സർഗ്ഗം
സീതയുടെ പ്രാണത്യാഗോദ്യമം
രാവണന്റെ വാക്കുകൾ ഓർത്തു ഭയന്ന സീതയുടെ വിലാപം, ധർമാചരണം നിഷ്ഫലമായോ എന്ന ചിന്ത, വേണികൊണ്ടു കെട്ടിത്തൂങ്ങി പ്രാണൻ വെടിയാനുള്ള തീരുമാനം, ശുഭനിമിത്തങ്ങളുടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടൽ
രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ ആ അപ്രിയവാക്കുകൾ കേട്ട്, അപ്രിയത്താൽ വേദനിച്ച സീത, കാട്ടിനുള്ളിൽ സിംഹം പിടികൂടിയ ഗജരാജന്റെ കുഞ്ഞിനെപ്പോലെ ഭയന്നുവിറച്ചു. രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ അകപ്പെട്ട്, വാക്കുകൾകൊണ്ടു രാവണനാൽ കഠിനമായി ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ആ ഭീരുവായ സീത, ആളൊഴിഞ്ഞ ഘോരവനത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഒരു ബാലികയെപ്പോലെ വിലപിച്ചു. രണ്ട് ഉപമകൾ അവളുടെ നിസ്സഹായത വർണിക്കുന്നു — സിംഹം പിടികൂടിയ പിടിയാനക്കുട്ടിയും കാട്ടിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ബാലികയും. രണ്ടിലും ബാല്യത്തിന്റെയും ദൗർബല്യത്തിന്റെയും സൂചനയുണ്ട്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം പ്രത്യാശ നൽകിയിരുന്നു; എന്നാൽ രാവണന്റെ ഭർത്സനത്തിന്റെ ഓർമ വീണ്ടും അവളെ ഭയത്തിൽ ആഴ്ത്തുന്നു. ഈ സർഗം മുഴുവനും ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ടു വിലാപത്തിന്റെ ഗേയതയും ഗാംഭീര്യവും വർധിക്കുന്നു. ‘ബാലാ’ (ബാലിക), ‘കന്യാ’ (കന്യക) എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ കവി സീതയുടെ കോമളത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
‘അകാലമൃത്യു ഉണ്ടാകുന്നില്ല എന്നു ലോകത്തിൽ സജ്ജനങ്ങൾ പറയുന്നതു സത്യംതന്നെ; കാരണം, ഇങ്ങനെ ഭർത്സിക്കപ്പെട്ടിട്ടും പുണ്യഹീനയായ ഞാൻ ഒരു നിമിഷംപോലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. സുഖമില്ലാത്തതും ഏറെ ദുഃഖം നിറഞ്ഞതുമായ എന്റെ ഈ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കഠിനമാണ്; വജ്രമേറ്റ പർവതശൃംഗംപോലെ ഇന്ന് അത് ആയിരം കഷണങ്ങളായി പിളരുന്നില്ലല്ലോ. ഇതിൽ എന്റെ ദോഷമില്ല — ഈ അപ്രിയദർശനന്റെ കൈയാൽ ഞാൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവളാണ്; ദ്വിജൻ ദ്വിജനല്ലാത്തവനു മന്ത്രം നൽകാത്തതുപോലെ, ഞാൻ ഇവന് എന്റെ ഹൃദയഭാവം നൽകാൻ ശക്തയല്ല. ലോകനാഥനായ അവൻ വരാതിരുന്നാൽ, അനാര്യനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് എന്റെ അവയവങ്ങൾ വൈകാതെ മുറിച്ചെടുക്കും — ശല്യകൃന്തൻ ഗർഭസ്ഥജീവിയുടെ അവയവങ്ങൾ മുറിക്കുന്നതുപോലെ. ദുഃഖിതയായ എനിക്ക് ഇതാണ് ദുഃഖം — ഏറെക്കാലംകൊണ്ടു കടന്നുപോകേണ്ട രണ്ടു മാസവും വേഗംതന്നെ വന്നെത്തും, രാജാപരാധത്തിനു ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, വധിക്കപ്പെടാൻ വിധിക്കപ്പെട്ട കള്ളന് രാത്രിയുടെ അവസാനം വന്നെത്തുന്നതുപോലെ.’ ഇവിടെ ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗത്തിലെ ലോകപ്രവാദം വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. മന്ത്രത്തിന്റെ ഉപമ സീതയുടെ ഹൃദയഭാവത്തിന്റെ പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവളുടെ ഹൃദയം രാമനു മാത്രമുള്ളതാണ്, അനധികാരിക്കു നൽകാവുന്നതല്ല. ശല്യകൃന്തൻ എന്നാൽ ശല്യചികിത്സകൻ (ശസ്ത്രക്രിയാവിദഗ്ധൻ); ഇന്ദ്രൻ ദിതിയുടെ ഗർഭം ഛേദിച്ച കഥയും ഹിന്ദിഭാഷ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കള്ളന്റെ ഉപമ കാത്തിരിപ്പിന്റെ യാതന കാണിക്കുന്നു — മരണം നിശ്ചിതമാണ്, സമയം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. ഇവിടെ ഈ മുദ്രണത്തിൽ ആറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടു പകുതികൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ക്രമത്തിനു വിപരീതക്രമത്തിലാണ്.
‘ഹാ രാമാ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഹാ സുമിത്രേ, ഹാ രാമമാതാവായ കൗസല്യേ, ഹാ എന്റെ അമ്മമാരേ — ഭാഗ്യഹീനയായ ഞാൻ, കൊടുങ്കാറ്റിൽപ്പെട്ട് മഹാസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന തോണിപോലെ നശിക്കുന്നു. മൃഗത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ച ആ ജീവി കാരണം, എന്റെ നിമിത്തം, കരുത്തരായ ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും ഇടിമിന്നലേറ്റ രണ്ടു സിംഹശ്രേഷ്ഠന്മാരെപ്പോലെ തീർച്ചയായും വധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കും. മൃഗരൂപം ധരിച്ച കാലംതന്നെയായിരിക്കണം അന്നു ഭാഗ്യഹീനയായ എന്നെ മോഹിപ്പിച്ചത്; അതിനാലാണല്ലോ മൂഢയായ ഞാൻ രാമനെയും അവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണനെയും — ആ രണ്ട് ആര്യപുത്രന്മാരെയും — പറഞ്ഞയച്ചത്. ഹാ സത്യവ്രതനായ ദീർഘബാഹോ, ഹാ പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യമായ മുഖമുള്ളവനേ, ഹാ ജീവലോകത്തിനു ഹിതനും പ്രിയനുമായവനേ, രാക്ഷസരാൽ വധിക്കപ്പെടാൻ പോകുന്ന എന്നെ നീ അറിയുന്നില്ലല്ലോ.’ ഇവിടെ സീത മാരീചന്റെ സംഭവവും തന്റെ മൂഢതയും ഓർത്ത് സ്വയം നിന്ദിക്കുന്നു. മൃഗം കാലത്തിന്റെതന്നെ രൂപമായിരുന്നു എന്നതാണ് അവളുടെ വ്യാഖ്യാനം — ദൈവത്തിന്റെ (വിധിയുടെ) പ്രാബല്യം. ‘ജനന്യഃ’ (അമ്മമാരേ) എന്ന ബഹുവചനം ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇടിമിന്നലേറ്റു മരിച്ച സിംഹങ്ങളുടെ ഉപമ ആകസ്മികമായ വിനാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘അനന്യദേവത്വം (ഭർത്താവിനെയല്ലാതെ മറ്റൊരു ദൈവത്തെ ആരാധിക്കാതിരിക്കൽ), ക്ഷമ, നിലത്തു കിടക്കൽ, ധർമത്തിലുള്ള നിയമനിഷ്ഠ, പാതിവ്രത്യം — ഇതെല്ലാം നന്ദികെട്ടവർക്കു മനുഷ്യർ ചെയ്ത ഉപകാരംപോലെ എനിക്കു വിഫലമായിരിക്കുന്നു. ഞാൻ ആചരിച്ച ഈ ധർമം വ്യർഥമാണ്, ഈ ഏകപതിവ്രതം നിരർഥകമാണ്; കാരണം, നീയില്ലാതെ മെലിഞ്ഞ്, നിറംമങ്ങി, നിന്നോടു ചേരാമെന്ന പ്രതീക്ഷ നഷ്ടപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്നെ കാണുന്നില്ല. അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ നിഷ്ഠയോടെ നിറവേറ്റി, വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി, കാട്ടിൽനിന്നു മടങ്ങിയെത്തുന്ന നീ ഭയമകന്ന് കൃതാർഥനായി വിശാലാക്ഷികളായ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം രമിക്കും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. രാമാ, ഞാനോ നിന്നിൽ അനുരാഗംപൂണ്ട്, എന്റെ വിനാശത്തിനായിത്തന്നെ നിന്നിൽ ഹൃദയം ഏറെക്കാലം ബന്ധിച്ചവളായി; വ്യർഥമായി തപസ്സും വ്രതവും ആചരിച്ച ഞാൻ, ഭാഗ്യഹീനമായ ഈ നിന്ദ്യജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കും.’ ഇവിടെ സീതയുടെ നിരാശ പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — ധർമത്തിന്റെ ഫലത്തെപ്പോലും അവൾ സംശയത്തോടെ കാണുന്നു. എങ്കിലും രാമനോട് അവൾക്കു ക്രോധമില്ല; അവന്റെ സുഖംമാത്രമാണ് അവൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത്. ‘വിനാശായ നിബദ്ധഭാവാ’ (വിനാശത്തിനായി ഹൃദയം ബന്ധിച്ചവൾ) എന്ന പദം കരുണാർദ്രമാണ് — പ്രേമംതന്നെയാണ് തന്റെ വിനാശത്തിനു കാരണം എന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. അനന്യദേവത്വം മുതലായ അഞ്ചു വ്രതങ്ങൾ പതിവ്രതയുടെ ധർമത്തിന്റെ സാരമാണ്; അവ നിഷ്ഫലമായോ എന്ന ചിന്ത അവളുടെ ശ്രദ്ധയുടെ പരീക്ഷണമാണ്. എന്നാൽ അവ ഉപേക്ഷിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ജീവിതംമാത്രം ഉപേക്ഷിക്കാനേ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ.
‘വിഷംകൊണ്ടോ മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രംകൊണ്ടോ ഞാൻ വേഗം ജീവൻ വെടിഞ്ഞേനെ; എന്നാൽ ഈ രാക്ഷസന്റെ ഭവനത്തിൽ എനിക്കു വിഷമോ ശസ്ത്രമോ തരാൻ ആരുമില്ല.’ പലവിധത്തിൽ ആലോചിച്ച്, ശോകത്താൽ തപിച്ച സീത തന്റെ മുടിപ്പിന്നൽ കൈയിലെടുത്ത്, ‘ഈ വേണികൊണ്ടു കെട്ടിത്തൂങ്ങി ഞാൻ വേഗം യമന്റെ സന്നിധിയിലെത്തും’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു. സർവാംഗങ്ങളും മൃദുവായ അവൾ ആ വൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖ പിടിച്ചുകൊണ്ട് അടുത്തുനിന്നു. രാമനെയും രാമാനുജനെയും തന്റെ കുലത്തെയും കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ശുഭാംഗിയുടെ മുന്നിൽ അപ്പോൾ ശോകമകറ്റുന്നതും ധൈര്യം പകരുന്നതും ലോകത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമായി കരുതപ്പെടുന്നതും മുമ്പും ഫലിച്ചിട്ടുള്ളതുമായ അനേകം നിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. രാമവിയോഗം കാരണം അഴിക്കാതിരുന്ന വേണി — അതുതന്നെ മരണത്തിന്റെ ഉപകരണമാകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു; ഇതാണ് കരുണരസത്തിന്റെ പരമബിന്ദു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അതോടെ കഥ വീണ്ടും പ്രത്യാശയിലേക്കു തിരിയുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകം (‘ഇതീവ സീതാ ബഹുധാ വിലപ്യ…’ — ഇങ്ങനെ സീത പലവിധത്തിൽ വിലപിച്ച്…) അധികമായുണ്ട്; അത് ഈ മുദ്രണത്തിലില്ല. അടുത്ത സർഗം ഈ നിമിത്തങ്ങളെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥