॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 26-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതയുടെ കരുണവിലാപവും പ്രാണത്യാഗനിശ്ചയവും

ഉന്മത്തയെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന സീത, രാവണനെ നിരാകരിക്കൽ, രാമൻ വരാത്തതിന്റെ കാരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, ലങ്കാവിനാശത്തിന്റെ പ്രവചനം, പ്രാണത്യാഗസങ്കല്പം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്ന മുഖത്തോടെ, മുഖം താഴ്ത്തി, ബാലയായ ജനകപുത്രി വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഉന്മത്തയെപ്പോലെ, പ്രമത്തയെപ്പോലെ, ഭ്രാന്തചിത്തയെപ്പോലെ ശോകിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ഒരു കൊച്ചുപെൺകിടാവിനെപ്പോലെ നിലത്തു കിടന്ന് ഉരുണ്ടുപിടഞ്ഞു. ഈ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ അവളുടെ മനസ്സിന്റെ വിക്ഷേപം കാണിക്കുന്നു — ഉന്മാദംപോലെ, പ്രമാദംപോലെ, ഭ്രമംപോലെ, ഒരു ബാലികയുടെ ചേഷ്ടപോലെ. അവൾ പറഞ്ഞു: ‘രാഘവൻ അശ്രദ്ധനായിരുന്ന സമയത്ത്, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപമെടുക്കുന്ന രാക്ഷസനായ രാവണൻ, നിലവിളിക്കുന്ന എന്നെ ബലമായി ഞെരിച്ചു പിടിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു.’ ‘പ്രമത്തൻ’ (അശ്രദ്ധൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മാരീചമൃഗത്തെ പിന്തുടർന്ന് രാമൻ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് അകലേക്കു പോയ സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഇപ്പോൾ രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായി, കഠിനമായി ഭർത്സിക്കപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി ചിന്തിച്ചിരിക്കുന്ന എനിക്കു ജീവിക്കാൻ ഉത്സാഹമില്ല. മഹാരഥനായ രാമനില്ലാതെ രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിൽ വസിക്കുന്ന എനിക്കു ജീവിതംകൊണ്ടോ ധനംകൊണ്ടോ ആഭരണങ്ങൾകൊണ്ടോ ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല.’ ഇവിടെ സീത ധനത്തെയും ആഭരണങ്ങളെയും പുല്ലുപോലെ കാണുന്നു — രാവണൻ പ്രലോഭനമായി കാണിച്ച ഐശ്വര്യങ്ങളെല്ലാം ഇവിടെ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്രോശതീ ബലാത്’ (നിലവിളിക്കുന്നവളെ ബലമായി) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവളുടെ അപഹരണത്തിന്റെ ഹിംസയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ ‘ബാലാ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ അസഹായതയും കോമളതയും വെളിപ്പെടുന്നു. കവി ഇവിടെ സീതയുടെ ശോകം ബാഹ്യചേഷ്ടകളിലൂടെ മാത്രമാണ് കാണിക്കുന്നത് — കണ്ണുനീർ, താഴ്ത്തിയ മുഖം, നിലത്തുരുളൽ. ഇതിലൂടെ വായനക്കാരൻ അവളുടെ ഉള്ളിലെ അവസ്ഥ സ്വയം ഊഹിച്ചെടുക്കുന്നു. ‘ജീവിതും ന ഉത്സഹേ’ (ജീവിക്കാൻ ഉത്സാഹമില്ല) എന്ന വാക്യം സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിലെ നിശ്ചയത്തെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാരുടെ നടുവിലുള്ള വാസംതന്നെ അവൾക്കു മരണത്തെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖമാണ്.

‘ഇത്ര വലിയ ദുഃഖംകൊണ്ടുപോലും പൊട്ടിപ്പിളരാത്ത എന്റെ ഈ ഹൃദയം തീർച്ചയായും കല്ലുകൊണ്ടുള്ളതാണ്, അല്ലെങ്കിൽ ജരാമരണങ്ങളില്ലാത്തതാണ്. അവനിൽനിന്നു വേർപെട്ടിട്ടും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും പാപജീവിതം നയിച്ച് ജീവൻ ധരിക്കുന്ന അനാര്യയും അസതിയുമായ എന്നെ ധിക്കാരം!’ ഇവിടെ അവൾ തന്നെത്തന്നെയാണ് നിന്ദിക്കുന്നത് — ഭർത്താവില്ലാത്ത ജീവിതം അവൾ പാപമായി കരുതുന്നു. പിന്നെ അവൾ രാവണനെക്കുറിച്ചു പറയുന്നു: ‘ആ നിശാചരനെ ഇടത്തേ കാലുകൊണ്ടുപോലും ഞാൻ തൊടുകയില്ല; പിന്നെ നിന്ദ്യനായ അവനെ കാമിക്കുന്ന കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? നിരസിക്കപ്പെടുന്നത് എന്താണെന്ന് അവനറിയില്ല; തന്നെത്തന്നെയോ തന്റെ കുലത്തെയോ അവനറിയില്ല; ക്രൂരസ്വഭാവംകൊണ്ട് അവൻ എന്നെ പ്രാർഥിക്കാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നു.’ ‘വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ടാലും, പിളർക്കപ്പെട്ടാലും, ഛിന്നഭിന്നമാക്കപ്പെട്ടാലും, തീയിൽ ആളിക്കത്തിക്കപ്പെട്ടാലും ഞാൻ രാവണനെ സമീപിക്കുകയില്ല; നിങ്ങൾ ഏറെനേരം പുലമ്പിയിട്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ എന്ന് അവൾ രാക്ഷസിമാരോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ക്രിയാപദങ്ങളുടെ ക്രമം മുറിക്കലിൽനിന്നു ദഹിപ്പിക്കലിലേക്കു വളരുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇടത്തേ കാൽ അത്യന്ത തിരസ്കാരത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ‘നിരസിക്കപ്പെടുന്നത് എന്താണെന്ന് അറിയില്ല’ എന്ന വാക്കിൽ രാവണന്റെ നിർലജ്ജത നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു — ‘ഇല്ല’ എന്നു കേട്ടിട്ടും അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആറാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല, വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ‘അസതി’ എന്ന ആത്മനിന്ദ അവളുടെ ഏതെങ്കിലും ദോഷത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നില്ല; മറിച്ച്, ഭർത്താവിൽനിന്നു വേർപെട്ടിരിക്കെ ജീവൻ ധരിക്കുന്നതുതന്നെ ഒരു അപരാധംപോലെ അവൾ കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ഉൽക്കർഷം വെളിപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ കുലത്തെയും അവൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പുലസ്ത്യവംശത്തിൽ ജനിച്ചവൻ ഇത്തരമൊരു കർമം ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് നിന്ദ.

‘രാഘവൻ പ്രസിദ്ധനാണ്, പ്രാജ്ഞനാണ്, കൃതജ്ഞനാണ്, കരുണയുള്ളവനാണ്, സദാചാരിയാണ്; എന്നിട്ടും എന്റെ ഭാഗ്യക്ഷയംകൊണ്ട് അവൻ കരുണയില്ലാത്തവനായിത്തീർന്നുവോ എന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു. ജനസ്ഥാനത്ത് ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെ നിഗ്രഹിച്ച അവൻ എന്തുകൊണ്ട് എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല? അല്പവീര്യനായ രാക്ഷസൻ രാവണനാണ് എന്നെ തടവിലാക്കിയിരിക്കുന്നത്; എന്റെ ഭർത്താവാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊല്ലാൻ തീർച്ചയായും സമർഥനാണ്. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ വിരാധനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിച്ച ആ രാമൻ എന്തുകൊണ്ട് എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല?’ അവൾതന്നെ ഉത്തരം തേടുന്നു: ‘ലങ്ക സമുദ്രമധ്യത്തിലാണ്, ആക്രമിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണ് എന്നതു ശരിതന്നെ; എങ്കിലും രാഘവന്റെ ബാണങ്ങളുടെ ഗതിക്കു തടസ്സമുണ്ടാവുകയില്ല. രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയ പ്രിയഭാര്യയുടെ അടുത്തേക്ക് ദൃഢപരാക്രമനായ രാമൻ വരാത്തതിന്റെ കാരണം എന്തായിരിക്കും? ഞാൻ ഇവിടെയുണ്ടെന്ന് ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ അറിയുന്നില്ല എന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു; അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ ആ തേജസ്വി ഈ ധർഷണം എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ ഇവിടെ സീതയുടെ തർക്കം പടിപടിയായി മുന്നേറുന്നു — പരാക്രമത്തിൽ സംശയമില്ല, സമുദ്രവും തടസ്സമല്ല, അതിനാൽ അറിയായ്മതന്നെയാണ് കാരണം എന്ന് അവൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു. രാമൻ മുമ്പു ചെയ്ത കർമങ്ങൾ — ജനസ്ഥാനവിജയവും വിരാധവധവും — അവളുടെ വിശ്വാസത്തിന് ആധാരമാണ്. ‘രാവണൻ അല്പവീര്യൻ’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ബലവുമായി തുലനം ചെയ്തു പറഞ്ഞതാണ്. ‘നിരനുക്രോശൻ’ (കരുണയില്ലാത്തവൻ) എന്ന ശങ്കപോലും ‘മദ്ഭാഗ്യസംക്ഷയാത്’ (എന്റെ ഭാഗ്യക്ഷയത്താൽ) എന്ന പദംകൊണ്ടു മൃദുവാക്കപ്പെടുന്നു — ദോഷം രാമന്റേതല്ല, തന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റേതുതന്നെ. ഈ ഭാഗത്ത് ‘സ മാം കിം നാഭിപദ്യതേ’ (അവൻ എന്തുകൊണ്ട് എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല) എന്ന വാക്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ കാത്തിരിപ്പിന്റെ വ്യാകുലത വെളിപ്പെടുന്നു. അവളുടെ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം ലഭിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അവൾതന്നെ കാരണങ്ങൾ സങ്കല്പിക്കുന്നു. വിരാധന്റെ പേര് അവളുടെ ഓർമയിൽ പ്രത്യേകം നിലനിൽക്കുന്നു; കാരണം, മുമ്പ് അവനും അവളെ പിടിച്ചെടുത്തിരുന്നു, രാമനാണ് അവളെ മോചിപ്പിച്ചത്. അതിനാൽ അവളുടെ ആശ അനുഭവത്തിൽ വേരൂന്നിയതാണ്, വെറും സങ്കല്പമല്ല.

‘ഞാൻ അപഹരിക്കപ്പെട്ടതറിഞ്ഞ് രാഘവനെ അറിയിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്ന ആ ഗൃധ്രരാജനും യുദ്ധത്തിൽ രാവണനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. എന്നെ രക്ഷിക്കാനായി പാഞ്ഞെത്തി, രാവണവധത്തിനായി ഉറച്ചുനിന്ന ആ ജടായു വൃദ്ധനായിരുന്നിട്ടും മഹത്തായ കർമം ചെയ്തു.’ ഇവിടെ ജടായുവിന്റെ വാർധക്യവും അവന്റെ സാഹസവും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഞാൻ ഇവിടെയുണ്ടെന്നു രാഘവൻ അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ, ക്രുദ്ധനായ അവൻ ഇന്നുതന്നെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു ലോകത്തെ രാക്ഷസരില്ലാത്തതാക്കുമായിരുന്നു; ലങ്കാപുരിയെ ദഹിപ്പിക്കുമായിരുന്നു, മഹാസമുദ്രത്തെയും ദഹിപ്പിക്കുമായിരുന്നു, നീചനായ രാവണന്റെ കീർത്തിയും പേരും നശിപ്പിക്കുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ നാഥന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസിമാരുടെ വീടുതോറും, ഇപ്പോൾ ഞാൻ കരയുന്നതുപോലെതന്നെ, കരച്ചിൽ ഉയരും; സംശയമില്ല.’ ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ അന്വേഷിച്ചെത്തി രാക്ഷസരുടെ ലങ്കയെ അങ്ങനെയാക്കും; അവർ രണ്ടുപേരും കണ്ടുകഴിഞ്ഞ ശത്രു ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കുകയില്ല. ചിതപ്പുക നിറഞ്ഞ വഴികളോടെ, കഴുകക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലംകൃതമായി, ലങ്ക അധികം താമസിയാതെ ശ്മശാനംപോലെയാകും.’ ‘അധികം താമസിയാതെ ഞാൻ ഈ മനോരഥം നേടും; നിങ്ങൾ പോകുന്ന ഈ ദുർമാർഗം നിങ്ങൾക്കെല്ലാം വിപര്യയമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്’ എന്ന് അവൾ രാക്ഷസിമാരോടു പറയുന്നു. ഇവിടെ സീതയുടെ ശോകം ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നു; വിലാപം പ്രവചനത്തിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘ഞാൻ കരയുന്നതുപോലെ അവരും’ എന്ന വാക്കിൽ ന്യായത്തിന്റെയും പ്രതിഫലത്തിന്റെയും ഭാവമുണ്ട് — രാക്ഷസർ നൽകിയ ദുഃഖം അവരിലേക്കുതന്നെ തിരിച്ചെത്തും. ചിതയുടെ പുകയും കഴുകന്മാരുടെ വലയവും എന്ന ചിത്രം യുദ്ധാനന്തരമുള്ള ലങ്കയുടെ ദശ മുൻകൂട്ടി കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ലങ്കയുടെ ശ്മശാനരൂപം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ സീതയുടെ വാക്ക് ഒരു ശാപംപോലെയല്ല, ധർമനിയമത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷംപോലെയാണ് — അധർമത്തിന്റെ ഫലം നിശ്ചിതമാണ്. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ കണ്ടാൽ മാത്രം മതി, ശത്രു ജീവിക്കുകയില്ല എന്ന വാക്ക് അവരുടെ പരാക്രമത്തിലുള്ള അവളുടെ ദൃഢവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ജടായുവിന്റെ ത്യാഗം സീത കൃതജ്ഞതയോടെ ഓർക്കുന്നു — ഒരു പക്ഷിപോലും ധർമത്തിനുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു.

‘ലങ്കയിൽ കാണുന്ന തരത്തിലുള്ള അശുഭലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ട് അധികം താമസിയാതെ അതിന്റെ പ്രഭ നശിക്കും. പാപിയായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾ, ആക്രമിക്കാനാവാത്ത ലങ്കപോലും വിധവയായ യുവതിയെപ്പോലെ വാടിക്കരിയും. പുണ്യോത്സവങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ, രാക്ഷസരോടുകൂടിയ ഈ പുരിയും ഭർത്താവു നഷ്ടപ്പെട്ട സ്ത്രീയെപ്പോലെയാകും. വീടുതോറും കരയുന്ന, ദുഃഖാർത്തകളായ രാക്ഷസകന്യകമാരുടെ ശബ്ദം അധികം വൈകാതെ ഞാൻ തീർച്ചയായും കേൾക്കും. രാമന്റെ സായകങ്ങളാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട ലങ്ക ഇരുട്ടു നിറഞ്ഞതും പ്രകാശം കെട്ടതും രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടതുമാകും.’ ഇവിടെ വിധവയുടെ ഉപമ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — നഗരം ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെ, രാജാവ് അവളുടെ ഭർത്താവിനെപ്പോലെ. സീത സ്വയം പതിവിയോഗിനിയാണ്; അതിനാൽ വിയോഗത്തിന്റെ ദുഃഖം അവൾക്കു നന്നായി അറിയാം; അതുതന്നെ അവൾ ലങ്കയുടെ ഭാവിയായി കാണുന്നു. എന്നാൽ ഇതെല്ലാം ഒരു വ്യവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു: ‘ശൂരനും ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ളവനുമായ ആ രാമൻ ഞാൻ രാക്ഷസന്റെ ഭവനത്തിൽ കഴിയുന്നുണ്ടെന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ.’ ഇങ്ങനെ പ്രവചനം വീണ്ടും ‘എങ്കിൽ’ എന്ന സംശയത്തിൽത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ ആശയും നിരാശയും ഒരേസമയം കാണപ്പെടുന്നു. ‘ഹതദ്യോതാ’ (പ്രകാശം കെട്ട) എന്ന പദം ദീപങ്ങളുടെയും ഉത്സവത്തിന്റെയും അഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇത് പുണ്യോത്സവസമൃദ്ധമായ ഇപ്പോഴത്തെ ദശയ്ക്കു നേർവിപരീതമാണ്. ‘രക്താന്തലോചനൻ’ (ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ളവൻ) എന്നത് ക്രോധത്തിന്റെയും പരാക്രമത്തിന്റെയും അടയാളമാണ്. കവി ഇവിടെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ സീതയുടെ വായിലൂടെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം, പിന്നീട് ലങ്കയിൽ വീടുതോറും രാക്ഷസിമാരുടെ കരച്ചിൽ യഥാർഥത്തിൽ ഉണ്ടാകും.

‘ക്രൂരനും അധമനുമായ ഈ രാവണൻ എനിക്കു നിശ്ചയിച്ച അവധിയുടെ കാലം ഇതാ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ ദുഷ്ടൻ എനിക്കു വിധിച്ച മരണംതന്നെയാണ് അത്. ചെയ്യരുതാത്തത് എന്തെന്നറിയാത്ത ഈ നൈരൃതന്മാർ (രാക്ഷസർ) പാപകാരികളാണ്. അധർമത്തിൽനിന്ന് ഇപ്പോൾ ഒരു മഹോത്പാതം ഉണ്ടാകും. മാംസഭോജികളായ ഈ രാക്ഷസർ ധർമം അറിയുന്നില്ല. തീർച്ചയായും രാക്ഷസൻ എന്നെ പ്രാതലിനായി ഒരുക്കും. പ്രിയദർശനനായ അവനില്ലാതെ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? ചുവന്ന കൺകോണുകളുള്ള രാമനെ കാണാതെ, അത്യന്തം ദുഃഖിതയായ ഞാൻ ഭർത്താവില്ലാതെ വേഗംതന്നെ വൈവസ്വതദേവനെ (യമനെ) കാണും.’ ഇവിടെ രാവണൻ നൽകിയ രണ്ടുമാസത്തെ അവധി ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ അവളെ ഭക്ഷിക്കുമെന്ന് അവൻ പറഞ്ഞിരുന്നു. ‘പ്രാതൽ’ എന്ന പദം രാവണന്റെ ക്രൂരതയുടെ പരകോടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ അവന്റെ ഭക്ഷണമായി സങ്കല്പിക്കുന്നു. ‘ചെയ്യരുതാത്തത് അറിയാത്തവർ’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട്, കർത്തവ്യാകർത്തവ്യവിവേകമില്ലായ്മയാണ് രാക്ഷസരുടെ മുഖ്യദോഷം എന്നു നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. വൈവസ്വതൻ യമനാണ്; ഭർത്താവില്ലാതെ യമനെ കാണൽ — ഇത് അവളുടെ ആർത്തിയുടെ അന്തിമാവസ്ഥയാണ്. ഇവിടെ മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘അധർമത്തിൽനിന്നു മഹോത്പാതം’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൾ വീണ്ടും ധർമത്തിന്റെ അനിവാര്യഫലം ഓർക്കുന്നു — രാവണന്റെ അധർമം അവന്റെതന്നെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകും. മരണം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുമ്പോഴും അവളുടെ ചിന്ത രാമനെ കാണുന്നതിനെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ്.

‘ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു ഭരതാഗ്രജനായ രാമൻ അറിഞ്ഞില്ല; അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ അവർ രണ്ടുപേരും ഭൂമിയിലെല്ലാം തിരയാതിരിക്കുമോ? തീർച്ചയായും എന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകംകൊണ്ടുതന്നെ ലക്ഷ്മണാഗ്രജനായ ആ വീരൻ ഇവിടെ ദേഹം ത്യജിച്ച് ദേവലോകത്തേക്കു പോയിരിക്കും. എന്റെ വീരനായ, രാജീവലോചനനായ രാമനെ കാണുന്ന ഗന്ധർവരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷികളും ധന്യരാണ്.’ പിന്നെ മറ്റൊരു ശങ്ക: ‘അല്ലെങ്കിൽ, ധർമം മാത്രം കാംക്ഷിക്കുന്ന, ധീമാനും പരമാത്മാവുമായ ആ രാജർഷിക്ക് ഭാര്യയായ എന്നെക്കൊണ്ട് ഒരു പ്രയോജനവുമില്ലായിരിക്കാം. കൺമുന്നിലുള്ളപ്പോൾ മാത്രമേ പ്രീതിയുള്ളൂ, കാണാതാകുമ്പോൾ സൗഹൃദമില്ല — എന്നാൽ കൃതഘ്നരാണ് ഇങ്ങനെ സ്നേഹം നശിപ്പിക്കുന്നത്; രാമൻ നശിപ്പിക്കുകയില്ല.’ ഇവിടെ അവൾതന്നെ ശങ്കയെ നിരാകരിക്കുന്നു. ‘അല്ലെങ്കിൽ എന്നിൽ എന്തെങ്കിലും ദോഷങ്ങളുണ്ടോ, അതോ എന്റെ ഭാഗ്യം ക്ഷയിച്ചതാണോ, ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനിൽനിന്നു ഞാൻ വേർപെട്ടിരിക്കുന്നത്? കളങ്കമില്ലാത്ത ചാരിത്ര്യമുള്ള, ശൂരനായ, ശത്രുനാശകനായ മഹാത്മാവായ രാമനിൽനിന്നു വേർപെട്ട എനിക്കു മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്സ്.’ ‘അല്ലെങ്കിൽ ആയുധങ്ങൾ താഴെവെച്ച്, കിഴങ്ങും കായും ഭക്ഷിച്ച്, വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ നരശ്രേഷ്ഠരായ സഹോദരന്മാർ മുനിമാരെപ്പോലെ ജീവിക്കുന്നുണ്ടാകാം; അല്ലെങ്കിൽ ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണൻ ചതിയിലൂടെ ആ ശൂരന്മാരെ കൊല്ലിച്ചിരിക്കാം.’ ഇവിടെ സംശയങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പര — മരണം, മറവി, സ്വന്തം ദോഷം, വൈരാഗ്യം, വധം — സീതയുടെ മനസ്സിന്റെ ആന്ദോളനം നേരിൽ കാണിക്കുന്നു. ഓരോ സംശയത്തെയും അവൾ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു; അതുവഴി അവളുടെ അചഞ്ചലമായ വിശ്വാസം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘കൃതഘ്നരാണ് നശിപ്പിക്കുന്നത്, രാമനല്ല’ എന്ന വാക്യമാണ് അവളുടെ ശ്രദ്ധയുടെ കേന്ദ്രം. മുനിവൃത്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്കപോലും രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെത്തന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ദേവന്മാർ രാമനെ കാണുന്നു എന്ന സങ്കല്പം — രാമൻ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി എന്ന ഭാവം — അവളുടെ നിരാശയുടെ ആഴം കാണിക്കുന്നു. എങ്കിലും ‘ധന്യർ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ രാമദർശനത്തെത്തന്നെ പരമഭാഗ്യമായി കരുതുന്നു; ഇത് അവളുടെ പ്രേമത്തിന്റെ പരിചായകമാണ്. ആയുധം താഴെവെച്ച്, കിഴങ്ങും കായും ഭക്ഷിക്കുന്ന രണ്ടുപേർ എന്ന ചിത്രം വനവാസത്തിലെ തപസ്വിവേഷം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രസക്തിതന്നെയില്ല. എന്നാൽ ചതിയിലൂടെയുള്ള വധം എന്ന അവസാനത്തെ ശങ്കയാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരം; കാരണം, രാവണന്റെ കപടം അവൾ സ്വയം അനുഭവിച്ചതാണ്.

‘ഇത്തരമൊരു കാലത്ത് ഞാൻ എല്ലാവിധത്തിലും മരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിരുകടന്ന ഈ ദുഃഖത്തിലും എനിക്കു മരണം വിധിച്ചിട്ടില്ല.’ പിന്നെ അവൾ മുനിമാരെ ഓർക്കുന്നു: ‘സത്യനിഷ്ഠരും ജിതാത്മാക്കളും മഹാഭാഗരുമായ ആ മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാർ ധന്യരാണ്; അവർക്കു പ്രിയമെന്നോ അപ്രിയമെന്നോ ഇല്ല. അവർക്കു പ്രിയത്തിൽനിന്നു ദുഃഖം ഉണ്ടാവുകയില്ല, അപ്രിയത്തിൽനിന്ന് അതിലധികവും ഉണ്ടാവുകയില്ല; അവർ ഇവ രണ്ടിൽനിന്നും വേർപെട്ടവരാണ്; ആ മഹാത്മാക്കൾക്കു നമസ്കാരം.’ ഇവിടെ സീത വൈരാഗ്യത്തിന്റെ ആദർശത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു — പ്രിയത്തെ സ്വീകരിക്കാത്തവന് വിയോഗദുഃഖവുമില്ല. എന്നാൽ അവൾ സ്വയം പ്രിയനിൽ അത്യന്തം അനുരക്തയാണ്; അതിനാൽ ആ ആദർശം അവൾക്കു പ്രാപ്യമല്ല. ഒടുവിൽ അവൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു: ‘ആത്മജ്ഞാനിയായ പ്രിയൻ രാമനാൽ ത്യജിക്കപ്പെട്ട്, പാപിയായ രാവണന്റെ വശത്തായ ഞാൻ പ്രാണൻ ത്യജിക്കും.’ ‘ത്യജിക്കപ്പെട്ടവൾ’ എന്ന പദം അവളുടെ പരമമായ വേദന സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുമ്പ് ‘രാമൻ സ്നേഹം നശിപ്പിക്കുകയില്ല’ എന്ന് അവൾതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും. ഇങ്ങനെ സർഗം പ്രാണത്യാഗസങ്കല്പത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ത്രിജടയുടെ സ്വപ്നത്തിനുശേഷം ഇരുപത്തെട്ടാം സർഗത്തിൽ അത് ക്രിയാരൂപം പ്രാപിക്കും. വിലാപത്തിന്റെ ഈ ദീർഘരൂപം സീതയുടെ മാനസികസംഘർഷം പൂർണമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. മരണം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോഴും, രാവണന്റെ വശത്തു നിൽക്കുകയില്ല എന്ന നിശ്ചയം അവൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — പ്രാണത്യാഗംപോലും പാതിവ്രത്യരക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്. ‘ഗതാ വശം’ (വശത്തായവൾ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവളുടെ പരാധീനതയുടെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്; ഇത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘പരവശ്യതാ’ (പരാധീനത) എന്ന ശബ്ദവുമായി ചേർന്നുപോകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക