സർഗ്ഗം
ഹനുമാൻ–സീതാസംവാദം — സീതയുടെ ആത്മപരിചയം
ഹനുമാൻ ഇറങ്ങിവന്നു ചോദിക്കുന്നു, ‘നീ ആരാണ്’ എന്ന വിതർക്കം, സീതയുടെ ആത്മപരിചയം, കൈകേയിയുടെ വരം, വനയാത്ര, അപഹരണം, രണ്ടു മാസത്തെ അവധി
പവിഴംപോലെ ചുവന്ന മുഖമുള്ളവനും മഹാതേജസ്വിയുമായ വായുപുത്രൻ ഹനുമാൻ ആ വൃക്ഷത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി, വിനീതവേഷത്തിൽ, ഒരു ദീനനെപ്പോലെ താഴ്മയോടെ നമസ്കരിച്ച്, അടുത്തുചെന്ന്, ശിരസ്സിൽ കൈകൂപ്പി, മധുരമായ വാക്കുകളിൽ സീതയോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ അവന്റെ വിനയം ഇരട്ടിയാണ് — വേഷത്തിലും വാക്കിലും. മുമ്പ് മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന് അവൻ കഥ കേൾപ്പിക്കുക മാത്രമാണു ചെയ്തത്; ഇപ്പോൾ അവൻ നേരിട്ടു മുന്നിൽ വരുന്നു. ‘താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളേ, മുഷിഞ്ഞ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചവളേ, നിന്ദിക്കാനരുതാത്തവളേ, മരത്തിന്റെ ശാഖ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന നീ ആരാണ്? താമരയിതളുകളിൽനിന്നു ചിതറിവീഴുന്ന വെള്ളംപോലെ, ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച കണ്ണുനീർ നിന്റെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് എന്തിനാണ് ഒഴുകുന്നത്?’ ഉപമ സുന്ദരമാണ് — താമരയിതളിൽനിന്നു വീഴുന്ന ജലബിന്ദുക്കൾപോലെ കണ്ണുനീർത്തുള്ളികൾ. മുഷിഞ്ഞു മലിനമായ പട്ടുവസ്ത്രം അവളുടെ ദീർഘദുഃഖത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. അവൾ സീതയാണെന്നു ഹനുമാന് അറിയാം; എങ്കിലും അവൻ ചോദിക്കുന്നു — അവൾ സ്വയം തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്താനും അവളുടെ സ്വന്തം വാക്കുകളിലൂടെ വിശ്വാസം ഉണ്ടാകാനും. കവി ഹനുമാന്റെ മുഖത്തെ പവിഴത്തോട് ഉപമിക്കുന്നു — ചുവന്നതും സൗമ്യവും; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീതയ്ക്കു ഭയങ്കരമായി തോന്നിയ ആ രൂപംതന്നെ ഇവിടെ വിനീതമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ശോഭനേ, സുരന്മാർ, അസുരന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, രാക്ഷസർ, യക്ഷന്മാർ, കിന്നരന്മാർ — ഇവരിൽ ആരാണ് നീ? സുന്ദരമുഖീ, സുന്ദരാംഗീ, രുദ്രന്മാർ, മരുത്തുക്കൾ, വസുക്കൾ — ഇവരിൽ ആരാണ് നീ? എനിക്കോ നീ ഒരു ദേവതയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ചന്ദ്രനിൽനിന്നു വേർപിരിഞ്ഞ്, ദേവലോകത്തുനിന്നു വീണുപോയ, സർവഗുണസമ്പന്നയും നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠയുമായ രോഹിണിയാണോ നീ? അല്ലെങ്കിൽ കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ളവളേ, ക്രോധംകൊണ്ടോ മോഹംകൊണ്ടോ ഭർത്താവായ വസിഷ്ഠനെ കോപിപ്പിച്ചിട്ട് ഇവിടെ വന്ന കല്യാണിയായ അരുന്ധതിയാണോ? സുമധ്യമേ, നിന്റെ ഏതു പുത്രനോ പിതാവോ സഹോദരനോ ഭർത്താവോ ആണ് ഈ ലോകത്തുനിന്നു പരലോകത്തേക്കു പോയത്, ആരെയോർത്താണ് നീ ദുഃഖിക്കുന്നത്? കരച്ചിൽ, ദീർഘനിശ്വാസം, നിലത്തു തൊട്ടുനിൽക്കൽ — ഇവ കാരണം നീ ദേവിയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല; കാരണം ദേവകൾ കരയുന്നില്ല, നെടുവീർപ്പിടുന്നില്ല, ഭൂമിയെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല. വീണ്ടും വീണ്ടും ഒരു രാജാവിന്റെ നാമം ഉച്ചരിക്കുന്നതിനാലും നിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാലും നീ ഒരു രാജാവിന്റെ മഹിഷിയും രാജകുമാരിയുമാണെന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. രാവണൻ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു ബലമായി അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന സീതയാണ് നീയെങ്കിൽ, നിനക്കു ഭദ്രം ഭവിക്കട്ടെ; ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് അതു പറഞ്ഞാലും. നിന്റെ ദൈന്യവും അതിമാനുഷമായ രൂപവും തപസ്സു നിറഞ്ഞ വേഷവും കാണുമ്പോൾ നീ തീർച്ചയായും രാമന്റെ മഹിഷിയാണ്.’ ഹനുമാന്റെ തർക്കം ക്രമത്തിൽ ചുരുങ്ങിവരുന്നു — ആദ്യം എല്ലാ ദേവയോനികളും, പിന്നെ രണ്ടു ദിവ്യനാരികൾ, പിന്നെ ദേവിത്വത്തിന്റെ നിരാസം, ഒടുവിൽ രാജമഹിഷി, രാമമഹിഷി. ഈ രീതി അവന്റെ ബുദ്ധിമത്ത കാണിക്കുന്നു — അനുമാനത്തിലൂടെ അവൻ സത്യത്തിലെത്തുന്നു, പെട്ടെന്നു തീരുമാനം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല. ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു ഭദ്രം) എന്ന ആശീർവചനത്തിലൂടെ അവൻ വീണ്ടും സൗഹാർദം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ അരുന്ധതിയുടെ ഉദാഹരണം വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ് — അവൾ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആദർശമാണ്, സീതയും അങ്ങനെതന്നെ. രോഹിണിയുടെ ഉദാഹരണം ചന്ദ്രനിൽനിന്നുള്ള വിയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, സീത രാമനിൽനിന്നു വേർപിരിഞ്ഞതുപോലെ. ഇങ്ങനെ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ ഹനുമാൻ സീതയുടെ അവസ്ഥ സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കുന്നു — വിയോഗം, പാതിവ്രത്യം, രാജകുലത്വം. ‘ദേവീമഹം ന മന്യേ’ (നീ ദേവിയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല) എന്ന നിഷേധവും പ്രശംസതന്നെയാണ് — രൂപം ദേവിയുടേതുപോലെ, ദുഃഖമോ മനുഷ്യസ്ത്രീയുടേത്. ഈ ക്രമത്തിലൂടെ അവൻ സീതയുടെ മനസ്സിലും വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം, ഇത്ര സൂക്ഷ്മമായി കാണുന്നവൻ ഒരു രാക്ഷസനെപ്പോലെ തോന്നുന്നില്ല. ‘പൃച്ഛതഃ’ (ചോദിക്കുന്ന എന്നോട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ ജിജ്ഞാസ വിനയത്തോടെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — ആജ്ഞയല്ല, അപേക്ഷയാണ്.
രാമകീർത്തനം കേട്ട് ആഹ്ലാദിച്ച വൈദേഹി അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മരത്തിൽ ആശ്രയിച്ചുനിന്ന ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു. ‘ഭൂമിയിലെ രാജസിംഹന്മാരിൽ മുഖ്യനും ആത്മജ്ഞാനിയും ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനുമായ ദശരഥന്റെ പുത്രവധുവാണ് ഞാൻ. വൈദേഹനായ മഹാത്മാവ് ജനകന്റെ മകളും ധീമാനായ രാമന്റെ ഭാര്യയുമായ ഞാൻ സീത എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.’ അവൾ ആദ്യം ഭർതൃപിതാവിനെയും പിന്നെ പിതാവിനെയും ഒടുവിൽ ഭർത്താവിനെയും പേരെടുത്തു സ്മരിക്കുന്നു; സ്വന്തം പേര് എല്ലാവർക്കും ശേഷം. ‘അവിടെ രാഘവന്റെ ഭവനത്തിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം മാനുഷികഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറി ഞാൻ വസിച്ചു. പിന്നെ പതിമൂന്നാം വർഷത്തിൽ രാജാവ് ഉപാധ്യായന്മാരോടൊപ്പം — വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ഗുരുക്കന്മാരോടൊപ്പം — ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാമനെ രാജ്യത്ത് അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ ഒരുക്കം തുടങ്ങി. രാഘവന്റെ ആ അഭിഷേകത്തിനായി സാമഗ്രികൾ ശേഖരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, കൈകേയി എന്ന ഭാര്യ ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.’ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ സുഖത്തിന്റെ വർണന വിപത്തിനു മുമ്പുള്ള സുഖത്തിന്റെ ഓർമയാണ് — അതുവഴി ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖം കൂടുതൽ തീവ്രമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ വാക്കുകൾ ലളിതമാണ്, കഥനക്രമം ചരിത്രപരവും; അവൾ വിലപിക്കുന്നില്ല, സംഭവങ്ങൾ അറിയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘സ്നുഷാ ദശരഥസ്യാഹം’ (ഞാൻ ദശരഥന്റെ പുത്രവധുവാണ്) എന്ന ആദ്യവാക്യം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണന്റെ തടവുകാരിയായല്ല, ഒരു മഹാരാജകുലത്തിന്റെ വധുവായാണ് അവൾ സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നത്. ഇത് ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ സ്വരമാണ്. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ കഥ ഇവിടെ സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു — രാമന്റെയോ ലക്ഷ്മണന്റെയോ ദൃഷ്ടിയിലല്ല, വനവാസിനിയായ പത്നിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ. അതിനാൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ സുഖം പോലുള്ള ചില ഭാഗങ്ങൾ ഇവിടെ മാത്രം വിശേഷിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം ഹനുമാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ടതാണ്; എങ്കിലേ താൻ സീതയോടുതന്നെയാണ് സംസാരിച്ചതെന്നതിനു രാമനു തെളിവു നൽകാൻ അവനു കഴിയൂ.
കൈകേയി പറഞ്ഞു — ‘രാമൻ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെട്ടാൽ ഇനി മുതൽ ഞാൻ ദിവസവുമുള്ള ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയോ വെള്ളം കുടിക്കുകയോ ഇല്ല; ഇതുതന്നെ എന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യമായിരിക്കും. നൃപശ്രേഷ്ഠാ, പ്രീതിയോടെ അങ്ങു തന്ന വാക്കു വ്യർഥമാക്കേണ്ടതില്ലെങ്കിൽ, രാഘവൻ വനത്തിലേക്കു പോകട്ടെ.’ സത്യവാക്കായ ആ രാജാവ് ദേവിക്കു നൽകിയ വരം ഓർത്ത്, കൈകേയിയുടെ ക്രൂരവും അപ്രിയവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു. പിന്നെ സത്യധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന വൃദ്ധനായ രാജാവ് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് യശസ്വിയായ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനോടു രാജ്യം യാചിച്ചു — ‘ഭരതനു രാജ്യം നൽകുക’ എന്ന്. ശ്രീമാനായ അവൻ പിതാവിന്റെ വാക്ക് അഭിഷേകത്തെക്കാളും പ്രിയമായി കരുതി, ആദ്യം മനസ്സുകൊണ്ടു സ്വീകരിച്ച്, പിന്നെ വാക്കുകൊണ്ട് അംഗീകരിച്ചു. സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ കൊടുക്കും, വാങ്ങില്ല; സത്യം പറയും, ജീവൻ രക്ഷിക്കാനായിപ്പോലും അസത്യം പറയില്ല. ആ മഹായശസ്വി വിലയേറിയ ഉത്തരീയങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സുകൊണ്ടു രാജ്യം വിട്ടുകൊടുത്ത്, എന്നെ അമ്മയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഏൽപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ഞാൻ വേഗം വനചാരിണിയായി അവന്റെ മുമ്പേ പുറപ്പെട്ടു; കാരണം, അവനില്ലാതെ സ്വർഗത്തിൽപ്പോലും വസിക്കുന്നത് എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല. ‘ദദ്യാന്ന പ്രതിഗൃഹ്ണീയാത്’ (കൊടുക്കും, വാങ്ങില്ല) എന്ന സൂത്രരൂപത്തിലാണ് സീത രാമന്റെ ഗുണം പറയുന്നത് — ദാനം, സത്യം, പ്രാണാപായത്തിലും അസത്യം ഉപേക്ഷിക്കൽ. അവളുടെ സ്വന്തം നിശ്ചയവും അത്രതന്നെ ദൃഢമാണ് — രാമൻ അവളെ അമ്മയുടെ അടുത്താക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, അവളോ അവന്റെ മുമ്പേ വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. കൈകേയിയുടെ വാക്കിൽ ‘ന പിബേയം ന ഖാദേയം’ (കുടിക്കില്ല, തിന്നില്ല) എന്ന വാശിയുടെ ഭീഷണി; ദശരഥന്റെ മോഹത്തിൽ സത്യത്തിന്റെ ബന്ധനം — ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംഘർഷമാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം. ‘മനസാ പൂർവമാസാദ്യ വാചാ പ്രതിഗൃഹീതവാൻ’ (ആദ്യം മനസ്സുകൊണ്ടു സ്വീകരിച്ച്, പിന്നെ വാക്കുകൊണ്ട് അംഗീകരിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ ആന്തരികമായ സ്വീകാരം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — പുറമേനിന്നുള്ള നിർബന്ധമല്ല, അന്തഃകരണത്തിന്റെ സമ്മതമാണ്. ഭർത്താവ് എങ്ങനെയുള്ളവനാണെന്നു ഹനുമാൻ അറിയാനായി സീത രാമന്റെ ഈ ഗുണം വിശേഷിച്ചും അവനോടു പറയുന്നു. ‘നഹി മേ തേന ഹീനായാഃ വാസഃ സ്വർഗേഽപി രോചതേ’ (അവനില്ലാതെ സ്വർഗവാസംപോലും എനിക്കിഷ്ടമല്ല) എന്നതു പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ സാരമാണ്. ‘ജനന്യൈ മാം സമാദിശത്’ (എന്നെ അമ്മയെ ഏൽപ്പിച്ചു) എന്ന വാക്കിൽ പത്നിയുടെ സംരക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള രാമന്റെ ചിന്ത കാണാം; സീതയുടെ അനുഗമനമോ പ്രേമത്തിന്റെയും ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെയും ഫലമാണ്.
മിത്രങ്ങൾക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്ന മഹാഭാഗനായ സൗമിത്രി ജ്യേഷ്ഠനെ അനുഗമിക്കാനായി ദർഭയും മരവുരിയും ധരിച്ച് മുമ്പേതന്നെ — ഞങ്ങൾക്കും മുമ്പേ — ഒരുങ്ങിനിന്നു. ഞങ്ങൾ മൂന്നുപേരും ഭർത്താവായ ദശരഥന്റെ ആജ്ഞയെ ഏറെ മാനിച്ച്, ദൃഢവ്രതരായി, മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, ഗംഭീരമായി കാണപ്പെടുന്ന വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ അമിതതേജസ്വിയായ ആ രാമന്റെ ഭാര്യയായ എന്നെ ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസൻ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. അവൻ എനിക്കു ജീവിക്കാൻ രണ്ടു മാസത്തെ അനുഗ്രഹം — അവധി — നൽകിയിരിക്കുന്നു; രണ്ടു മാസം കഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ ജീവൻ വെടിയും. സർഗാന്ത്യം അത്യന്തം കരുണമാണ് — സീത തന്റെ മരണത്തിന്റെ അവധി സംശയലേശമില്ലാതെ പറയുന്നു. ‘അനുഗ്രഹം’ എന്ന വാക്കിൽ വ്യംഗ്യം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ക്രൂരതയെപ്പോലും അനുഗ്രഹമെന്നു വിളിക്കുന്നു. ഇതു കേൾക്കുന്നതോടെ ഹനുമാന്റെ ദൗത്യത്തിന്റെ അടിയന്തരത വ്യക്തമാകുന്നു — സമയം കുറവാണ്, വേഗം രാമനെ അറിയിക്കണം. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ സുഖവും രണ്ടു മാസത്തെ അവധിയും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വൈഷമ്യം സർഗത്തിലെ കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗവും പറയപ്പെടുന്നു — ദർഭയും മരവുരിയും ധരിച്ച് അവൻ മുമ്പേതന്നെ ഒരുങ്ങിനിന്നു; ജ്യേഷ്ഠന്റെ സേവയ്ക്കായി സ്വന്തം സുഖം പുല്ലുപോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥