സർഗ്ഗം
ത്രിജടാസ്വപ്നം
രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രോധം, ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നകഥനം — രാമന്റെ വിജയം, രാവണന്റെയും രാക്ഷസരുടെയും വിനാശം, വിഭീഷണന്റെ ഉൽക്കർഷം, സീതയുടെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ
സീത ഇങ്ങനെ ഘോരമായി പറഞ്ഞതുകേട്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാക്ഷസിമാരിൽ ചിലർ ദുരാത്മാവായ രാവണനെ അറിയിക്കാൻ പോയി. ഭീകരരൂപിണികളായ മറ്റുചിലർ സീതയുടെ അടുത്തെത്തി, വീണ്ടും ഒരേ കാര്യംതന്നെ ഉന്നംവെക്കുന്ന, അനർഥകരമായ പരുഷവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘അനാര്യേ, പാപനിശ്ചയമുള്ള സീതേ, ഇന്ന് ഇപ്പോൾത്തന്നെ രാക്ഷസിമാർ നിന്റെ ഈ മാംസം ഇഷ്ടംപോലെ തിന്നും.’ ആ അനാര്യകളാൽ ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്ന സീതയെ കണ്ട്, ഉറക്കമുണർന്ന വൃദ്ധരാക്ഷസിയായ ത്രിജട ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അനാര്യകളേ, നിങ്ങൾ നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുകൊള്ളുക; സീതയെ നിങ്ങൾ തിന്നുകയില്ല. അവൾ ജനകന്റെ പ്രിയപുത്രിയാണ്, ദശരഥന്റെ പുത്രവധുവാണ്. രാക്ഷസരുടെ നാശത്തിനും ഇവളുടെ ഭർത്താവിന്റെ അഭ്യുദയത്തിനും കാരണമായ, ദാരുണവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഒരു സ്വപ്നം ഞാൻ ഇന്നു കണ്ടു.’ ത്രിജട ഉറക്കത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ ഉടനെയാണ് സംസാരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവളുടെ വാക്ക് സ്വപ്നത്തിന്റെ പുതുമയാർന്ന ഓർമയാണ്. ‘നിങ്ങളെത്തന്നെ തിന്നുക’ എന്ന അവളുടെ മറുപടി രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണിയെ അവരിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചുവിടുന്നു. അവൾ സീതയുടെ കുലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ജനകന്റെ പുത്രി, ദശരഥന്റെ പുത്രവധു — അതുവഴി രാജകുലത്തിന്റെ ഗൗരവം കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ടതാണ് എന്ന് അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിജട രാക്ഷസിയാണെങ്കിലും വിവേകമുള്ളവളാണ്; അവളുടെ വാർധക്യം അനുഭവത്തെയും അറിവിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വപ്നത്തിന്റെ ഫലം ആദ്യംതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രാക്ഷസരുടെ നാശം, രാമന്റെ അഭ്യുദയം. രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകളെക്കുറിച്ച് ‘ഏകാർഥം അനർഥാർഥം’ എന്നു കവി നിർദേശിക്കുന്നു — അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഒന്നുതന്നെ പറയുന്നു, സീതയെ തിന്നുന്ന കാര്യം. എന്നാൽ അവരുടെ ഇടയിൽത്തന്നെ വിവേകമുള്ള ഒരുവളുണ്ട്; അവൾ സ്വപ്നത്തിന്റെ ബലത്തിൽ മറ്റുള്ളവരെ തടയുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസിമാരുടെ കൂട്ടത്തിലും ഭേദം കാണപ്പെടുന്നു; എല്ലാ രാക്ഷസരും ഒരുപോലെയല്ല എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിജടയുടെ പ്രവേശം കഥയുടെ ദിശ മാറ്റുന്നു — ഭയത്തിൽനിന്ന് ആശയിലേക്ക്. സീത ഇപ്പോഴും മൗനമായിരിക്കുന്നു, കേൾവിക്കാരിയായി മാത്രം. അവൾ പിന്നീടു സംസാരിക്കും. ‘ഇന്ന്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സ്വപ്നത്തിന്റെ പുതുമയും, പുലർകാലത്തു കണ്ട സ്വപ്നം വേഗം ഫലിക്കുമെന്നതും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം, പുലർകാലസ്വപ്നം സത്യമായി ഫലിക്കുമെന്നാണ് ലോകവിശ്വാസം.
ത്രിജട ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്നിരുന്ന രാക്ഷസിമാരെല്ലാം ഭയന്ന് അവളോടു ചോദിച്ചു: ‘രാത്രിയിൽ നീ എങ്ങനെയുള്ള സ്വപ്നമാണ് കണ്ടത്, പറയൂ.’ അവരുടെ വായിൽനിന്നു വന്ന ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ത്രിജട തക്കസമയത്ത് സ്വപ്നത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘ആയിരം കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, ആനക്കൊമ്പുകൊണ്ടു നിർമിച്ച, ആകാശത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ദിവ്യപല്ലക്കിൽ സ്വയം കയറി, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വന്നു. ഇന്നു സ്വപ്നത്തിൽ, വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ച സീത സമുദ്രത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു വെളുത്ത പർവതത്തിൽ, സൂര്യനോടു ചേർന്ന പ്രഭയെപ്പോലെ, രാമനോടു ചേർന്നിരുന്നു. പിന്നെ രാഘവൻ പർവതംപോലെയുള്ള നാലുകൊമ്പുള്ള ഒരു മഹാഗജത്തിൽ കയറി ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ശോഭിച്ചു. പിന്നെ സൂര്യനെപ്പോലെ സ്വതേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച ആ രണ്ടുപേരും ജാനകിയുടെ അടുത്തെത്തി. ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന ആ ആനയുടെ മുന്നിൽ, ഭർത്താവിനാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട ജാനകി അതിന്റെ ചുമലിൽ ഇരുന്നു; ഭർത്താവിന്റെ മടിയിൽനിന്നു മുകളിലേക്കുയർന്ന് ആ കമലലോചന കൈകൾകൊണ്ടു ചന്ദ്രനെയും സൂര്യനെയും തലോടുന്നത് ഞാൻ കണ്ടു. പിന്നെ ആ രണ്ടു കുമാരന്മാരും വിശാലാക്ഷിയായ സീതയും ഇരിക്കുന്ന ആ ഗജശ്രേഷ്ഠൻ ലങ്കയുടെ മുകളിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. വെളുത്ത കാളകളെ പൂട്ടിയ, എട്ടു നുകങ്ങളുള്ള രഥത്തിൽ കാകുത്സ്ഥൻ സീതയോടൊപ്പം ഇവിടെ വന്നുചേർന്നു.’ സ്വപ്നശാസ്ത്രത്തിൽ വെളുത്ത നിറം, ആനപ്പുറത്തു കയറൽ, പർവതാരോഹണം, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ സ്പർശിക്കൽ എന്നിവ ശുഭഫലം നൽകുന്നവയാണെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ തലോടുന്നത് രാജ്യലാഭത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഇവിടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ഗോവിന്ദരാജന്റെ രാമായണഭൂഷണത്തിൽനിന്ന് ഇതിനുള്ള പ്രമാണം ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. എല്ലായിടത്തും വെളുത്ത നിറത്തിന്റെ ആവർത്തനം — മാല, വസ്ത്രം, പർവതം — ശുദ്ധിയുടെയും വിജയത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്. രാക്ഷസിമാർക്കു നൽകിയ ‘ഭയന്നവർ’ എന്ന വിശേഷണം ശ്രദ്ധേയമാണ് — സ്വപ്നം എന്നു കേട്ട മാത്രയിൽ അവർ ഭയന്നു; കാരണം, അവരും സ്വപ്നഫലങ്ങളിൽ വിശ്വസിക്കുന്നു. ആനക്കൊമ്പുകൊണ്ടുള്ള പല്ലക്ക്, ആയിരം കുതിരകൾ, വെളുത്ത പർവതം, സമുദ്രം — എല്ലാം ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും വിജയത്തിന്റെയും ചിത്രമാണ്. രാമൻ ഇവിടെ ഒരു യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, രാജാവിനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. സൂര്യനോടു ചേർന്ന പ്രഭയെപ്പോലെ സീത രാമനോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു — വേർപെടുത്താനാവായ്മയുടെ ഉപമ. നാലുകൊമ്പുള്ള ആന ഇന്ദ്രന്റെ വാഹനമായ ഐരാവതത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന് ഇന്ദ്രനു തുല്യമായ സ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആന ലങ്കയുടെ മുകളിൽ നിൽക്കുന്നത് ലങ്കാവിജയത്തിന്റെ വ്യക്തമായ അടയാളമാണ്. വെളുത്ത കാളകളെ പൂട്ടിയ എട്ടു നുകങ്ങളുള്ള രഥവും ശുഭമാണ്. സ്വപ്നത്തിന്റെ ഈ ഭാഗം ക്രമേണ വളരുന്നു — ആദ്യം പല്ലക്ക്, പിന്നെ പർവതം, പിന്നെ ആന, പിന്നെ ആകാശം, ഒടുവിൽ ലങ്കയുടെ മുകളിലുള്ള നില. ഇങ്ങനെ രാമസീതമാരുടെ ഉൽക്കർഷം പടിപടിയായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു, വിജയവും ക്രമേണ വന്നുചേരുമെന്നപോലെ. ഓരോ ദൃശ്യവും ത്രിജട ‘ഞാൻ കണ്ടു’ എന്നു പറയുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ സാക്ഷ്യത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു.
‘പിന്നെ മറ്റൊരിടത്ത്, സത്യപരാക്രമനും വീര്യവാനുമായ രാമനെ, സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുംകൂടി, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ചവനായി ഞാൻ കണ്ടു. സൂര്യനു തുല്യമായ ദിവ്യമായ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി, അവൻ വടക്കേ ദിക്കു നോക്കി പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ വിഷ്ണുവിന്റേതുപോലെ പരാക്രമമുള്ള രാമനെ, സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യ സീതയോടുംകൂടി, ഞാൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടു.’ പിന്നെ ത്രിജട നിഗമനം പറയുന്നു: ‘പാപികൾക്കു സ്വർഗം ജയിക്കാനാവാത്തതുപോലെ, മഹാതേജസ്വിയായ രാമനെ സുരന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ രാക്ഷസർക്കോ മറ്റാർക്കെങ്കിലുമോ ജയിക്കാനാവില്ല.’ പുഷ്പകം രാവണന്റെ വിമാനമാണ്; അതിൽ രാമൻ കയറുന്നത് രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം രാമനിലേക്കു കൈമാറുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വടക്കേ ദിക്ക് അയോധ്യയുടെ ദിക്കാണ് — തിരിച്ചുവരവിന്റെയും വിജയത്തിന്റെയും സൂചന. ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ (18.2–22.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ; അവിടെ സ്വപ്നം ഇത്രയും വിസ്തൃതമല്ല. ‘വിഷ്ണുപരാക്രമൻ’ എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പാപികൾക്കു സ്വർഗം ജയിക്കാനാവില്ല എന്ന ഉപമ ധർമത്തിന്റെ അജയ്യത കാണിക്കുന്നു. ത്രിജട സ്വപ്നം വർണിച്ചശേഷം അതിന്റെ അർഥവും സ്വയം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; ഇത് അവളുടെ ബുദ്ധിശക്തി കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ അജയ്യത അവൾ സ്വപ്നത്തിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, അവന്റെ ധർമത്തിൽനിന്നും ഊഹിക്കുന്നു — പാപികൾ സ്വർഗം ജയിക്കാത്തതുപോലെ അധർമികൾ ധർമിഷ്ഠനെ ജയിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സ്വപ്നം ഒരു നീതിവാക്യമായി പരിണമിക്കുന്നു. പുഷ്പകം ആദ്യം കുബേരന്റേതായിരുന്നു, പിന്നെ രാവണൻ അതു തട്ടിയെടുത്തു; പിന്നീട് രാമൻ അതിൽ കയറി അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങും, പിന്നീട് കുബേരനു തിരിച്ചുനൽകും. അതിനാൽ സ്വപ്നത്തിലെ പുഷ്പകാരോഹണം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ അന്തിമസംഭവത്തിന്റെ വ്യക്തമായ മുൻദർശനമാണ്. സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ രാമൻ — സമ്പൂർണമായ കുടുംബം വീണ്ടും ഒന്നുചേർന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു.
‘രാവണനെയും ഞാൻ കണ്ടു — തല മൊട്ടയടിച്ച്, എണ്ണയിൽ കുളിച്ച്; ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മദിച്ച്, കുടിച്ചുകൊണ്ട്, അരളിപ്പൂമാല അണിഞ്ഞ് അവൻ ഇന്നു പുഷ്പകവിമാനത്തിൽനിന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. പിന്നെയും മൊട്ടത്തലയനായി, കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച്, ഒരു സ്ത്രീ അവനെ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു. കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ, ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന കുറിക്കൂട്ടും അണിഞ്ഞ്, എണ്ണ കുടിച്ചുകൊണ്ട്, ചിരിച്ചും നൃത്തംചെയ്തും, ഭ്രാന്തചിത്തനായി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങി, അവൻ ഒരു കഴുതപ്പുറത്ത് വേഗത്തിൽ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. പിന്നെയും ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ ഭയംകൊണ്ടു മോഹിതനായി കഴുതപ്പുറത്തുനിന്നു തലകീഴായി ഭൂമിയിൽ വീണു. പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, സംഭ്രാന്തനായി, ഭയാർത്തനായി, മദംകൊണ്ടു വിഹ്വലനായി, ഉന്മത്തരൂപനായി, ദിഗംബരനായി (നഗ്നനായി), ഒട്ടേറെ ദുർവാക്കുകൾ പുലമ്പിക്കൊണ്ട്, ദുർഗന്ധമുള്ളതും സഹിക്കാനാവാത്തതും ഘോരവും ഇരുണ്ടതും നരകംപോലെയുള്ളതുമായ ഒരു മലച്ചെളിയിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെ മുങ്ങി. തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ട അവൻ ചെളിയില്ലാത്ത ഒരു തടാകത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച, ദേഹമാകെ ചെളി പുരണ്ട, കറുത്ത ഒരു യുവതി ദശഗ്രീവനെ കഴുത്തിൽ കെട്ടി യമന്റെ ദിക്കിലേക്കു വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.’ സ്വപ്നശാസ്ത്രത്തിൽ തല മൊട്ടയടിക്കൽ, എണ്ണതേക്കൽ, ചുവന്ന വസ്ത്രം, കഴുതപ്പുറത്തു കയറൽ, തെക്കോട്ടു പോകൽ എന്നിവ മരണത്തിന്റെ സൂചനകളാണ്. തെക്കേ ദിക്ക് യമന്റെ ദിക്കാണ്. കറുത്ത യുവതി മൃത്യുദേവതതന്നെയാണ്; അവൾ അവനെ കഴുത്തിൽ കെട്ടി വലിക്കുന്നു. രാമന്റെ വെളുത്ത നിറത്തിനു വിപരീതമായി രാവണന് ചുവപ്പും കറുപ്പും കവി ബോധപൂർവം ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഇവിടെയും 22–28 ശ്ലോകങ്ങളിലെ പല അർധശ്ലോകങ്ങളും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. രാവണന്റെ പതനം പുഷ്പകത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു — രാമൻ പിന്നീടു കയറാനിരിക്കുന്ന വിമാനത്തിൽനിന്നുതന്നെ രാവണൻ വീഴുന്നു. ഇങ്ങനെ രണ്ടുപേരുടെയും വിപരീതഗതികൾ ഒരേ പ്രതീകത്തിൽ സമ്മേളിക്കുന്നു. മദ്യം, നഗ്നത, ദുർവാക്ക്, മലച്ചെളി — ഇവ ശാരീരികമരണം മാത്രമല്ല, രാവണന്റെ നൈതികപതനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴുത അശുഭവാഹനമാണ്; രാജാവിന്റെ ഗൗരവത്തിനു നേർവിപരീതം. സ്ത്രീയാൽ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു സ്ത്രീയെ ബലമായി കൊണ്ടുവന്നവൻ ഒരു സ്ത്രീയാൽത്തന്നെ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് കാവ്യനീതി. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം പ്രത്യേകിച്ചും വൾഗേറ്റിൽ വർധിച്ചിരിക്കുന്നു — രാവണപതനത്തിന്റെ അനേകം ദൃശ്യങ്ങൾ ക്രമമായി വരുന്നു, ഓരോന്നും മുമ്പത്തേതിനെക്കാൾ അപമാനകരം. പുഷ്പകത്തിൽനിന്നുള്ള വീഴ്ച, കഴുതപ്പുറത്തുനിന്നുള്ള വീഴ്ച, മലച്ചെളിയിലെ മുങ്ങൽ, കറുത്ത സ്ത്രീയുടെ വലിച്ചിഴയ്ക്കൽ — ഇങ്ങനെ നാലുവിധത്തിലുള്ള പതനം. ചെളിയില്ലാത്ത തടാകം എന്നത് വിചിത്രമായ ഒരു ദൃശ്യമാണ് — സ്വപ്നത്തിന്റെ പൊരുത്തക്കേടുതന്നെയാണ് അതിന്റെ സവിശേഷത.
‘അതുപോലെ അവിടെ മഹാബലനായ കുംഭകർണനെയും ഞാൻ കണ്ടു. രാവണന്റെ പുത്രന്മാരെല്ലാം തല മൊട്ടയടിച്ച്, എണ്ണയിൽ കുളിച്ചിരുന്നു; ദശഗ്രീവൻ പന്നിപ്പുറത്തും ഇന്ദ്രജിത്ത് ശിംശുമാരത്തിന്റെ (മുതലയുടെ) പുറത്തും കുംഭകർണൻ ഒട്ടകപ്പുറത്തും തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. അവിടെ ഒരാളായി വിഭീഷണനെ മാത്രം ഞാൻ കണ്ടു — വെൺകൊറ്റക്കുടയോടെ, വെളുത്ത മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച്, വെളുത്ത ചന്ദനം പൂശി, ശംഖദുന്ദുഭികളുടെ നാദവും നൃത്തഗീതങ്ങളുംകൊണ്ട് അലംകൃതനായി. പർവതംപോലെയുള്ള, മേഘഗർജനംപോലെ ശബ്ദിക്കുന്ന, നാലുകൊമ്പുള്ള ഒരു ദിവ്യഗജത്തിൽ കയറി അവൻ തന്റെ നാലു സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു. ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന വസ്ത്രവും ധരിച്ച്, മദ്യപിക്കുന്ന രാക്ഷസരുടെ, ഗീതവാദ്യഘോഷം നിറഞ്ഞ ഒരു വലിയ സമാജവും നടന്നു.’ വിഭീഷണനെ രാമനെപ്പോലെതന്നെ വെളുത്ത നിറത്തിലാണ് ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് — അവന്റെ രാജ്യാഭിഷേകം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വെൺകൊറ്റക്കുട രാജചിഹ്നമാണ്. വിഭീഷണനോടൊപ്പം നാലു സചിവന്മാർ രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കുമെന്ന യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവം ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി കാണപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം ഒരു പകുതികൊണ്ടു മാത്രമേ രചിച്ചിട്ടുള്ളൂ. രാക്ഷസരുടെ സമാജവും മദ്യപാനവും ചുവന്ന വേഷവും — ഇതും വിനാശത്തിന്റെ പൂർവരൂപമാണ്. ഓരോ രാക്ഷസനും വ്യത്യസ്തമായ അശുഭവാഹനത്തിൽ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോകുന്നു — പന്നി, ശിംശുമാരം, ഒട്ടകം — ഇവയെല്ലാം സ്വപ്നത്തിൽ മരണത്തിന്റെ വാഹനങ്ങളാണ്. വിഭീഷണൻ മാത്രം ആനപ്പുറത്ത് ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നു; ഇത് ഉൽക്കർഷത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ശംഖദുന്ദുഭിനാദവും നൃത്തഗീതങ്ങളും രാജ്യാഭിഷേകോത്സവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണകുലത്തിലെ ധർമനിഷ്ഠനായ ഒരുവൻ മാത്രം ജീവിക്കും, രാജ്യവും നേടും. ഒരു വലിയ സമാജം നടന്നു — രാക്ഷസരുടെ പാനഗോഷ്ഠി — ഇതും സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടു; അത് അവരുടെ അവസാനത്തെ ഉത്സവംപോലെയാണ്, അതിനുശേഷം വിനാശം. ചുവന്ന മാലയും ചുവന്ന വസ്ത്രവും ധരിച്ച രാക്ഷസർ രാവണന്റെ വേഷം പിന്തുടരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വിധിയും അവർ അനുഭവിക്കും.
‘കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ ഈ ലങ്കാപുരി, ഗോപുരങ്ങളും തോരണങ്ങളും തകർന്ന് സമുദ്രത്തിൽ വീണുകിടക്കുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു. രാവണൻ കാത്തുരക്ഷിക്കുന്ന ലങ്ക, രാമന്റെ ദൂതനായ വേഗശാലിയായ ഒരു വാനരനാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടതായി ഞാൻ സ്വപ്നത്തിൽ കണ്ടു. ചാരംമൂടി വരണ്ട ലങ്കയിൽ എല്ലാ രാക്ഷസസ്ത്രീകളും എണ്ണ കുടിച്ച് മദിച്ച്, ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദിച്ച്, പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നതു ഞാൻ കണ്ടു. കുംഭകർണൻ മുതലായ ഈ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച് ചാണകക്കുളത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.’ മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ത്രിജട, സാരമറിയാതെ, ഭാവി പറയുന്നു — ഹനുമാൻതന്നെയാണ് ആ ‘രാമന്റെ ദൂതനായ വാനരൻ’; ഇതേ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന് അവൻ ഇതു കേൾക്കുന്നു; പിന്നീട് അവൻ ലങ്കയെ ദഹിപ്പിക്കും. ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. എണ്ണകുടിക്കൽ, ചിരി, ചാണകക്കുളത്തിലെ പ്രവേശം — ഇവയെല്ലാം അശുഭമായ സ്വപ്നലക്ഷണങ്ങളാണ്. കഥയ്ക്കുള്ളിലെ വിരോധാഭാസം — കേൾവിക്കാരൻതന്നെയാണ് സ്വപ്നത്തിലെ നായകൻ. സമുദ്രത്തിൽ വീണ ലങ്ക എന്ന ചിത്രം നഗരത്തിന്റെ സമ്പൂർണവിനാശം കാണിക്കുന്നു — സമുദ്രം കാത്തുരക്ഷിച്ചിരുന്നത് സമുദ്രത്തിൽത്തന്നെ മുങ്ങുന്നു. രാക്ഷസസ്ത്രീകളുടെ എണ്ണകുടിയും ചിരിയും ഉന്മാദത്തിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും കലർപ്പാണ്. ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചു ചാണകക്കുളത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതും മരണസൂചകമാണ്. ‘രാവണനാൽ കാത്തുരക്ഷിക്കപ്പെട്ട’ എന്ന വിശേഷണം വിരോധാഭാസത്തെ കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതാക്കുന്നു — മഹാബലൻ കാത്തുരക്ഷിച്ചിട്ടും പുരി ഒരൊറ്റ വാനരനാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെത്തന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന സംഭവം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘ഇവിടെനിന്നു മാറിപ്പോകുവിൻ, നോക്കുവിൻ — രാഘവൻ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കും. അത്യന്തം അമർഷമുള്ള അവൻ രാക്ഷസരോടൊപ്പം നിങ്ങളെയും കൊല്ലിക്കും. തനിക്കു പ്രിയയും ഏറെ ആദരണീയയും വനവാസത്തിൽ തന്നെ അനുഗമിച്ചവളുമായ ഭാര്യ ഭർത്സിക്കപ്പെടുന്നതോ ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നതോ രാഘവൻ പൊറുക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ക്രൂരവാക്കുകൾ മതി, സാന്ത്വനംതന്നെ പറയുക; നമുക്കു വൈദേഹിയോട് അപേക്ഷിക്കാം — അതാണ് എനിക്ക് ഇഷ്ടം. ദുഃഖിതയായ ആർക്കുവേണ്ടി ഇത്തരമൊരു സ്വപ്നം കാണപ്പെടുന്നുവോ, അവൾ അനേകം ദുഃഖങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തയായി അനുത്തമമായ പ്രിയം നേടും. രാക്ഷസിമാരേ, ഭർത്സിക്കപ്പെട്ടവളാണെങ്കിലും അവളോടു യാചിക്കുവിൻ; കൂടുതൽ പറഞ്ഞിട്ട് എന്ത്? രാഘവനിൽനിന്നു രാക്ഷസർക്കു ഘോരമായ ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. പ്രണാമംകൊണ്ടു പ്രസാദിക്കുന്ന മൈഥിലിയായ ജനകപുത്രി മഹാഭയത്തിൽനിന്നു നിങ്ങളെ രക്ഷിക്കാൻ മതിയായവളാണ്.’ ഇവിടെ ത്രിജടയുടെ പ്രായോഗികബുദ്ധി കാണാം — സ്വപ്നത്തിലൂടെ ഭാവി അറിഞ്ഞ് അവൾ ഉടൻതന്നെ പക്ഷം മാറുന്നു. പ്രണാമംകൊണ്ടു പ്രസാദിക്കുന്നവൾ എന്നത് സീതയുടെ ദയാലുത്വത്തിന്റെ സ്തുതിയാണ്; പിന്നീട് യുദ്ധാനന്തരം സീതതന്നെ രാക്ഷസിമാരെ ഹനുമാനിൽനിന്നു രക്ഷിക്കും — അത് ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വിവക്ഷയാ കിം’ (കൂടുതൽ പറഞ്ഞിട്ട് എന്ത്) എന്ന ചോദ്യംകൊണ്ട് നിരർഥകമായ വാദം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു. ത്രിജടയുടെ വാക്കിലെ ‘മമ രോചതേ’ (എനിക്ക് ഇഷ്ടം) എന്ന പദം അവളുടെ സ്വതന്ത്രനിർണയം കാണിക്കുന്നു. അവൾ രാവണന്റെ ആജ്ഞയല്ല, സ്വപ്നത്തിന്റെ സത്യമാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ‘ഭർത്സിതാമപി യാചധ്വം’ — മുമ്പ് ആരെ ഭർത്സിച്ചുവോ അവളോടുതന്നെ ഇപ്പോൾ യാചിക്കുവിൻ — ഈ വിപര്യയം രാക്ഷസിമാരുടെ ഭയത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ തന്റെ ഭാര്യയുടെ അപമാനം ക്ഷമിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ ആത്മരക്ഷയ്ക്കുതന്നെ സീതയുടെ പ്രസാദം ആവശ്യമാണ്. ത്രിജട സീതയെ ‘മൈഥിലി, ജനകപുത്രി’ എന്നു രണ്ടുതവണ കുലനാമംകൊണ്ടു നിർദേശിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ രാജകുലീനത്വവും കരുണാശീലവും ഒരേസമയം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു.
‘മാത്രമല്ല, വിശാലാക്ഷിയായ ഇവളുടെ അംഗങ്ങളിൽ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഒരു വിരൂപലക്ഷണംപോലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഛായയുടെ (കാന്തിയുടെ) മങ്ങൽ മാത്രമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖം എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ദുഃഖം അർഹിക്കാത്ത ഈ ദേവി ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു. വൈദേഹിയുടെ ലക്ഷ്യസിദ്ധിയും രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വിനാശവും രാഘവന്റെ വിജയവും അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു. ഇവൾക്ക് ഒരു വലിയ പ്രിയവാർത്ത കേൾക്കാനുള്ളതിന്റെ നിമിത്തമാണിത് — താമരയിതൾപോലെ നീണ്ട ഇവളുടെ കണ്ണു തുടിക്കുന്നതു കാണുന്നു. ദാക്ഷിണ്യമുള്ള ഇവളുടെ ഇടത്തേ ബാഹു പെട്ടെന്ന് ചെറുതായി രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞു വിറയ്ക്കുന്നു. പിടിയാനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെയുള്ള, അനുത്തമമായ ഇടത്തേ തുട വിറച്ചുകൊണ്ട്, രാഘവൻ മുന്നിൽ വന്നുനിൽക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ശാഖയിലെ കൂട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച ഒരു പക്ഷി, ഉത്തമമായ സാന്ത്വനവാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, ‘സുസ്വാഗതം’ എന്ന വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, ഹർഷത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.’ അപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ വിജയവാർത്തകൊണ്ടു ഹർഷിതയായ, ലജ്ജാശീലയായ ബാല സീത പറഞ്ഞു: ‘അതു സത്യമായാൽ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകും.’ സ്ത്രീകൾക്ക് ഇടത്തേ അംഗങ്ങൾ തുടിക്കുന്നതു ശുഭമാണെന്നു ശകുനശാസ്ത്രം — കണ്ണ്, ബാഹു, തുട എന്ന ക്രമത്തിൽ ഇടത്തേ അംഗങ്ങൾ തുടിക്കുന്നു. പക്ഷിയുടെ മധുരസ്വരവും ശുഭശകുനമാണ്. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് (ഉപജാതിയിൽ) രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. അവസാനശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ — അവിടെ സീതയുടെ ഉദാരത വെളിപ്പെടുന്നു: തന്നെ ഭർത്സിച്ചവർക്കുപോലും ശരണമാകാൻ അവൾ ഒരുക്കമാണ്. സീതയുടെ ശരീരത്തിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം ത്രിജട കാണുന്നില്ല — ഛായയുടെ മങ്ങൽ മാത്രം, അതായത് താൽക്കാലികമായ മ്ലാനത, ഭാഗ്യദോഷമല്ല. അവളുടെ ലക്ഷണജ്ഞാനം സാമുദ്രികശാസ്ത്രത്തിലുള്ള പരിചയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയുടെ അവസാനവാക്ക് ലജ്ജയും ഹർഷവും കലർന്നതാണ്; ‘ഹ്രീമതി’ (ലജ്ജാശീല) എന്ന വിശേഷണം അവളുടെ ശാലീനതയെ ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു. ‘ഭവേയം ശരണം ഹി വഃ’ (ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു ശരണമാകും) എന്നത് അവളുടെ ക്ഷമാശീലത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷമാണ്; യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ഇതു നേരിട്ടു കാണാം. ശാഖയിലെ കൂട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച പക്ഷി ‘സുസ്വാഗതം’ എന്നു പറയുന്നതുപോലെ — സ്വാഗതവചനം പതിസമാഗമത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ സ്വപ്നവും ശകുനങ്ങളും ചേർന്ന് സീതയുടെ നിരാശയെ ആശയാക്കി മാറ്റുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾ വീണ്ടും നിരാശയാകും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥