഠനിൽനിന്ന് ആ രാമകഥ കേട്ട് വൈദേഹി മധുരമായ സ്വരത്തിൽ സാന്ത്വനപൂർവം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘രാമനുമായി നിനക്ക് എവിടെവച്ചാണ് ബന്ധമുണ്ടായത്? ലക്ഷ്മണനെ നിനക്ക് എങ്ങനെ അറിയാം? വാനരന്മാരും മനുഷ്യരും തമ്മിൽ സമാഗമം എങ്ങനെയുണ്ടായി? വാനരാ, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അടയാളങ്ങൾ എന്തെല്ലാമാണോ, അവ വീണ്ടും പറയൂ; അങ്ങനെ എന്നെ ശോകം ബാധിക്കാതിരിക്കട്ടെ. അവന്റെ ശരീരഘടന, ആകൃതി എങ്ങനെയുള്ളതാണ്? രൂപം എങ്ങനെ? തുടകൾ എങ്ങനെ, കൈകൾ എങ്ങനെ? ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ചും പറയൂ.’ വൈദേഹി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ രാമനെ യഥാർഥമായി വർണിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള വൈദേഹീ, അറിയാമായിരുന്നിട്ടും നീ ഭർത്താവിന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ശരീരഘടനയെക്കുറിച്ച് എന്നോടു ചോദിക്കുന്നു; ഇത് എന്റെ ഭാഗ്യമാണ്. വിശാലാക്ഷീ, രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ഞാൻ കണ്ടറിഞ്ഞ അടയാളങ്ങൾ പറയാം, കേട്ടാലും.’ സീതയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ പരീക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് — രാമനെ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടുള്ളവനു മാത്രമേ അവന്റെ ശരീരം സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കാൻ കഴിയൂ. മായാവിയായ രാവണന് രാമന്റെ പേര് അറിയാമായിരിക്കാം, എന്നാൽ അവന്റെ തുടകളും കൈകളും എങ്ങനെയെന്ന് അറിയില്ല. ഹനുമാനും ഈ പരീക്ഷ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു — ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്; കാരണം ഈ ചോദ്യംതന്നെ തന്റെ സത്യസന്ധത തെളിയിക്കാനുള്ള അവസരമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം സീത മൗനം അവലംബിച്ചിരുന്നു; ഇന്ന് അവൾ സ്വയം സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നു — ഇതുതന്നെ അവളുടെ മനസ്സിലെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ആദ്യവിത്താണ്. അവൾ ഹനുമാനെ ‘വാനരാ’ എന്നാണു സംബോധന ചെയ്യുന്നത്, ‘രാക്ഷസാ’ എന്നല്ല. അവളുടെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നുവിധമാണ് — ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച്, ലക്ഷ്മണനെ പരിചയമുള്ളതിനെക്കുറിച്ച്, മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള സമാഗമത്തെക്കുറിച്ച്. ഈ ചോദ്യങ്ങൾതന്നെയാണ് ഈ ദീർഘമായ സർഗത്തിന്റെ രൂപരേഖ നിർമിക്കുന്നത് — ഹനുമാൻ ക്രമമായി എല്ലാറ്റിനും ഉത്തരം നൽകും. ആദ്യം രൂപവർണന, പിന്നെ സമാഗമത്തിന്റെ കഥ. ‘ന മാം ശോകഃ സമാവിശേത്’ (എന്നെ ശോകം ബാധിക്കാതിരിക്കട്ടെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ, രാമന്റെ വർണന കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ തന്റെ ശോകം ശമിക്കുമെന്ന് അവൾ സമ്മതിക്കുന്നു.

‘ജനകാത്മജേ, രാമൻ താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖവുമുള്ളവനാണ്; ജന്മനാതന്നെ രൂപവും ദാക്ഷിണ്യവും തികഞ്ഞവൻ. തേജസ്സിൽ സൂര്യനു തുല്യൻ, ക്ഷമയിൽ ഭൂമിക്കു സമൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു സമൻ, യശസ്സിൽ ഇന്ദ്രനു തുല്യൻ. ജീവലോകത്തിന്റെയും സ്വജനങ്ങളുടെയും സ്വന്തം സദാചാരത്തിന്റെയും ധർമത്തിന്റെയും രക്ഷകനാണ് ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന അവൻ. ഭാമിനീ, രാമൻ ലോകത്തിന്റെയും ചാതുർവർണ്യത്തിന്റെയും രക്ഷകനാണ്; ലോകമര്യാദകൾ സ്ഥാപിക്കുന്നവനും പാലിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്. അവൻ തേജസ്വിയും അത്യധികം ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിതനും സാധുക്കളുടെ ഉപകാരം അറിയുന്നവനും കർമങ്ങളുടെ പ്രയോഗമറിയുന്നവനുമാണ്. രാജനീതിയിൽ പരിശീലനം നേടിയവൻ, ബ്രാഹ്മണരെ ഉപാസിക്കുന്നവൻ, ജ്ഞാനവാൻ, ശീലസമ്പന്നൻ, വിനീതൻ, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻ. യജുർവേദത്തിൽ പരിശീലിതൻ, വേദജ്ഞരാൽ ഏറെ പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ, ധനുർവേദത്തിലും വേദത്തിലും വേദാംഗങ്ങളിലും നിഷ്ണാതൻ. വിശാലമായ ചുമലുകളും നീണ്ട കൈകളും ശംഖുപോലുള്ള കഴുത്തും സുന്ദരമുഖവും മാംസത്താൽ മറഞ്ഞ തോളെല്ലുകളും നന്നായി ചുവന്ന കണ്ണുകളുമുള്ള അവൻ ‘രാമൻ’ എന്ന പേരിൽ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്. ദുന്ദുഭിനാദംപോലെ ഗംഭീരമായ സ്വരമുള്ളവൻ, സ്നിഗ്ധവർണൻ, പ്രതാപവാൻ, സമമായും നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടും ഇരിക്കുന്ന അവയവങ്ങളുള്ളവൻ, ശ്യാമവർണൻ.’ ഹനുമാന്റെ വർണനയിൽ ആദ്യം ഗുണങ്ങൾ, പിന്നെ വിദ്യ, ഒടുവിൽ ശരീരം — ഈ ക്രമം അർഥപൂർണമാണ്. സീത ചോദിച്ചതു ശരീരത്തെക്കുറിച്ചാണ്, എന്നാൽ ഹനുമാൻ ആദ്യം ഗുണങ്ങൾ പറയുന്നു; കാരണം രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരത്തെക്കാൾ മഹത്തരമാണ്. ‘ഗൂഢജത്രുഃ’ — തോളെല്ലുകൾ മാംസത്താൽ മൂടപ്പെട്ട്, പുറമേ കാണാത്തവ; ഇതു സാമുദ്രികശാസ്ത്രത്തിൽ ശുഭലക്ഷണമാണ്. ‘മര്യാദാനാം കർതാ കാരയിതാ ച’ (മര്യാദകൾ സ്ഥാപിക്കുന്നവനും പാലിപ്പിക്കുന്നവനും) എന്നതു രാമന്റെ മര്യാദാപുരുഷോത്തമത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ രാമനെ കണ്ടിട്ടുണ്ടെന്നു മാത്രമല്ല, അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ കഴിഞ്ഞ് അവന്റെ സ്വഭാവവും മനസ്സിലാക്കിയിട്ടുണ്ടെന്ന് ഇതുകൊണ്ടു വ്യക്തമാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ മൂന്നു വർഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണാം. ഒന്നാം വർഗം ദിവ്യോപമാനങ്ങൾ — സൂര്യൻ, ഭൂമി, ബൃഹസ്പതി, ഇന്ദ്രൻ. രണ്ടാം വർഗം രാജധർമം — ലോകരക്ഷ, വർണരക്ഷ, മര്യാദാസ്ഥാപനം, രാജനീതി, ബ്രാഹ്മണസേവ. മൂന്നാം വർഗം വിദ്യ — യജുർവേദം, ധനുർവേദം, വേദാംഗങ്ങൾ. പിന്നെ ശരീരവർണന തുടങ്ങുന്നു — ചുമലുകൾ, കൈകൾ, കഴുത്ത്, മുഖം, കണ്ണുകൾ, സ്വരം, വർണം. പത്താം ശ്ലോകം മുപ്പത്തൊന്നാം സർഗത്തിലും ഏറെക്കുറെ അതേപടി വന്നിട്ടുണ്ട് — ‘രക്ഷിതാ ജീവലോകസ്യ’ (ജീവലോകത്തിന്റെ രക്ഷകൻ) എന്ന്; ഹനുമാൻ തന്റെ മുൻകഥനം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അത് അവന്റെ വാക്കുകളുടെ ഏകരൂപത കാണിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മചര്യവ്രതേ സ്ഥിതഃ’ (ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിതൻ) എന്ന വാക്ക് സീതയ്ക്കു വിശേഷിച്ചും പ്രിയമാണ് — വിയോഗത്തിലും രാമൻ സംയമിയാണ്. ‘സ്നിഗ്ധവർണഃ’, ‘ശ്യാമം വർണം സമാശ്രിതഃ’ എന്നീ വാക്കുകളിലൂടെ രാമന്റെ ശ്യാമവർണം രണ്ടുതവണ പറയുന്നു; കാരണം സീത എപ്പോഴും ആ വർണംതന്നെയാണ് ഓർക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങളും ശരീരവും ചേർന്ന് രാമന്റെ പൂർണചിത്രം രചിക്കുന്നു.

‘രാമൻ ത്രിസ്ഥിരനാണ് — മാറ്, മണിബന്ധം, മുഷ്ടി എന്നീ മൂന്ന് അവയവങ്ങൾ ദൃഢമായവൻ; ത്രിപ്രലംബനാണ് — പുരികങ്ങൾ, കൈകൾ, ലിംഗം എന്നിവ നീണ്ടവൻ; ത്രിസമനാണ് — കേശാഗ്രം, വൃഷണങ്ങൾ, കാൽമുട്ടുകൾ എന്നിവ സമമായവൻ; മൂന്നിടത്ത് ഉയർന്നവനാണ് — മാറ്, നാഭിയുടെ അരിക്, ഉദരം എന്നിവ ഉയർന്നവൻ. മൂന്നിടത്തു ചുവന്നവനാണ് — കണ്ണിന്റെ കോണുകൾ, നഖങ്ങൾ, കൈവെള്ളയും കാൽവെള്ളയും എന്നിവ ചുവന്നവൻ; മൂന്നിടത്തു സ്നിഗ്ധൻ; മൂന്നിടത്ത് എപ്പോഴും ഗംഭീരൻ — സ്വരം, നടത്തം, നാഭി എന്നിവയിൽ. ത്രിവലീമാൻ (മൂന്നു മടക്കുകളുള്ളവൻ), ത്ര്യവനതൻ (മൂന്നിടത്തു താഴ്ന്നവൻ), ചതുർവ്യംഗൻ (നാലിടത്തു ഹ്രസ്വൻ), ത്രിശീർഷവാൻ, ചതുഷ്കലൻ, ചതുർലേഖൻ (നാലു രേഖകളുള്ളവൻ), ചതുഷ്കിഷ്കു — നാലു മുഴം ഉയരമുള്ളവൻ, ചതുഃസമൻ (നാലിടത്തു സമൻ). പതിന്നാലു ജോടി അവയവങ്ങളിൽ സമൻ, നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ളവൻ, സിംഹം, വ്യാഘ്രം, ഗജം, വൃഷഭം എന്നിവയെപ്പോലെ നാലുവിധം നടത്തമുള്ളവൻ; വലിയ ചുണ്ടും താടിയും മൂക്കുമുള്ളവൻ, പഞ്ചസ്നിഗ്ധൻ (അഞ്ചിടത്തു സ്നിഗ്ധൻ), അഷ്ടവംശവാൻ (എട്ടു നീണ്ട അസ്ഥികളുള്ളവൻ). ദശപദ്മൻ (പത്ത് അവയവങ്ങൾ താമരപോലുള്ളവൻ), ദശബൃഹത് (പത്തിടത്തു വിശാലൻ), ശ്രീ, യശസ്സ്, പ്രതാപം എന്നീ മൂന്നിനാലും വ്യാപ്തൻ, ദ്വിശുക്ലവാൻ — മാതൃകുലത്തിലും പിതൃകുലത്തിലും ശുദ്ധൻ; ഷഡുന്നതൻ (ആറിടത്ത് ഉയർന്നവൻ), നവതനു (ഒൻപതിടത്തു സൂക്ഷ്മൻ), മൂന്നു കാലങ്ങളിലൂടെ ധർമാർഥകാമങ്ങളെ വ്യാപിക്കുന്നവൻ. സത്യധർമത്തിൽ രമിക്കുന്നവൻ, ശ്രീമാൻ, ആളുകളെ ചേർത്തുനിർത്തുന്നതിലും അനുഗ്രഹിക്കുന്നതിലും താൽപര്യമുള്ളവൻ, ദേശകാലവിഭാഗമറിയുന്നവൻ, എല്ലാവരോടും പ്രിയം പറയുന്നവൻ. അവന്റെ മറ്റൊരമ്മയിലുള്ള സഹോദരനായ സൗമിത്രി അമിതപ്രഭനാണ്; അനുരാഗത്തിലും രൂപത്തിലും ഗുണങ്ങളിലും അവനും അതുപോലെതന്നെ.’ ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ മുദ്രണത്തിലെ ഹിന്ദിടീക വിസ്തരിച്ചു വിവരിക്കുന്നു; ഇവിടെ അതിനെ അനുസരിച്ചു ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സംഖ്യകളിലൂടെയുള്ള വർണന ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — മഹാപുരുഷലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണത്തിലൂടെ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. മുദ്രണത്തിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ പതിന്നാലു ജോടികൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — പുരികങ്ങൾ, നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ, കണ്ണുകൾ, ചെവികൾ, ചുണ്ടുകൾ, മുലക്കണ്ണുകൾ, കൈമുട്ടുകൾ, മണിബന്ധങ്ങൾ, കാൽമുട്ടുകൾ, വൃഷണങ്ങൾ, അരക്കെട്ട്, കൈകൾ, കാലുകൾ, തുടകൾ. ഈ വർണന സീതയ്ക്കു നിശ്ചിതമായ തെളിവാണ് — ഇത്ര സൂക്ഷ്മമായ ജ്ഞാനം മായാവിയായ രാവണനു സാധ്യമല്ല. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ രാമായണത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധമാണ്; കാരണം ഇവയിൽ മഹാപുരുഷന്റെ സാമുദ്രികലക്ഷണങ്ങൾ സൂത്രരൂപത്തിൽ കോർത്തിണക്കിയിരിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഓർമശക്തി ഇവിടെ അദ്ഭുതകരമാണ് — ഓരോ അവയവവും എണ്ണിയാണ് അവൻ പറയുന്നത്.

‘ആ ലക്ഷ്മണൻ സ്വർണകാന്തിയുള്ളവനും ശ്രീമാനുമാണ്; രാമനോ ശ്യാമവർണനും മഹായശസ്വിയും. നരശാർദൂലന്മാരായ അവർ ഇരുവരും നിന്നെ കാണാൻ അത്യുത്സാഹത്തോടെ, ഉത്കണ്ഠയോടെ, ഭൂമി മുഴുവൻ തിരഞ്ഞുനടക്കവേ ഞങ്ങളുമായി ഒത്തുചേർന്നു. നിന്നെത്തന്നെ തിരഞ്ഞു ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന അവർ, ജ്യേഷ്ഠനാൽ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട് രാജ്യത്തുനിന്നു പുറത്താക്കപ്പെട്ട വാനരപതിയായ സുഗ്രീവനെ അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഋശ്യമൂകത്തിന്റെ താഴ്‌വരയിൽ കണ്ടു. സഹോദരനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്താൽ ആർത്തനായി ഇരിക്കുകയായിരുന്നു പ്രിയദർശനനായ അവൻ. ജ്യേഷ്ഠനാൽ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട്, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ ആ വാനരരാജാവ് സുഗ്രീവനെ ഞങ്ങൾ സേവിച്ചുവന്നിരുന്നു. അപ്പോൾ മരവുരി ധരിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലുകൾ കൈയിലേന്തിയ അവർ ഇരുവരും ഋശ്യമൂകപർവതത്തിലെ രമണീയമായ ഒരിടത്തെത്തി. വില്ലാളികളായ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരെ കണ്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഭയത്താൽ പരിഭ്രമിച്ച് പർവതശിഖരത്തിലേക്കു ചാടിക്കയറി. പിന്നെ ശിഖരത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച വാനരേന്ദ്രൻ എന്നെത്തന്നെ വേഗത്തിൽ അവരുടെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞാൻ രൂപലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരായ പ്രഭുക്കന്മാരുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നു. യഥാർഥസ്ഥിതി എന്നിൽനിന്നു മനസ്സിലാക്കിയ അവർ പ്രീതരായി.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പങ്കു വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാമനും സുഗ്രീവനുമിടയിലുള്ള ആദ്യത്തെ സേതു അവൻതന്നെയാണ്. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭം ഇവിടെ ചുരുക്കി വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘സുവർണച്ഛവി’യായ ലക്ഷ്മണൻ, ‘ശ്യാമ’നായ രാമൻ — ഈ രണ്ടു വർണങ്ങളും സീതയ്ക്കു നന്നായറിയാം; അതിനാൽ ഇതും തിരിച്ചറിവിനുള്ള തെളിവാണ്. സുഗ്രീവന്റെ ഭയവും സ്വാഭാവികമാണ് — ബാലി അയച്ചവരാണോ എന്ന ശങ്കയാൽ അവൻ ഓടിപ്പോയി. ഇങ്ങനെ വാനരപക്ഷത്തിനും ശങ്കയുണ്ടായിരുന്നു; അതു ഹനുമാന്റെ ദൗത്യത്താൽ നീങ്ങി — ഇവിടെ സീതയുടെ ശങ്ക അവന്റെതന്നെ വാക്കുകളാൽ നീങ്ങാൻ പോകുന്നതുപോലെ. സുഗ്രീവന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞതയും ഇവിടെ പറയുന്നു — അവൻ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നവനാണ്, അതിനാൽ രാമന്റെ മിത്രമാകാൻ യോഗ്യനാണ്. ഹനുമാൻ ‘മാമേവ’ (എന്നെത്തന്നെ) എന്നു പറയുന്നു — എല്ലാ വാനരന്മാരിലും വച്ച് അവനെത്തന്നെ വിശ്വസ്തനായ ദൂതനായി കരുതിയാണ് സുഗ്രീവൻ അയച്ചത്. ഇതുവഴി ഹനുമാന്റെ യോഗ്യതയും പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കൃതാഞ്ജലിരുപസ്ഥിതഃ’ (കൈകൂപ്പി നിന്നു) — ഇന്നു സീതയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നതുപോലെതന്നെ അന്നു രാമന്റെ മുന്നിലും അവൻ നിന്നിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ വിനയം എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെയാണ്. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മരവുരി ധരിച്ചവരാണെന്ന വാക്കിൽനിന്ന്, അവർ ഇപ്പോഴും താപസവേഷത്തിൽത്തന്നെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, രാജവേഷം ധരിച്ചിട്ടില്ല എന്നു സീത അറിയും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ സുഗ്രീവനുമായുള്ള ആദ്യസമാഗമം ഹനുമാനിലൂടെയാണ് നടന്നത്; അതിനാൽ ഈ കഥയുടെ പ്രാമാണികനായ സാക്ഷി അവൻതന്നെയാണ്. ഇതറിയുന്ന സീത അവനിൽ കൂടുതൽ വിശ്വസിക്കുന്നു.

‘ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ഞാൻ മുതുകിലേറ്റി ആ സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചു; മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനോട് അവരെക്കുറിച്ചുള്ള യാഥാർഥ്യം അറിയിച്ചു. പരസ്പരം സംസാരിച്ചതോടെ അവർക്കിടയിൽ ഗാഢമായ പ്രീതി ഉളവായി. അവിടെ കീർത്തിമാന്മാരായ ആ വാനരേശ്വരനും നരേശ്വരനും തങ്ങൾക്കു മുമ്പു സംഭവിച്ച കഥകൾ പറഞ്ഞ് പരസ്പരം ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ലക്ഷ്മണാഗ്രജനായ രാമൻ, ഒരു സ്ത്രീ നിമിത്തം മഹാതേജസ്വിയായ സഹോദരൻ ബാലിയാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ട സുഗ്രീവനെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി. പിന്നെ അനായാസം മഹാകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമനു നിന്റെ നഷ്ടത്താലുണ്ടായ ശോകം ലക്ഷ്മണൻ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനെ അറിയിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് വാനരേന്ദ്രൻ ഗ്രഹണം ബാധിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ തീർത്തും നിഷ്പ്രഭനായി. പിന്നെ, രാക്ഷസൻ നിന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ നീ നിലത്തിട്ട, നിന്റെ ശരീരത്തിനു ശോഭ നൽകിയിരുന്ന ആഭരണക്കൂട്ടങ്ങളെല്ലാം വാനരയൂഥപന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ കൊണ്ടുവന്നു രാമനെ കാണിച്ചു; എന്നാൽ നീ എവിടേക്കു പോയെന്ന് അവർക്ക് അറിയില്ലായിരുന്നു. അവ ഞാൻതന്നെയാണ് കൊണ്ടുവന്നു രാമനു നൽകിയത്. ശബ്ദിക്കുന്നതും ചിതറിക്കിടന്നതുമായ ആ ആഭരണങ്ങൾ കണ്ട് അവന്റെ ബോധം തകർന്നു. മനോഹരമായ അവ മടിയിൽവച്ച് ദേവനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ദേവൻ പലവിധത്തിൽ വിലപിച്ചു. അവ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി കരഞ്ഞും തളർന്നും കഴിയുന്ന ദാശരഥിയിൽ ശോകാഗ്നി ആളിക്കത്തി. ദുഃഖാർത്തനായ ആ മഹാത്മാവ് ഏറെനേരം നിലത്തു കിടന്നു; പലവിധ വാക്കുകളാൽ ഞാൻ പ്രയാസപ്പെട്ട് അവനെ വീണ്ടും എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു. സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാഘവൻ വിലയേറിയ ആ ആഭരണങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയും കാണിച്ചും ഒടുവിൽ സുഗ്രീവനെ ഏൽപ്പിച്ചു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ ആഭരണങ്ങളുടെ കഥ പറയുന്നു — സീത സ്വയം അവ ഋശ്യമൂകത്തിൽ ഇട്ടതാണ്; അതിനാൽ ഈ സംഭവം അവൾക്കും രാമപക്ഷത്തിനും മാത്രമേ അറിയൂ. ഇതാണ് ഏറ്റവും ശക്തമായ തിരിച്ചറിവ്. ‘മയൈവോപഹൃതാനി’ (ഞാൻതന്നെയാണ് കൊണ്ടുവന്നത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിന്റെ വർണന സീതയുടെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — അവളുടെ ഭർത്താവ് അവളുടെ വിയോഗത്തിൽ മൂർച്ഛിച്ചു നിലത്തു കിടന്നു. ‘ശോകഹുതാശനം’ (ശോകാഗ്നി) എന്നതു രൂപകമാണ് — ശോകം അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു, ആഭരണങ്ങൾ ഇന്ധനംപോലെ. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ രാമന്റെ പ്രേമത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം സീതയ്ക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ആഭരണങ്ങൾ വീണത് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട് — രാവണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ പർവതശിഖരത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന അഞ്ചു വാനരന്മാരെ കണ്ട സീത, രാമൻ തന്റെ വഴി അറിയാനായി ഉത്തരീയവും ആഭരണങ്ങളും താഴേക്കിട്ടു. അവൾ സ്വയം ഇട്ട ആ അടയാളം ഇന്നു ഫലിച്ചിരിക്കുന്നു — ആ ആഭരണങ്ങൾതന്നെയാണ് രാമനെ സുഗ്രീവനുമായി ചേർത്തത്. അതിനാൽ സീതയുടെ ബുദ്ധിതന്നെയാണ് അവളെ കണ്ടെത്തിയതിന്റെ ആദ്യകാരണം. ഈ സംഭവം സീതയ്ക്കും വാനരന്മാർക്കും മാത്രമേ അറിയൂ — രാവണന് അറിയില്ല; അതിനാലാണ് ഹനുമാൻ ഇതെല്ലാം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നത്. ഈ കാരണത്താൽ ഈ വൃത്താന്തം സീതയ്ക്ക് ഖണ്ഡിക്കാനാവാത്ത തെളിവാകുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിന്റെ വർണനയും സീതയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആഴമേറിയ പ്രഭാവം ചെലുത്തുന്നു — രാമൻ തന്നെ മറന്നിട്ടില്ലെന്നും തന്റെ വിയോഗത്തിൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതനാണെന്നും അവൾ ഇപ്പോൾ അറിയുന്നു. ‘മയാപി വിവിധൈർവാക്യൈഃ കൃച്ഛ്രാദുത്ഥാപിതഃ പുനഃ’ (പലവിധ വാക്കുകളാൽ ഞാനും പ്രയാസപ്പെട്ട് അവനെ വീണ്ടും എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ ദുഃഖസമയത്തു താൻ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു എന്നു ഹനുമാൻ കാണിക്കുന്നു — അവൻ ദൂതൻ മാത്രമല്ല, രാമന്റെ സഹചരൻകൂടിയാണ്. ‘സുഗ്രീവേ സംന്യവേശയത്’ (സുഗ്രീവനെ ഏൽപ്പിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് ആ ആഭരണങ്ങൾ ഇപ്പോഴും സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷണത്തിലാണെന്ന് അറിയാം. തന്റെ ആഭരണങ്ങളും സുരക്ഷിതമാണെന്നു കേട്ട് അവൾ സന്തുഷ്ടയാകും. ‘ദേവപ്രകാശേന ദേവേന’ (ദേവനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ദേവനാൽ) എന്ന പദദ്വയം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകത്തിലും അവന്റെ തേജസ്സു നശിച്ചിട്ടില്ല. അവന്റെ കരച്ചിലും തളർച്ചയും മൂർച്ഛയും കാണിക്കുന്നത്, മഹാപുരുഷൻപോലും പ്രിയവിയോഗത്തിൽ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു എന്നാണ്. ഇതു കേൾക്കുമ്പോൾ സീതയുടെ കണ്ണുകളിൽ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞേക്കാം.

‘ആര്യേ, നിന്നെ കാണാത്തതിനാൽ രാഘവൻ, ജ്വലിക്കുന്ന മഹാഗ്നിയാൽ അഗ്നിപർവതം എന്നും തപിക്കുന്നതുപോലെ, തപിക്കുന്നു. നിനക്കുവേണ്ടിയുള്ള ഉറക്കമില്ലായ്മയും ശോകവും ചിന്തയും — അഗ്നികൾ അഗ്നിശാലയെ എന്നപോലെ — മഹാത്മാവായ രാഘവനെ തപിപ്പിക്കുന്നു. മഹാഭൂകമ്പത്താൽ വലിയൊരു പർവതം ഇളകുന്നതുപോലെ, നിന്നെ കാണാത്തതിന്റെ ശോകത്താൽ രാഘവൻ ഇളകിയുലയുന്നു. രാജപുത്രീ, അതിരമണീയങ്ങളായ കാടുകളിലും നദികളിലും നീർച്ചാലുകളിലും സഞ്ചരിച്ചിട്ടും നിന്നെ കാണാതെ അവനു സന്തോഷം ലഭിക്കുന്നില്ല. ജനകാത്മജേ, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാഘവൻ മിത്രങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി രാവണനെ വധിച്ച് വേഗം നിന്നെ വീണ്ടെടുക്കും. അന്നു രാമനും സുഗ്രീവനും ഒരുമിച്ച് ബാലിയെ വധിക്കാനും നിന്നെ അന്വേഷിക്കാനുമുള്ള ഉടമ്പടി — പ്രതിജ്ഞ — ചെയ്തു.’ ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകളിലൂടെ രാമന്റെ ശോകം വർണിക്കുന്നു — അഗ്നിപർവതം, അഗ്നിശാല, ഭൂകമ്പത്താൽ ഇളകുന്ന പർവതം. മൂന്ന് ഉപമകളും പർവതത്തോടോ അഗ്നിയോടോ ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ് — രാമൻ പർവതംപോലെ സ്ഥിരനാണ്, എങ്കിലും ശോകത്താൽ ഇളകുന്നു. ‘ഉറക്കമില്ലായ്മ, ശോകം, ചിന്ത’ എന്നീ മൂന്നും ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ അഗ്നികൾ യജ്ഞശാലയെ തപിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ഇതുവഴി തന്റെ ദുഃഖം രാമന്റെ ദുഃഖത്തിനു തുല്യമാണെന്നു സീത അറിയും. പ്രതിജ്ഞയുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ സീതയുടെ അന്വേഷണമാണ് രാമസുഗ്രീവസഖ്യത്തിന്റെ മൂലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ സീതയ്ക്കു രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രധാനമാണ് — ഒരു വശത്ത് രാമന്റെ ദുഃഖം കേട്ട് അവളുടെ ഹൃദയം അലിയുന്നു, മറുവശത്ത് രാമന്റെ പ്രേമം ദൃഢമാണെന്ന വിശ്വാസം ജനിക്കുന്നു. ‘ക്ഷിപ്രം പ്രാപ്സ്യതി’ (വേഗം വീണ്ടെടുക്കും) എന്ന ആശ്വാസവചനം അവളുടെ രണ്ടു മാസത്തെ ഭയം അകറ്റുന്നു. ബാലിവധത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞയും സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞയും — രണ്ടും നിറവേറി എന്നു മുന്നോട്ടു പറയും.

‘പിന്നെ വീരന്മാരായ ആ രണ്ടു കുമാരന്മാരോടുംകൂടി ആ വാനരേശ്വരൻ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി; യുദ്ധത്തിൽ ബാലി വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ബലമായി ബാലിയെ വധിച്ച് സുഗ്രീവനെ എല്ലാ കരടികളുടെയും വാനരക്കൂട്ടങ്ങളുടെയും അധിപനാക്കി. ദേവീ, ഇങ്ങനെയാണ് രാമനും സുഗ്രീവനും തമ്മിൽ ഐക്യമുണ്ടായത്; അവരുടെ ദൂതനായി വന്നിരിക്കുന്ന എന്നെ ഹനുമാൻ എന്ന് അറിഞ്ഞാലും. സ്വന്തം രാജ്യം വീണ്ടെടുത്ത സുഗ്രീവൻ തന്റെ മഹാകപികളെ വരുത്തി, മഹാബലന്മാരായ അവരെ നിനക്കുവേണ്ടി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവനാൽ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട, പർവതരാജനെപ്പോലെ വലിപ്പമുള്ള അവർ ഭൂമിയുടെ എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും പുറപ്പെട്ടു. പിന്നെ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയാൽ ആതുരരായ ഞങ്ങളും മറ്റു വാനരന്മാരും നിന്നെ തിരഞ്ഞു ഭൂമി മുഴുവൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മീവാനും മഹാബലനും ബാലിപുത്രനുമായ അംഗദൻ എന്ന കപിശാർദൂലൻ സൈന്യത്തിന്റെ മൂന്നിലൊന്നോടുകൂടി പുറപ്പെട്ടു. പർവതശ്രേഷ്ഠമായ വിന്ധ്യത്തിൽ വഴിതെറ്റി, ദിശയറിയാതെ, ഏറെ ശോകത്തിലാണ്ട ഞങ്ങൾക്ക് അനേകം രാപ്പകലുകൾ കടന്നുപോയി. കാര്യം സാധിക്കില്ലെന്ന നിരാശയാലും അവധി കഴിഞ്ഞതിനാലും കപിരാജനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്താലും ഞങ്ങൾ പ്രാണൻ വെടിയാനൊരുങ്ങി. ദുർഗമമായ മലകളും നദികളും നീർച്ചാലുകളും തിരഞ്ഞിട്ടും ദേവിയുടെ ഒരു കാൽപ്പാടുപോലും കണ്ടെത്താനാകാതെ ഞങ്ങൾ പ്രാണത്യാഗത്തിനു തീരുമാനിച്ചു.’ ഹനുമാൻ ഇവിടെ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ബാലിവധം, രാജ്യദാനം, വാനരരെ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടൽ, ദിക്കുകളിലേക്കുള്ള നിയോഗം, തെക്കേ ദിക്കിലേക്ക് അംഗദന്റെ സംഘം. ‘ത്വദർഥം’ (നിനക്കുവേണ്ടി) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഉദ്യമമെല്ലാം സീതയ്ക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ. വാനരന്മാരുടെ നിരാശയുടെ വർണനയിലൂടെ, തന്നെ കണ്ടെത്തുക എളുപ്പമായിരുന്നില്ലെന്നും പലരും പ്രാണത്യാഗത്തിനുപോലും ഒരുങ്ങിയെന്നും സീത അറിയും. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയുടെ കാഠിന്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മാസാവധി കഴിഞ്ഞാൽ മരണദണ്ഡം എന്ന ഭയം. ‘തയോർദൂതമുപാഗതം’ (അവരുടെ ദൂതനായി വന്നവനെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ താൻ രാമന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും — ഇരുവരുടെയും — ദൂതനാണെന്നു പറയുന്നു; അവൻ ഇരുവരുടെയും പ്രതിനിധിയാണ്. രാമന്റെ പക്ഷത്ത് വാനരസൈന്യം മുഴുവനുമുണ്ടെന്ന് ഇതു സീതയ്ക്കു സൂചന നൽകുന്നു. ‘അദ്രിരാജപ്രതീകാശാഃ’ (പർവതരാജനെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന വാക്കിൽ വാനരന്മാരുടെ മഹത്ത്വം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അവർ പർവതസമാനമായ ബലമുള്ളവരാണ്. തെക്കേ ദിക്കിലേക്കുള്ള സംഘത്തിന്റെ നായകൻ അംഗദനായിരുന്നു; അവന്റെ സംഘത്തിൽ ഹനുമാനുമുണ്ടായിരുന്നു. വിന്ധ്യത്തിൽ വഴിതെറ്റൽ, അവധി കടന്നുപോകൽ, സുഗ്രീവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം — ഈ മൂന്നുമാണ് വാനരന്മാരുടെ നിരാശയ്ക്കു കാരണങ്ങൾ. അവർ പ്രാണത്യാഗത്തിനൊരുങ്ങി — തന്നെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ വാനരന്മാർ സ്വന്തം ജീവനെപ്പോലും പുല്ലുപോലെ കരുതിയെന്ന് ഈ വാക്ക് സീതയ്ക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. കഥയുടെ ഈ ഭാഗം സീതയ്ക്കു തീർത്തും പുതിയതാണ്; കാരണം കിഷ്കിന്ധയിലെ സംഭവങ്ങൾ അവൾക്കറിയില്ല. അതിനാൽ അവൾ എല്ലാം നന്നായി മനസ്സിലാക്കുംവിധം ഹനുമാൻ വ്യക്തമായി ക്രമത്തിൽ പറയുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയാൽ എല്ലാ വാനരന്മാരും ‘ആതുരർ’ ആയി എന്ന വാക്കിൽ അവരുടെ തിടുക്കവും ഭയവും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സീത ഇതെല്ലാം ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നു. സുഗ്രീവനു രാജ്യം ലഭിച്ചതു രാമന്റെ ഉപകാരം; സീതാന്വേഷണം സുഗ്രീവന്റെ പ്രത്യുപകാരം.

‘പിന്നെ ആ പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ഞങ്ങൾ പ്രായോപവേശം ചെയ്തു — ആഹാരമുപേക്ഷിച്ചു മരിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും പ്രായോപവേശം ചെയ്തിരിക്കുന്നതു കണ്ട്, ശോകസമുദ്രത്തിൽ ആഴ്ന്ന അംഗദൻ വിലപിച്ചു — വൈദേഹീ, നിന്റെ നഷ്ടവും ബാലിയുടെ വധവും ഞങ്ങളുടെ പ്രായോപവേശവും ജടായുവിന്റെ മരണവും ഓർത്ത്. സ്വാമിയുടെ ആജ്ഞയാൽ നിരാശരായി മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ ഞങ്ങളുടെ അടുത്തേക്ക്, കാര്യസാധ്യത്തിനെന്നപോലെ, വീര്യവാനായ ഒരു മഹാപക്ഷി വന്നു — ഗൃധ്രരാജന്റെ സഹോദരനായ സമ്പാതി എന്ന ഗൃധ്രരാജൻ. സഹോദരന്റെ വധം കേട്ട് അവൻ കോപത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — “എന്റെ അനുജനെ ആരാണ് കൊന്നത്, എവിടെയാണ് അവൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്? വാനരോത്തമന്മാരേ, ഇതു നിങ്ങൾ പറഞ്ഞുകേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” നിനക്കുവേണ്ടി ജനസ്ഥാനത്തുവച്ച് ഭീമരൂപനായ രാക്ഷസൻ അവനെ ഭീകരമായി വധിച്ചത് അംഗദൻ യഥാർഥമായി പറഞ്ഞു. ജടായുവിന്റെ വധം കേട്ടു ദുഃഖിതനായ ആ അരുണപുത്രൻ, വരാരോഹേ, നീ രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ വസിക്കുന്നുവെന്നു പറഞ്ഞു. സമ്പാതിയുടെ സന്തോഷം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ വാക്കു കേട്ട് അംഗദൻ മുതലായ ഞങ്ങളെല്ലാവരും അവിടെനിന്നു പുറപ്പെട്ടു; വിന്ധ്യത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് സാഗരത്തിന്റെ ഉത്തമതീരത്തെത്തി. നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്സാഹത്തോടെ, ആഹ്ലാദത്തോടെ, കരുത്തോടെ അംഗദൻ മുതലായ വാനരന്മാരെല്ലാം കടൽത്തീരത്തെത്തി. നിന്നെ കാണാൻ ഉത്കണ്ഠയോടെയിരുന്ന അവർ സാഗരം കണ്ട് വീണ്ടും ഭീകരമായ ചിന്തയിലാണ്ടു. പിന്നെ സാഗരം കണ്ടു തളർന്നുപോയ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ തീവ്രഭയം അകറ്റി ഞാൻ നൂറു യോജന ചാടിക്കടന്നു. രാത്രിയിൽ രാക്ഷസർ നിറഞ്ഞ ലങ്കയിൽ ഞാൻ പ്രവേശിച്ചു.’ ജടായുവിന്റെ സംഭവം സീതയ്ക്കു വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — അവളെ രക്ഷിക്കാനായി അവൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. അവന്റെ സഹോദരൻതന്നെ ഒടുവിൽ അവളുടെ സ്ഥാനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി — ഇതു കഥയിലെ സുന്ദരമായ ഒരു പൊരുത്തമാണ്. ‘മരണം ച ജടായുഷഃ’ (ജടായുവിന്റെ മരണവും) — അംഗദന്റെ വിലാപത്തിലെ ജടായുസ്മരണംതന്നെയാണ് സമ്പാതിയെ ആകർഷിച്ചത്; ഒരു ദൈവയോഗംപോലെ. ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനം ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ മാത്രം പറയുന്നു — ‘ഭയം വ്യവധൂയ’ (ഭയം അകറ്റി); ആത്മപ്രശംസയില്ല. സമ്പാതിയുടെ വൃത്താന്തത്തിൽ രണ്ടു സവിശേഷതകളുണ്ട്. ഒന്ന് — അവൻ ദൂരദർശിയായ ഗൃധ്രമാണ്; സീതയുടെ നിവാസം ലങ്കയിലാണെന്ന് അവനാലാണ് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്. രണ്ട് — അവന്റെ സഹോദരൻ ജടായു സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ചതിനാൽ രാവണനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ഒരു സഹോദരൻ സീതയ്ക്കുവേണ്ടി മരിച്ചു, മറ്റേയാൾ അവളുടെ സ്ഥാനം കാണിച്ചുകൊടുത്തു. അംഗദന്റെ വിലാപവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — സീതയുടെ നഷ്ടം, പിതാവായ ബാലിയുടെ വധം, വാനരന്മാരുടെ പ്രായോപവേശം, ജടായുവിന്റെ മരണം എന്നിവ ഓർത്ത് അവൻ ദുഃഖിച്ചു. ആ വിലാപത്തിൽത്തന്നെ ജടായുവിന്റെ പേരു കേട്ടാണ് സമ്പാതി അടുത്തുവന്നത്. സമുദ്രതീരത്തു വാനരന്മാർക്കു വീണ്ടും ചിന്ത — സാഗരം അപാരമാണ്, ആര് ഇതു കടക്കും? ഇവിടെ ഹനുമാൻ തന്റെ പരാക്രമം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു; ജാംബവാന്റെ പ്രേരണ പരാമർശിക്കുന്നുമില്ല. ‘രാത്രൗ പ്രവിഷ്ടാ’ (രാത്രിയിൽ പ്രവേശിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽ ലങ്കാപ്രവേശത്തിന്റെ രഹസ്യാത്മകത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സമുദ്രതീരത്തെത്തിയപ്പോൾ വാനരന്മാർ ‘ആഹ്ലാദത്തോടെ, കരുത്തോടെ’; സാഗരം കണ്ടപ്പോൾ ‘ഭീകരമായ ചിന്ത’ — ഭാവങ്ങളുടെ ഈ മാറ്റം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ അവരുടെ ഭയം ‘വ്യവധൂയ’ — അകറ്റി — ഒറ്റയ്ക്കു സമുദ്രം കടന്നു. അവന്റെ സാഹസം സ്വാർഥത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, വാനരസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ രക്ഷിക്കാൻകൂടിയാണ്. ഇങ്ങനെ തെക്കേ ദിക്കിലെ അന്വേഷണം വിജയിച്ചു.

‘ഞാൻ രാവണനെ കണ്ടു, ശോകത്താൽ പീഡിതയായ നിന്നെയും കണ്ടു. അനിന്ദിതേ, ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചതുപോലെ ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു. ദേവീ, എന്നോടു സംസാരിച്ചാലും; ഞാൻ ദാശരഥിയുടെ ദൂതനാണ്. രാമന്റെ ഉദ്യമത്തിന്റെ ഭാഗമായി, നിനക്കുവേണ്ടി ഇവിടെയെത്തിയ, സുഗ്രീവസചിവനായ വായുപുത്രനാണ് ഞാൻ എന്നറിഞ്ഞാലും. എല്ലാ ആയുധധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ കാകുത്സ്ഥൻ, നിന്റെ ഭർത്താവ്, സുഖമായിരിക്കുന്നു. ദേവീ, ജ്യേഷ്ഠനെ ആരാധിക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയ ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ വീര്യവാനായ നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് ഇവിടെ എത്തിയത്; സഹായമില്ലാതെ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിച്ചു സഞ്ചരിച്ച്, നിന്റെ വഴി തിരയാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഞാൻ തെക്കേ ദിക്കു മുഴുവൻ താണ്ടി. ഭാഗ്യവശാൽ, നിന്നെ കണ്ടെത്തി എന്ന വാർത്തയിലൂടെ, നിന്റെ നഷ്ടമോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്ന വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ സന്താപം ഞാൻ അകറ്റും. ഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ സമുദ്രലംഘനം വ്യർഥമായില്ല; നിന്നെ കണ്ടതിന്റെ യശസ്സ് ഞാൻ നേടും. മഹാവീര്യനായ രാഘവൻ പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ വധിച്ച് വേഗം നിന്നെ വീണ്ടെടുക്കും. വൈദേഹീ, പർവതങ്ങളിൽ ഉത്തമമായ മാല്യവാൻ എന്നൊരു പർവതമുണ്ട്. അവിടെനിന്ന് കേസരി എന്ന വാനരൻ ഗോകർണപർവതത്തിലേക്കു പോകും. എന്റെ പിതാവായ ആ മഹാകപി, ദേവർഷിമാരുടെ നിർദേശപ്രകാരം, സമുദ്രത്തിന്റെ പുണ്യതീർഥത്തിൽവച്ച് ശംബസാദനൻ എന്ന അസുരനെ വധിച്ചു. മൈഥിലീ, ആ വാനരന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ (പത്നിയിൽ) വായുവിനാൽ ഞാൻ ജനിച്ചു; സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ എന്നു വിഖ്യാതനായി. വൈദേഹീ, നിന്റെ വിശ്വാസത്തിനായാണ് ഞാൻ ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞത്; ദേവീ, വൈകാതെ രാഘവൻ നിന്നെ ഇവിടെനിന്നു തീർച്ചയായും കൊണ്ടുപോകും.’ ഹനുമാന്റെ ആത്മപരിചയം ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു — പിതാവ് കേസരി, ജന്മം വായുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ, പേര് സ്വകർമത്താൽ. ‘അഹമേകസ്തു സംപ്രാപ്തഃ’ (ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് എത്തിയത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ സാഹസം വിനയത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സഹായമില്ലാതെയും തെക്കേ ദിക്കു മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നുതവണയുള്ള ആവർത്തനം അവന്റെ ഹർഷം പ്രകടമാക്കുന്നു — അന്വേഷണത്തിന്റെ സിദ്ധി അവന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ നിമിഷമാണ്. ‘വിശ്വാസാർഥം തു വൈദേഹി ഭർതുരുക്താ മയാ ഗുണാഃ’ (വൈദേഹീ, വിശ്വാസത്തിനായാണ് ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഞാൻ പറഞ്ഞത്) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമായി സമ്മതിക്കുന്നു — ദീർഘമായ വർണന വിശ്വാസത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയായിരുന്നു. ഇവിടെ സന്ദേശത്തിന്റെ സാരം വീണ്ടും പറയുന്നു — രാമൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ സേവയിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു, ഞാൻ രാമകാര്യത്തിനായി വന്നിരിക്കുന്നു. ‘അഭിഭാഷസ്വ മാം ദേവി’ (ദേവീ, എന്നോടു സംസാരിക്കൂ) എന്ന യാചന ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — സീതയുടെ ഒരു വാക്കെങ്കിലും കേൾക്കാൻ ഹനുമാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ത്വന്നാശമനുശോചതാം’ (നിന്റെ നഷ്ടമോർത്തു ദുഃഖിക്കുന്ന) എന്ന വാക്കിൽ സീതയോടുള്ള വാനരന്മാരുടെ സ്നേഹം കാണാം — അവൾ മരിച്ചുപോയെന്നു കരുതി അവർ ദുഃഖിക്കുകയായിരുന്നു. മാല്യവാൻ, ഗോകർണം എന്നീ സ്ഥലങ്ങളുടെയും ശംബസാദനൻ എന്ന പേരിന്റെയും പരാമർശത്തിലൂടെ ഹനുമാന്റെ ജന്മകഥ ചരിത്രപരമാകുന്നു. കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ ജാംബവാൻ അവന്റെ ജന്മകഥ അഞ്ജനയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെയോ കേസരിയുടെ വശത്തുനിന്നു പറയുന്നു. രണ്ടുവിധത്തിലും അവൻ വായുപുത്രനും കേസരിയുടെ ക്ഷേത്രജനുമാണ്. ഹനുമാൻ തന്റെ ജന്മകഥ എന്തിനു പറയുന്നു? ഇവൻ മായാവിയായ രാക്ഷസനായിരിക്കാം എന്ന സീതയുടെ മനസ്സിലെ സംശയം നീക്കാൻ — അവന്റെ വംശം, പിതാവ്, ജന്മസ്ഥലം, പേര് എല്ലാം വ്യക്തമാണ്. ‘ലോകേ സ്വേനൈവ കർമണാ’ (ലോകത്തിൽ സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ) എന്ന വാക്ക് വിനയപൂർണമാണ് — അവന്റെ കീർത്തി പിതാവിന്റേതല്ല, സ്വന്തം കർമത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ഒടുവിൽ ‘അചിരാത് ത്വാമിതോ ദേവി രാഘവോ നയിതാ ധ്രുവം’ (ദേവീ, വൈകാതെ രാഘവൻ നിന്നെ ഇവിടെനിന്നു തീർച്ചയായും കൊണ്ടുപോകും) എന്ന ഉറച്ച വാക്ക് സീതയ്ക്ക് ആശ്വാസമാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാഹം’ എന്ന അവന്റെ ഹർഷം എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും ഹർഷമാണ് — അവരുടെ സന്താപം അകലാൻ പോകുന്നു.

ഇങ്ങനെ യുക്തിസഹമായ കാരണങ്ങളാലും അടയാളങ്ങളാലും വിശ്വാസം ജനിച്ച, ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ സീത ആ ദൂതനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു — രാമദൂതനായി സ്വീകരിച്ചു. ജാനകി അത്യധികമായ ആഹ്ലാദത്തിലാണ്ടു; വളഞ്ഞ പീലികളുള്ള കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ആനന്ദാശ്രു പൊഴിച്ചു. ചുവപ്പും വെളുപ്പും കലർന്ന നീണ്ട കണ്ണുകളുള്ള ആ വിശാലാക്ഷിയുടെ മനോഹരമുഖം രാഹുവിൽനിന്നു മോചിതനായ ഉഡുരാജനെപ്പോലെ — ചന്ദ്രനെപ്പോലെ — ശോഭിച്ചു. ഇവൻ യഥാർഥത്തിൽ ഒരു വാനരൻതന്നെ, മറ്റൊന്നല്ല എന്ന് അവൾ ഹനുമാനെക്കുറിച്ചു കരുതി. അപ്പോൾ ഹനുമാൻ ആ പ്രിയദർശനയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘മൈഥിലീ, ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞു; ആശ്വസിച്ചാലും. ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? നിനക്ക് എങ്ങനെയാണ് ഇഷ്ടം? ഞാൻ മടങ്ങിപ്പോകുകയാണ്. മഹർഷിമാരുടെ പ്രേരണയാൽ കപിവീരനായ കേസരി യുദ്ധത്തിൽ ശംബസാദനൻ എന്ന അസുരനെ വധിച്ചപ്പോൾ, മൈഥിലീ, വായുവിൽനിന്നു ജനിച്ച ഞാൻ പ്രഭാവത്തിൽ അവനു തുല്യനായ ഒരു വാനരനാണ്.’ സർഗാരംഭത്തിൽ ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞിരുന്ന സീത അവസാനത്തിൽ ആനന്ദാശ്രുക്കളോടെ — ഇതാണ് സർഗത്തിലെ ഭാവപരിവർത്തനം. ‘രാഹുമുക്തനായ ഉഡുരാജൻ’ എന്ന ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ഗ്രഹണത്തിൽനിന്നു മോചിതനായ ചന്ദ്രൻ വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ശോകത്തിൽനിന്നു മോചിതമായ അവളുടെ മുഖം. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ജന്മത്തിന്റെ സാരം വീണ്ടും പറഞ്ഞ് സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹേതുഭിഃ’ (കാരണങ്ങളാൽ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — സീത വിശ്വസിക്കുന്നതു തർക്കത്താലും പ്രമാണങ്ങളാലുമാണ്, വികാരംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല. ‘കിം കരോമി, പ്രതിയാമ്യഹം’ (ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം, ഞാൻ മടങ്ങുകയാണ്) എന്ന ഹനുമാന്റെ ചോദ്യത്തിൽ അവന്റെ വിനയം കാണാം — സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം അവൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, സീതയുടെ ആജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ മോതിരം നൽകുന്നതോടെ വിശ്വാസം പൂർണമാകും. ആനന്ദാശ്രുക്കൾ ദുഃഖാശ്രുക്കളിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് — ഇവ പ്രത്യാശയുടെ അടയാളങ്ങളാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക