സർഗ്ഗം
സീത രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകൾ നിരാകരിക്കുന്നതും രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണിയും
രാക്ഷസിമാരുടെ പരുഷവാക്കുകൾ, സീതയുടെ പാതിവ്രത്യപ്രഖ്യാപനം, ശചി, അരുന്ധതി മുതലായവരുടെ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ, ശിംശപയുടെ ചുവട്ടിൽ സീത, വിനത, വികട, ചണ്ഡോദരി, പ്രഘസ, അജാമുഖി, ശൂർപ്പണഖ എന്നിവരുടെ ഭക്ഷിക്കുമെന്ന ഭീഷണി, സീതയുടെ രോദനം
പിന്നെ വികൃതമുഖികളായ ആ രാക്ഷസിമാർ എല്ലാവരും ചേർന്ന്, പരുഷവാക്ക് അർഹിക്കാത്ത സീതയോട് പരുഷവും അപ്രിയവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ‘പരുഷം പരുഷാനർഹാം’ (പരുഷം അർഹിക്കാത്തവളോടു പരുഷമായി) എന്ന ശബ്ദക്രീഡയിലൂടെ കവി വിരോധം കാണിക്കുന്നു — പരുഷവാക്കിന് അയോഗ്യയായവളോടുതന്നെ പരുഷവാക്ക്. ‘സീതേ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും മനോഹരമായ, വിലയേറിയ ശയ്യകളുള്ള അന്തഃപുരത്തിലെ വാസം നീ എന്തുകൊണ്ട് സമ്മതിക്കുന്നില്ല?’ ‘മനുഷ്യസ്ത്രീയായ നീ മനുഷ്യന്റെ ഭാര്യയാകുന്നതിനെയാണ് വലുതായി കരുതുന്നത്; രാമനിൽനിന്നു മനസ്സു പിൻവലിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ നീ ഒരിക്കലും ഉണ്ടായിരിക്കുകയില്ല.’ അച്ചടിയിൽ ‘നൈവം ജാതു ഭവിഷ്യതി’ — ‘ഇങ്ങനെ ഒരിക്കലും സംഭവിക്കുകയില്ല’ എന്ന്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ന ത്വം ജാതു ഭവിഷ്യസി’ (നീ ഒരിക്കലും ഉണ്ടായിരിക്കുകയില്ല) എന്ന്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ധനം അനുഭവിക്കുന്ന രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണനെ ഭർത്താവായി പ്രാപിച്ച് യഥാസുഖം വിഹരിക്കൂ.’ നാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അനിന്ദിതേ, ശോഭനേ, മനുഷ്യസ്ത്രീയായ നീ രാജ്യഭ്രഷ്ടനും കാര്യം സാധിക്കാത്തവനും വ്യാകുലനുമായ ആ മനുഷ്യനായ രാമനെ ഇച്ഛിക്കുന്നു.’ രാക്ഷസിമാരുടെ തർക്കം ജാതിഭേദമാണ് — മനുഷ്യസ്ത്രീ മനുഷ്യനെ വരിക്കുന്നു, അത് അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ മൗഢ്യമാണ്. രാമന്റെ രാജ്യഭ്രംശം, കാര്യസിദ്ധിയില്ലായ്മ, വ്യാകുലത എന്നീ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ പറയുന്നു; യഥാർഥത്തിൽ അവ രാമന്റെ ത്യാഗത്തിന്റെയും ധൈര്യത്തിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങളാണ്. മുൻസർഗത്തിൽ ഓരോരുത്തരായി സംസാരിച്ചു; ഇവിടെ അവർ എല്ലാവരും ഒരേ സ്വരത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നു — സമ്മർദം വർധിക്കുന്നു. ‘മാനുഷീ’ (മനുഷ്യസ്ത്രീ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു; തുടർന്ന് സീത ഇതേ പദംതന്നെ സ്വന്തം ഗൗരവത്തോടെ തിരിച്ചു പ്രയോഗിക്കും. അന്തഃപുരത്തിലെ സുഖം, രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം, രാമന്റെ ദൈന്യം — ഈ മൂന്നു വിഷയങ്ങളും മുൻസർഗങ്ങളിൽനിന്നുതന്നെ വന്നവയാണ്.
രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കു കേട്ട്, താമരപോലെ കണ്ണുകളുള്ള സീത കണ്ണീരു നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘നിങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്നു പറയുന്ന, ലോകം വെറുക്കുന്ന ഈ പാപവാക്ക് എന്റെ മനസ്സിൽ ഇടംപിടിക്കുന്നില്ല.’ ‘മനുഷ്യസ്ത്രീ രാക്ഷസന്റെ ഭാര്യയാകാൻ പാടില്ല; വേണമെങ്കിൽ നിങ്ങൾ എല്ലാവരും എന്നെ തിന്നുകൊള്ളൂ, നിങ്ങളുടെ വാക്ക് ഞാൻ അനുസരിക്കുകയില്ല.’ രാക്ഷസിമാരുടെ ‘മാനുഷീ’ എന്ന തർക്കം അവൾ അവർക്കെതിരെത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഞാൻ മനുഷ്യസ്ത്രീയാണ്, അതിനാൽ രാക്ഷസന്റെ ഭാര്യയല്ല. ‘ദീനനായാലും രാജ്യഹീനനായാലും എന്റെ ഭർത്താവ് ഏതൊരുവനോ, അവനാണ് എന്റെ ഗുരു; സൂര്യനിൽ സുവർചലയെന്നപോലെ ഞാൻ എന്നും അവനിൽ അനുരക്തയാണ്.’ പിന്നെ അവൾ പതിവ്രതകളുടെ പരമ്പര ഓർമിക്കുന്നു — ‘മഹാഭാഗയായ ശചി ശക്രനെയും, അരുന്ധതി വസിഷ്ഠനെയും, രോഹിണി ചന്ദ്രനെയും, ലോപാമുദ്ര അഗസ്ത്യനെയും, സുകന്യ ച്യവനനെയും, സാവിത്രി സത്യവാനെയും, ശ്രീമതി കപിലനെയും, മദയന്തി സൗദാസനെയും, കേശിനി സഗരനെയും, ഭീമപുത്രിയായ ദമയന്തി നൈഷധനെയും ഭർത്താവായി അനുഗമിച്ചതുപോലെ, ഞാൻ ഇക്ഷ്വാകുശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ ഭർത്താവായി അനുഗമിക്കുന്നു.’ ഈ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ വൈവിധ്യമാർന്നവയാണ് — ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, രാജാക്കന്മാർ; ചില ഭർത്താക്കന്മാർ വൃദ്ധർ (ച്യവനൻ), ചിലർ ദുർദശയിൽ പെട്ടവർ (നളൻ, സത്യവാൻ, സൗദാസൻ); എന്നിട്ടും പത്നിമാർ അനുവ്രതകളായിത്തന്നെ നിന്നു. അതിനാൽ ‘രാമൻ ദീനൻ, രാജ്യഹീനൻ’ എന്ന തർക്കം നിരർഥകമാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധംവരെ എല്ലാം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. സീതയുടെ വാക്കു കേട്ട്, രാവണൻ പ്രേരിപ്പിച്ച രാക്ഷസിമാർ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന് പരുഷവാക്കുകളാൽ അവളെ ഭർത്സിച്ചു — ഈ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം അച്ചടിയിൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഇവിടെ സീതയുടെ കണ്ണീർ ദൗർബല്യത്തിന്റെയല്ല, ദുഃഖത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്; അവളുടെ വാക്കാകട്ടെ ഇളകാത്തതാണ്. ‘കാമം ഖാദത’ (വേണമെങ്കിൽ തിന്നുകൊള്ളൂ) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ മരണംപോലും സ്വീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ ധർമത്യാഗം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ദൃഷ്ടാന്തമാല അവളുടെ പാതിവ്രത്യം വ്യക്തിപരമല്ല, ഭാരതീയപരമ്പരയുടെ അംഗമാണ് എന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘ഗുരു’ എന്ന പദം സവിശേഷമാണ് — ഭർത്താവ് വെറും സ്വാമിയല്ല, മാർഗദർശകനും പൂജ്യനുമാണ്. സുവർചലയുടെ ഉപമ മുൻസർഗത്തിലെ പ്രഭയുടെയും സൂര്യന്റെയും ഉപമയെ പിന്തുടരുന്നു.
ശിംശപാവൃക്ഷത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന, മിണ്ടാതിരുന്ന കപിയായ ഹനുമാൻ സീതയെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്ന ആ രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു. കവി വീണ്ടും വായനക്കാരനെ ഹനുമാന്റെ സാന്നിധ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ എല്ലാറ്റിനും സാക്ഷിയാണ്, പിന്നീട് രാമനെ ഇത് അറിയിക്കും. ക്ഷുഭിതരായ ആ രാക്ഷസിമാർ വിറയ്ക്കുന്ന സീതയെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സമീപിച്ച്, ജ്വലിക്കുന്ന, തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന ചുണ്ടുകൾ ആവർത്തിച്ചു നക്കി — ചുണ്ടു നക്കുന്നതു ഭക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ ഭയാനകമായ ചിഹ്നമാണ്. അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ അവർ വേഗം മഴുക്കൾ എടുത്ത് പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ ഭർത്താവായി ലഭിക്കാൻ ഇവൾ അർഹയല്ല.’ ആ ഭീകരികളായ രാക്ഷസിമാർ ഭർത്സിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഉത്തമാംഗനയായ സീത കണ്ണീർ തുടച്ചുകൊണ്ട് ആ ശിംശപയുടെ അടുത്തേക്കുതന്നെ ചെന്നു — ഹനുമാൻ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന അതേ മരത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക്. കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ യാദൃച്ഛികത വളരെ പ്രധാനമാണ് — സീത സ്വയംതന്നെ ഹനുമാന്റെ അടുത്തേക്കു വരുന്നു. രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വിശാലാക്ഷിയായ സീത ആ ശിംശപയുടെ അടുത്തെത്തി ശോകത്തിൽ മുങ്ങി നിന്നു. മെലിഞ്ഞ്, ദീനമുഖിയായി, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച അവളെ ഭീകരികളായ രാക്ഷസിമാർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും വീണ്ടും ഭർത്സിച്ചു. ‘ഭീമാഭീ’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠമാണ് — ‘ഭീമാഭിഃ’ (ഭീകരികളാൽ) എന്ന അർഥത്തിൽ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ‘ഭീമാഭീ’ എന്നുതന്നെ. ശിംശപയുടെ ചുവട്ടിലേക്കുള്ള സീതയുടെ വരവ് ഹനുമാന്റെ സംഭാഷണത്തിനു വഴിയൊരുക്കുന്നു. ഭയത്താൽ വിറച്ചുകൊണ്ട്, കുഞ്ഞ് അമ്മയുടെ അടുത്തേക്കെന്നപോലെ, അവൾ അഭയത്തിനായി മരത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു. ഹനുമാൻ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു, മിണ്ടാതിരിക്കുന്നു — സമയം വന്നിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ അവൻ ഇപ്പോഴും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല. ‘പരശ്വധാൻ’ (മഴുക്കൾ) എന്ന ആയുധമെടുക്കലിലൂടെ രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി വാക്കിൽനിന്നു പ്രവൃത്തിയിലേക്കു മാറുന്നു. ‘ബാഷ്പം അപമാർജന്തീ’ (കണ്ണീർ തുടച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന ചിത്രം കരുണമാണ് — രാക്ഷസിമാരുടെ മുന്നിൽ ദൗർബല്യം കാണിക്കാതിരിക്കാനായി അവൾ കരച്ചിൽ മറയ്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഒടുവിൽ ധൈര്യം തകരുന്നു. സീതയുടെ വർണന — മെലിഞ്ഞവൾ, ദീനമുഖി, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ — പത്തൊമ്പതാം സർഗത്തിലെ വർണനയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാരുടെ ക്ഷോഭം വർധിക്കുന്തോറും സീത മരത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു — കഥയുടെ ഗതി ഹനുമാന്റെ സംഭാഷണത്തിലേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു.
പിന്നെ കാഴ്ചയിൽ ഭീകരിയും കോപാകാരയും കരാളയും താണ ഉദരമുള്ളവളുമായ വിനത എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘സീതേ, ഭർത്താവിനോടുള്ള സ്നേഹം ഇത്രത്തോളം കാണിച്ചതു മതി; ഭദ്രേ, എല്ലായിടത്തും അതിരുകടന്നത് ആപത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.’ ‘അതിരുകടന്നത് എല്ലായിടത്തും ഒഴിവാക്കണം’ എന്ന ലോകോക്തിതന്നെ രാക്ഷസിയുടെ വായിൽ. ‘മൈഥിലീ, ഞാൻ സന്തുഷ്ടയാണ്, നിനക്കു നന്മ വരട്ടെ; നീ മനുഷ്യർക്കുചേർന്ന വിധി (ശിഷ്ടാചാരം) പാലിച്ചു; ഹിതവാക്കു പറയുന്ന എന്റെ വാക്കും അനുസരിക്കൂ.’ ‘എല്ലാ രാക്ഷസരുടെയും ഭർത്താവായ രാവണനെ ഭർത്താവായി ഭജിക്കൂ — സുരേശനായ വാസവനെപ്പോലെ പരാക്രമിയും ശത്രുക്കളുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുക്കുന്നവനുമായ അവനെ.’ ‘സമർഥനും ത്യാഗശീലനും എല്ലാവരോടും പ്രിയം പറയുന്നവനുമായ രാവണനെ ആശ്രയിക്കൂ, ദയനീയനായ മനുഷ്യൻ രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച്.’ ‘വൈദേഹീ, ദിവ്യമായ അംഗരാഗവും ദിവ്യാഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, ഇന്നുമുതൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഈശ്വരിയാകൂ.’ ‘ശോഭനേ, അഗ്നിക്കു സ്വാഹയെന്നപോലെ, ഇന്ദ്രനു ശചിയെന്നപോലെ ആകൂ; ദയനീയനും ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവനുമായ രാമനെക്കൊണ്ട് നിനക്ക് എന്തു കാര്യം?’ ‘ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് നീ അനുസരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ചേർന്ന് നിന്നെ ഭക്ഷിക്കും.’ വിനതയുടെ വാക്ക് ആരംഭത്തിൽ മധുരം, അവസാനത്തിൽ ക്രൂരം — ഒരൊറ്റ പ്രസംഗത്തിൽത്തന്നെ സാമത്തിൽനിന്നു ദണ്ഡത്തിലേക്കുള്ള ഗതി. ‘ഗതായുഷാ’ (ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവനാൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ രാമന്റെ മരണംപോലും അനുമാനിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ 23.2-ൽ ‘വിക്രാന്തമാപതന്തം ച’ (പരാക്രമിയും പാഞ്ഞടുക്കുന്നവനും), സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിക്രാന്തം രൂപവന്തം ച’ (പരാക്രമിയും രൂപവാനും). രാവണന്റെ ‘സമർഥൻ, ത്യാഗശീലൻ, പ്രിയവാദി’ എന്ന ഗുണങ്ങൾ രാക്ഷസിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ സത്യമായിരിക്കാം; എന്നാൽ സീതയ്ക്ക് അവ നിരർഥകമാണ്. വിനത സീതയുടെ സ്നേഹത്തെ ‘മനുഷ്യവിധി’ എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു — പ്രശംസയുമാണ്, പരിഹാസവുമാണ്. ‘അതിരുകടന്നത് ആപത്തിലേക്ക്’ എന്ന തർക്കം സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തെ ദോഷമായല്ല, അതിരേകമായി വർണിക്കുന്നു — പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ മൂല്യം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ പരിധി നിർദേശിക്കുന്ന സൂക്ഷ്മമായ പ്രലോഭനരീതിയാണിത്. സ്വാഹയുടെയും ശചിയുടെയും ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ സീതയുടെതന്നെ ദൃഷ്ടാന്തമാലയ്ക്കുള്ള മറുപടിപോലെയാണ് — ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന പത്നിയായാണ് സീത ശചിയെ ഓർമിപ്പിച്ചത്; വിനതയാകട്ടെ അവളെ ഇന്ദ്രന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പങ്കാളിയായി പറയുന്നു. ‘ഇന്നുമുതൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഈശ്വരി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാവണന്റെ ത്രൈലോക്യാധിപത്യത്തിന്റെ അവകാശവാദം വീണ്ടും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു. വിനതയുടെ രൂപവർണന — കരാള, താണ ഉദരമുള്ളവൾ, കോപാകാര — അവളുടെ വാക്കിന്റെ മാധുര്യം കപടമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.
പിന്നെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന സ്തനങ്ങളുള്ള വികട എന്ന മറ്റൊരു രാക്ഷസി കോപിച്ച്, മുഷ്ടി ഓങ്ങി ഭീഷണിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് സീതയോടു പറഞ്ഞു — ‘ദുർബുദ്ധിയായ മൈഥിലീ, നിന്റെ അനുചിതമായ ഏറെ വാക്കുകൾ അനുകമ്പകൊണ്ടും മൃദുത്വംകൊണ്ടും ഞങ്ങൾ സഹിച്ചു.’ ‘കാലോചിതമായ ഹിതവാക്ക് നീ അനുസരിക്കുന്നില്ല. മറ്റുള്ളവർക്ക് എത്താനാവാത്ത സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലേക്കാണ് നിന്നെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നത്, ഘോരമായ രാവണാന്തഃപുരത്തിൽ നീ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; രാവണന്റെ ഗൃഹത്തിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട്, ഞങ്ങളാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘മൈഥിലീ, സാക്ഷാൽ പുരന്ദരനുപോലും നിന്നെ രക്ഷിക്കാനാവില്ല; ഹിതം പറയുന്ന എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കൂ.’ ‘കണ്ണീർ ചൊരിഞ്ഞതു മതി, അനർഥകമായ ശോകം ഉപേക്ഷിക്കൂ; എന്നുമുള്ള ദൈന്യം ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രീതിയും പ്രഹർഷവും സ്വീകരിക്കൂ.’ ‘സീതേ, രാക്ഷസരാജനോടൊപ്പം യഥാസുഖം ക്രീഡിക്കൂ; ഭീരൂ, സ്ത്രീകളുടെ യൗവനം അസ്ഥിരമാണെന്നു ഞങ്ങൾക്കറിയാം.’ ‘നിന്റെ യൗവനം കടന്നുപോകുന്നതുവരെ സുഖം അനുഭവിക്കൂ.’ ‘മദിരാക്ഷീ, രാക്ഷസരാജനോടൊപ്പം രമണീയമായ ഉദ്യാനങ്ങളിലും പർവതോപവനങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കൂ; സുന്ദരിയായ ദേവീ, ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകൾ നിന്റെ വശത്തു നിൽക്കും.’ ‘മൈഥിലീ, എല്ലാ രാക്ഷസരുടെയും ഭർത്താവായ രാവണനെ ഭർത്താവായി ഭജിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ഹൃദയം പറിച്ചെടുത്തു ഞാൻ ഭക്ഷിക്കും.’ വികടയുടെ തർക്കം മൂന്നുവിധമാണ് — നിസ്സഹായത (സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര, ഇന്ദ്രൻപോലും രക്ഷകനല്ല), യൗവനത്തിന്റെ അസ്ഥിരത, ഭക്ഷിക്കപ്പെടുമെന്ന ഭയം. യൗവനത്തിന്റെ അസ്ഥിരതയെക്കുറിച്ചുള്ള തർക്കം ഇരുപതാം സർഗത്തിൽ രാവണനും പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു; രാക്ഷസിമാർ സ്വാമിയുടെ വാക്കുകൾതന്നെ ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘അസ്മാഭിഃ അഭിരക്ഷിതാ’ (ഞങ്ങളാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെട്ടവൾ) എന്ന വാക്കിനും രണ്ടർഥം — സംരക്ഷണവും, തടവറയിലെ കാവലും. ‘രാവണം ഭജ ഭർതാരം’ (രാവണനെ ഭർത്താവായി ഭജിക്കൂ) എന്ന പാദം വിനതയുടെ വാക്കിലും ഉണ്ടായിരുന്നു; ഇവിടെ വീണ്ടും — രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകൾ ഒരേ രൂപത്തിലുള്ളവ, ഭീഷണിമാത്രം ക്രമേണ കൂടുതൽ ഉഗ്രമാകുന്നു. വികട മുൻസർഗത്തിലും വക്താവായിരുന്നു; ഇവിടെ അവൾ മുഷ്ടി ഓങ്ങിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വരുന്നു. ‘അനുകമ്പകൊണ്ടും മൃദുത്വംകൊണ്ടും സഹിച്ചു’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് സ്വന്തം ദയയെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിമാനമാണ് — ഭക്ഷിക്കുമെന്നു ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവൾതന്നെ സ്വയം മൃദുവായി കരുതുന്നു; ഈ വിരോധം ഹാസ്യത്തിന്റെയും കരുണത്തിന്റെയും മിശ്രണമാണ്. ‘സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര’ എന്ന വാക്ക് സീതയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ഏകാന്തത വ്യക്തമാക്കുന്നു — സമുദ്രംതന്നെയാണ് അവളുടെ തടവറയുടെ മതിൽ; എന്നാൽ ഹനുമാൻ അതേ സമുദ്രം ചാടിക്കടന്നാണ് ഇവിടെ എത്തിയത് എന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. വികടയുടെ വാക്ക് രാവണന്റെ പ്രസംഗത്തിന്റെ ചെറിയൊരു അനുകരണംപോലെയാണ് — ഉദ്യാനങ്ങൾ, പർവതോപവനങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകൾ. ‘പുരന്ദരനുപോലും രക്ഷിക്കാനാവില്ല’ എന്ന ഗർവവും വ്യർഥമാണ്, കാരണം രാമൻ ഇന്ദ്രനെക്കാളും ബലവാനാണ്. ‘ഹൃദയം പറിച്ചെടുത്തു ഭക്ഷിക്കും’ എന്ന അവസാനഭീഷണി രാവണന്റെ ‘പ്രാതലിനായി’ എന്ന വാക്കിനെ അനുകരിക്കുന്നു.
വികട പറയുന്നു — ‘ഞാൻ പറഞ്ഞ വാക്ക് യഥാവിധി നീ അനുസരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ…’ പിന്നെ ക്രൂരരൂപിണിയായ ചണ്ഡോദരി എന്ന രാക്ഷസി വലിയൊരു ശൂലം ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ‘മാൻകുട്ടിയുടേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ള, ഭയത്താൽ വിറയ്ക്കുന്ന സ്തനങ്ങളുള്ള, രാവണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന ഇവളെ കണ്ട് എനിക്കു വലിയൊരു ദൗഹൃദം (കൊതി) ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു — ഇവളുടെ കരളും പ്ലീഹയും വലിയ മാറിടവും ബന്ധനങ്ങളോടുകൂടിയ ഹൃദയവും അവയവങ്ങളും തലയും തിന്നണമെന്നാണ് എന്റെ മനസ്സ്.’ പിന്നെ പ്രഘസ എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘ഈ ക്രൂരയുടെ കഴുത്തു ഞെരിക്കാം, എന്തിനു വെറുതെ ഇരിക്കുന്നു? പിന്നെ രാജാവിനെ അറിയിക്കാം — ആ മനുഷ്യസ്ത്രീ മരിച്ചു എന്ന്; ഇതിൽ സംശയമില്ല, ‘തിന്നുകൊള്ളൂ’ എന്ന് അവൻ പറയും.’ പിന്നെ അജാമുഖി എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘ഇവളെ മുറിച്ച് എല്ലാം തുല്യമായ കഷണങ്ങളാക്കൂ; പിന്നെ നമുക്ക് എല്ലാവർക്കും പങ്കിടാം; തർക്കം എനിക്കിഷ്ടമല്ല. വേഗം പാനീയവും പലതരം മാലകളും ധാരാളം കൊണ്ടുവരൂ.’ പിന്നെ ശൂർപ്പണഖ എന്ന രാക്ഷസി പറഞ്ഞു — ‘അജാമുഖി പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് എനിക്കും ഇഷ്ടം; എല്ലാ ശോകങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്ന സുര വേഗം കൊണ്ടുവരൂ; മനുഷ്യമാംസം രുചിച്ചിട്ട് പിന്നെ നമുക്കു നികുംഭിലയുടെ മുന്നിൽ നൃത്തം ചെയ്യാം.’ നികുംഭില ലങ്കയിലെ ഒരു ദേവീസ്ഥാനമാണ് — ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘നികുംഭിലാദേവിയുടെ മുന്നിൽ നൃത്തം’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ വിരൂപിണികളായ രാക്ഷസിമാർ ഭർത്സിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യയായ ആ സീത ധൈര്യം കൈവിട്ടു കരഞ്ഞു — ഈ ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ശ്ലോകവിഭാഗം ഒരു അർധം മാറിയിരിക്കുന്നു — 38 മുതൽ 47 വരെ ഓരോ ശ്ലോകവും മുൻവക്താവിന്റെ അവസാനവാക്യവും പുതിയ വക്താവിന്റെ ആരംഭവും വഹിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലെ ‘37½’, ‘38½’ മുതലായ ഭിന്നസംഖ്യകളും ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാരുടെ ഭീഷണി സർഗാന്ത്യത്തിൽ പാരമ്യത്തിലെത്തുന്നു — പങ്കുവയ്ക്കൽ, പാനം, നൃത്തം, ഒരു ഉത്സവംപോലെ. മുൻവാക്യങ്ങളിലെല്ലാം സീത പുലർത്തിയിരുന്ന ധൈര്യം ഇപ്പോൾ തകർന്നു — എന്നാൽ അവളുടെ കരച്ചിൽ നിശ്ചയത്തിന്റെ ഉപേക്ഷയല്ല, ദുഃഖത്തിന്റെ പൊട്ടിയൊഴുകൽമാത്രമാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവളുടെ വിലാപം വർണിക്കപ്പെടും. ചണ്ഡോദരിയുടെ ‘ദൗഹൃദം’ എന്ന പദം ഗർഭിണിയുടെ കൊതിയെ കുറിക്കുന്നതാണ്; ഇവിടെ ബീഭത്സരസത്തിനായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രഘസയുടെ വാക്കിൽ രാവണന്റെ ആജ്ഞപോലും ലംഘിക്കാനുള്ള നിർദേശമുണ്ട് — സ്വാമിയുടെ ഇച്ഛയെക്കാൾ അവളുടെ വിശപ്പാണ് പ്രബലം, കള്ളം അറിയിക്കാൻപോലും അവൾ തയ്യാറാണ്. അജാമുഖിയുടെ ‘തുല്യമായ കഷണങ്ങൾ’, ‘തർക്കം ഇഷ്ടമല്ല’ എന്ന വാക്ക് അവർ തമ്മിലുള്ള കലഹസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആറു രാക്ഷസിമാർ ആറുവിധം ഭയം രചിക്കുന്നു; ഹനുമാൻ എല്ലാം കേൾക്കുന്നു. ശൂർപ്പണഖയുടെ സുരാപാനത്തിന്റെയും നൃത്തത്തിന്റെയും നിർദേശം രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൗര്യത്തെ വിലാസവുമായി കൂട്ടിക്കലർത്തുന്നു. ‘സുരസുതോപമാ’ (ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യ) എന്ന സർഗാന്ത്യത്തിലെ വിശേഷണം സീതയുടെ ദേവകന്യകാസമാനമായ ശുദ്ധിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രാക്ഷസിമാരുടെ വിരൂപതയുമായുള്ള വിരോധവും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥