॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 34-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതയുടെ സന്ദേഹവും അതിന്റെ പരിഹാരവും

രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ കുശലസന്ദേശം, ലൗകികമായ ഒരു ചൊല്ല്, അടുത്തുവരുന്നതിനാൽ രാവണനാണോ എന്ന ശങ്ക, സ്വപ്നമോ ഉന്മാദമോ എന്ന വിതർക്കം, രാമഗുണകീർത്തനം, ഹനുമാന്റെ ആത്മപരിചയം

ദുഃഖത്തിനുമേൽ ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന സീതയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ സാന്ത്വനപൂർവം മറുപടി പറഞ്ഞു. ‘ദേവീ, രാമന്റെ സന്ദേശവുമായി ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തേക്കു ദൂതനായി വന്നിരിക്കുന്നു. വൈദേഹീ, രാമൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു; അവൻ നിന്റെ കുശലം അന്വേഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വേദങ്ങളും അറിയുന്നവനും വേദജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ആ ദാശരഥി രാമൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട അനുചരനായ മഹാതേജസ്വി ലക്ഷ്മണനും ശോകത്താൽ തപിച്ചുകൊണ്ട് നിന്നെ ശിരസ്സു നമിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത ‘രണ്ടു മാസം’ എന്നു തന്റെ മരണത്തിന്റെ അവധി പറഞ്ഞിരുന്നു; അതു കേട്ട ഹനുമാൻ ഒന്നാമതായി സാന്ത്വനം നൽകുന്നു — ചോദ്യങ്ങളിൽ സമയം കളയുന്നില്ല. സന്ദേശത്തിന്റെ ക്രമവും പ്രധാനമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ കുശലം, പിന്നെ അവന്റെ അന്വേഷണം, ഒടുവിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രണാമം. ‘ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വേദങ്ങളും അറിയുന്നവൻ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ശസ്ത്രത്തിലും ശാസ്ത്രത്തിലും നിപുണൻ എന്നു കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന്റെ സാമർഥ്യം സീതയുടെ മനസ്സിൽ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാമൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിച്ചു’ എന്ന വാക്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി സന്ദേശത്തിന്റെ ദൃഢത ഉറപ്പാകുന്നു.

നരസിംഹന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരുടെയും കുശലവാർത്ത കേട്ട് ദേവിയായ സീത സർവാംഗവും ആഹ്ലാദിച്ച്, രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ്, ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു. ‘ഏതി ജീവന്തമാനന്ദോ നരം വർഷശതാദപി’ — ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മനുഷ്യനു നൂറു വർഷം കഴിഞ്ഞിട്ടായാലും ആനന്ദം വന്നുചേരും — എന്ന ലൗകികമായ ചൊല്ല് മംഗളകരവും സത്യവുമാണെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. ആ സമാഗമത്തിൽ അവർക്കിടയിൽ അദ്ഭുതകരമായ പ്രീതി ഉളവായി; പരസ്പരം വിശ്വസിച്ച് അവർ സംഭാഷണം തുടങ്ങി. ഈ ചൊല്ലിന്റെ സാരം പ്രത്യാശയാണ് — ജീവൻ നിലനിർത്തുക, സുഖം എന്നെങ്കിലും തീർച്ചയായും വരും. മരണത്തിന്റെ അവധി നിശ്ചയിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്ന സീത ഇന്നു ജീവിതത്തിന്റെ വില വീണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു. ഈ ചൊല്ല് ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു സൂക്തിയാണ്; രാമായണത്തിനുശേഷവും ഏറെ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതാണ്. ‘വിശ്വസ്തൗ തൗ’ (അവർ ഇരുവരും പരസ്പരം വിശ്വസിച്ചു) എന്നു കവി പറയുന്നു — ഒരു നിമിഷനേരത്തേക്ക് ഇരുവർക്കുമിടയിൽ വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ അതു വീണ്ടും അയയും. ഇതാണ് സംഭവങ്ങളുടെ ഗതി.

ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന സീതയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ അവളുടെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങിത്തുടങ്ങി. അവൻ എത്രയെത്ര അടുത്തുവരുന്നുവോ അത്രയത്ര സീത അവനെ രാവണനെന്നു ശങ്കിച്ചു. ‘അയ്യോ, കഷ്ടം! ഇവനോട് എന്റെ ഹൃദയം തുറന്നുപറഞ്ഞതു നിന്ദ്യമായിപ്പോയി; മറ്റൊരു രൂപം ധരിച്ചുവന്ന ആ രാവണൻതന്നെയാണ് ഇവൻ.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ ആ അനവദ്യാംഗി അശോകത്തിന്റെ ശാഖ വിട്ട് ആ നിലത്തുതന്നെ ഇരുന്നു. അപ്പോൾ മഹാബാഹുവായ ഹനുമാൻ ജനകാത്മജയെ വന്ദിച്ചു; എന്നാൽ ഭയന്നുവിറച്ച അവൾ പിന്നെ അവനെ നോക്കിയില്ല. വന്ദിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള സീത ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ച്, മധുരസ്വരത്തിൽ വാനരനോടു പറഞ്ഞു — ‘മായാവിയായ രാവണൻ നീ തന്നെ മായാരൂപത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് എനിക്കു വീണ്ടും സന്താപമുണ്ടാക്കുകയാണെങ്കിൽ, അതു ശോഭനമല്ല. സ്വന്തം രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് പരിവ്രാജകരൂപത്തിൽ ജനസ്ഥാനത്തു ഞാൻ കണ്ട ആ രാവണൻതന്നെയാണ് നീ. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന നിശാചരാ, ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞ ദീനയായ എന്നെ നീ വീണ്ടും സന്താപപ്പെടുത്തുന്നു; അതു ശോഭനമല്ല.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ശങ്ക അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതല്ല — മുമ്പ് രാവണൻ പരിവ്രാജകവേഷത്തിൽ വന്നാണ് അവളെ അപഹരിച്ചത്; അതിനാൽ വേഷംമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം അവളുടെ അനുഭവത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. വിനീതമായ വേഷം, മധുരമായ വാക്ക് — ഇതെല്ലാം മുമ്പും കണ്ടതാണ്. അവളുടെ ഭർത്സനവും മൃദുവാണ് — ‘തന്ന ശോഭനം’ (അതു ശോഭനമല്ല) എന്നു രണ്ടുതവണ മാത്രം, കടുത്ത വാക്കില്ല. സീത നിലത്തിരിക്കുന്നത് ഭയത്തിന്റെയും ആത്മരക്ഷയുടെയും അടയാളമാണ് — ശാഖ വിട്ട് കഴിയുന്നത്ര അകന്നുനിൽക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ പ്രണാമമോ അവളുടെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു, ശമിപ്പിക്കുന്നില്ല; കാരണം രാവണനും മുമ്പു വിനയഭാവത്തിലാണു വന്നത്. ‘ധിഗ്ധിക്കൃതം’ (കഷ്ടം, നിന്ദ്യമായി) എന്നത് ആത്മനിന്ദയാണ് — സ്വന്തം ഹൃദയം ശത്രുവിനോടു തുറന്നുപറഞ്ഞല്ലോ എന്ന പശ്ചാത്താപം. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ ശങ്ക അവളുടെ ബുദ്ധിമത്തയുടെ ഫലമാണ്, മൗഢ്യത്തിന്റേതല്ല. ഉപവാസംകൊണ്ടു മെലിഞ്ഞ ദീനയായ അവൾക്ക് ഇപ്പോൾ കോപം പ്രകടിപ്പിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല; ‘ശോഭനമല്ല’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു. കവിയുടെ ചിത്രീകരണം ഇവിടെ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — ഒരു വശത്ത് ഹനുമാന്റെ ശുദ്ധമായ ഭാവം, മറുവശത്ത് അനുഭവത്തിൽനിന്നുണ്ടായ സീതയുടെ സംശയം; രണ്ടും അതതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഉചിതമാണ്. വായനക്കാരന് സത്യമറിയാം, സീതയ്ക്കറിയില്ല — ഈ വൈഷമ്യത്തിൽനിന്നാണ് കരുണ ഉളവാകുന്നത്. ഹനുമാനോ അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും കോപിക്കുന്നില്ല, വീണ്ടും അടുത്തേക്കു ചെല്ലുന്നുമില്ല — അവന്റെ ധൈര്യവും സംയമവും ഇവിടെ പ്രകടമാണ്.

‘അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ ശങ്കിച്ചതുപോലെയല്ല കാര്യം; കാരണം, നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിൽ പ്രീതി ഉളവായി. നീ രാമന്റെ ദൂതനായി വന്നവനാണെങ്കിൽ നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു, രാമകഥ എനിക്ക് ഏറെ പ്രിയമാണല്ലോ. വാനരാ, എന്റെ പ്രിയനായ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയൂ; സൗമ്യാ, ഒഴുക്കിന്റെ വേഗം നദീതീരത്തെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ നീ എന്റെ ചിത്തം കവരുന്നു. ഹാ, സ്വപ്നത്തിന്റെ സുഖം! ഏറെക്കാലം മുമ്പ് അപഹരിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ രാഘവൻ അയച്ച ഒരു വനവാസിയെ കാണുന്നു. സ്വപ്നത്തിലെങ്കിലും ലക്ഷ്മണസമേതനായ വീരനായ രാഘവനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ ഞാൻ തളരുമായിരുന്നില്ല; എന്നാൽ സ്വപ്നംപോലും എന്നോട് അസൂയ കാട്ടുന്നു, സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും രാമനെ കാണുന്നില്ല. ഇതൊരു സ്വപ്നമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; കാരണം, സ്വപ്നത്തിൽ വാനരനെ കണ്ടാൽ അഭ്യുദയം ലഭിക്കില്ല, എനിക്കോ അഭ്യുദയം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതു ചിത്തമോഹമോ, വാതരോഗമോ, ഉന്മാദംകൊണ്ടുള്ള വികാരമോ, മരീചികയോ ആയിരിക്കുമോ? അല്ലെങ്കിൽ ഇത് ഉന്മാദമല്ല, ഉന്മാദലക്ഷണമുള്ള മോഹവുമല്ല; കാരണം എന്നെയും ഈ വനവാസിയെയും ഞാൻ വ്യക്തമായി അറിയുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ ബലാബലം വിലയിരുത്തിയ സീത, രാക്ഷസർക്ക് ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിയുമെന്നതിനാൽ അവനെ രാക്ഷസാധിപനെന്നുതന്നെ കരുതി. ഈ നിശ്ചയത്തിലെത്തിയ കൃശോദരിയായ ജനകാത്മജ വാനരനോട് ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞില്ല. സീതയുടെ മനസ്സ് ഇവിടെ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾക്കിടയിൽ ആടിയുലയുന്നു — ഹൃദയം വിശ്വസിക്കുന്നു, ബുദ്ധി ശങ്കിക്കുന്നു. തർക്കത്തിന്റെ എല്ലാ പക്ഷങ്ങളും — സ്വപ്നം, മോഹം, വാതവികാരം, ഉന്മാദം, മരീചിക — ഓരോന്നായി പരിശോധിച്ചു തള്ളിക്കളയുന്നു; എന്നിട്ടും ഒടുവിൽ സുരക്ഷയ്ക്കായി അവൾ മൗനം അവലംബിക്കുന്നു. ഇതാണ് വിവേകം — തെളിവില്ലാതെ വിശ്വസിക്കരുത്. ‘അഥവാ’ (അല്ലെങ്കിൽ) എന്ന പദം സീതയുടെ മനസ്സിന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു നിമിഷം മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ഭർത്സനം ഇപ്പോൾ യാചനയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ‘ചിത്തം ഹരസി മേ സൗമ്യ നദീകൂലം യഥാ രയഃ’ (സൗമ്യാ, ഒഴുക്കു നദീതീരത്തെയെന്നപോലെ നീ എന്റെ ചിത്തം കവരുന്നു) എന്ന ഉപമ പ്രസിദ്ധമാണ് — ജലവേഗം തീരത്തെ പതുക്കെപ്പതുക്കെ കാർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ രാമകഥ അവളുടെ ശങ്കയെ നീക്കിക്കളയുന്നു. ‘സ്വപ്നോഽപി മമ മത്സരീ’ (സ്വപ്നംപോലും എന്നോട് അസൂയ കാട്ടുന്നു) എന്ന വാക്ക് കരുണമാണ് — ഉറക്കംതന്നെയില്ല, അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും രാമദർശനം ദുർലഭം. സ്വപ്നശാസ്ത്രവും ഇവിടെ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വപ്നത്തിൽ വാനരനെ കാണുന്നത് അശുഭമാണ്, അഭ്യുദയം നൽകില്ല; അവൾക്കോ അഭ്യുദയം കാണപ്പെടുന്നു, അതിനാൽ ഇതു സ്വപ്നമല്ല. ഇങ്ങനെ തർക്കം സത്യത്തോട് അടുക്കുന്നു; എന്നാൽ ഭയം ആ തീരുമാനത്തെ തടയുന്നു. ‘രക്ഷസാം കാമരൂപത്വാത്’ (രാക്ഷസർ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരായതിനാൽ) എന്ന കാരണമാണ് സീതയുടെ അന്തിമതീരുമാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — രാക്ഷസർക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കാൻ കഴിയും, അതിനാൽ രൂപം കണ്ടു വിശ്വസിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. അവളുടെ മൗനം പരാജയമല്ല, ജാഗ്രതയാണ്.

സീതയുടെ നിശ്ചയം മനസ്സിലാക്കിയ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ, ചെവിക്ക് ഇമ്പമുള്ള വാക്കുകളാൽ അവളെ ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു. ‘രാമൻ സൂര്യനെപ്പോലെ തേജസ്വിയും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ലോകത്തിനു പ്രിയങ്കരനും ദേവനായ വൈശ്രവണനെപ്പോലെ സർവലോകത്തിന്റെയും രാജാവുമാണ്. മഹായശസ്വിയായ അവൻ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ പരാക്രമമുള്ളവനും വാചസ്പതിയെപ്പോലെ സത്യവാദിയും മധുരഭാഷിയുമാണ്. രൂപവാനും സുഭഗനും ശ്രീമാനുമായ അവൻ മൂർത്തിമാനായ കന്ദർപ്പനെപ്പോലെയാണ്; ഉചിതമായ ഇടത്തു ക്രോധിച്ചു പ്രഹരിക്കുന്നവനും ലോകത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരഥനുമാണ്. ഏതു മഹാത്മാവിന്റെ ഭുജച്ഛായയിൽ അഭയംപ്രാപിച്ചു ലോകം നിലകൊള്ളുന്നുവോ, അവനാണ് രാമൻ. മൃഗരൂപംകൊണ്ടു രാഘവനെ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് അകറ്റി, ആളൊഴിഞ്ഞപ്പോൾ നിന്നെ അപഹരിച്ചവന് അതിന്റെ ഫലം എന്തെന്നു നീ കാണും. വീര്യവാനായ രാമൻ വൈകാതെ യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധത്തോടെ പ്രയോഗിക്കുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ വധിക്കും. അവനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ദൂതനായ ഞാൻ നിന്റെ അടുത്ത് ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.’ സീതയുടെ മൗനം കണ്ട് ഹനുമാൻ തർക്കിക്കുന്നില്ല, തെളിവുകൾ ബലമായി നൽകുന്നുമില്ല; സീതയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയമായ രാമഗുണകീർത്തനംതന്നെ അവൻ ചെയ്യുന്നു. ‘സ്ഥാനക്രോധേ പ്രഹർതാ’ — രാമൻ ഉചിതമായ ഇടത്തു മാത്രമേ ക്രോധിക്കൂ, അനുചിതമായിടത്തില്ല. ഉപമാനങ്ങൾ ദിവ്യമാണ് — സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, വിഷ്ണു, ബൃഹസ്പതി, കാമൻ — ഓരോന്നും രാമന്റെ ഓരോ ഗുണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ശൂന്യേ യേനാപനീതാസി’ (ആളൊഴിഞ്ഞപ്പോൾ നിന്നെ അപഹരിച്ചവൻ) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ ശങ്ക പരോക്ഷമായി നീക്കുന്നു — ഞാൻ രാവണനായിരുന്നെങ്കിൽ എന്റെതന്നെ വധം എങ്ങനെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യും? ഈ യുക്തി സൂക്ഷ്മമാണ്. അവൻ രാവണനെ ‘അവന്റെ’ എന്നു മൂന്നാമനായി പരാമർശിക്കുന്നു; തന്നെത്തന്നെ ‘അവനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ട ഞാൻ’ എന്നു രാമന്റെ സേവകനായും. അതിനാൽ അവന്റെ വാക്കുതന്നെ തെളിവാണ്. ‘ബാഹുച്ഛായാമവഷ്ടബ്ധോ യസ്യ ലോകഃ’ (ആരുടെ ഭുജച്ഛായയിൽ ലോകം അഭയം കൊള്ളുന്നുവോ) എന്നതു രാമന്റെ ശരണ്യത്വം ദൃഢമാക്കുന്നു — സർവലോകത്തെയും രക്ഷിക്കുന്നവൻ നിന്നെ തീർച്ചയായും രക്ഷിക്കും. ‘അചിരാത്’ (വൈകാതെ) എന്ന കാലനിർദേശം സീതയുടെ രണ്ടു മാസത്തെ അവധി ഓർത്തു പറഞ്ഞതാണ് — അവധിക്കു മുമ്പുതന്നെ രാമൻ വരും എന്ന ആശ്വാസം.

‘നിന്റെ വിയോഗംകൊണ്ടു ദുഃഖാർത്തനായ ആ രാമൻ നിന്റെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാതേജസ്വിയും മഹാബാഹുവുമായ ലക്ഷ്മണനും നിന്നെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് കുശലം ചോദിക്കുന്നു. ദേവീ, രാമന്റെ സഖാവും വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ രാജാവുമായ സുഗ്രീവൻ എന്ന വാനരനും നിന്റെ കുശലം ചോദിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി രാമൻ നിന്നെ എന്നും ഓർക്കുന്നു. വൈദേഹീ, രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായിട്ടും ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; വൈകാതെ മഹാരഥനായ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും, കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽ അമിതതേജസ്വിയായ സുഗ്രീവനെയും നീ കാണും. ഞാൻ സുഗ്രീവന്റെ സചിവനായ ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനാണ്; മഹാസമുദ്രം കടന്ന് ലങ്കാനഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ തലയിൽ കാലൂന്നി, പരാക്രമം അവലംബിച്ചു നിന്നെ കാണാൻ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. ദേവീ, നീ എന്നെ എങ്ങനെ കരുതുന്നുവോ അങ്ങനെയുള്ളവനല്ല ഞാൻ; ഈ ശങ്ക ഉപേക്ഷിക്കുക, പറയുന്ന എന്നെ വിശ്വസിക്കുക.’ ‘രാവണന്റെ തലയിൽ കാലൂന്നൽ’ എന്നതു രൂപകമാണ് — ശത്രുനഗരത്തിൽ നിർഭയം പ്രവേശിക്കുന്നത് ശത്രുവിന്റെ തലയിൽ കാൽവയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അവസാനശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിൽ ഹനുമാന്റെ അപേക്ഷ പൂർണതയിലെത്തുന്നു — ഞാൻ രാവണനല്ല, വിശ്വസിക്കുക. ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആദ്യമായി തന്റെ പേരു വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘ഹനുമാൻ എന്ന വാനരൻ’, ‘സുഗ്രീവസചിവൻ’. മുമ്പ് അവൻ കഥ കേൾപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്തു, പിന്നെ ചോദ്യം ചോദിച്ചു, ഇന്ന് ആത്മപരിചയം നൽകുന്നു — വിശ്വാസം പടുത്തുയർത്താനായി ആസൂത്രണം ചെയ്ത ക്രമമാണിത്. സുഗ്രീവന്റെ പേര്, കോടിക്കണക്കിനു വാനരന്മാരുടെ സൈന്യം, സമുദ്രലംഘനം — ഇവയെല്ലാം രാമന്റെ ഉദ്യമത്തിന്റെ തെളിവുകളാണ്. ‘ദിഷ്ട്യാ ജീവസി’ (ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘നാഹമസ്മി തഥാ ദേവി യഥാ മാമവഗച്ഛസി’ (ദേവീ, നീ എന്നെ കരുതുന്നതുപോലെയുള്ളവനല്ല ഞാൻ) എന്ന വാക്യം വിനയപൂർണവും ദൃഢവുമാണ് — ഞാൻ രാവണനല്ല, രാമദൂതൻതന്നെ. ഈ ബിന്ദുവിൽ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു — തെളിവ് ഇനിയും നൽകിയിട്ടില്ല; അതു മുന്നോട്ട് മോതിരത്തിലൂടെ നൽകപ്പെടും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക