॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 21-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീത രാവണനെ നിരാകരിക്കുന്നു

ഒരു പുൽക്കൊടി ഇടയിൽവച്ചുള്ള മറുപടി, പരദാരധർഷണത്തിന്റെ നിന്ദ, അകൃതാത്മാവായ രാജാവുമൂലമുള്ള രാഷ്ട്രനാശം, രാമനിൽനിന്നുള്ള അനന്യത, രാമനെ ശരണം പ്രാപിക്കാനുള്ള ഉപദേശം, രാമബാണങ്ങളുടെ വർണന, രാവണന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന നാശം

ഘോരനായ രാക്ഷസന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ആർത്തയും ദീനസ്വരയും ദുഃഖാർത്തയുമായി, കരഞ്ഞും വിറച്ചുംകൊണ്ട്, തപസ്വിനിയും പതിവ്രതയുമായ സീത ഭർത്താവിനെമാത്രം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് മെല്ലെ മറുപടി പറഞ്ഞു. നിർമലമായ പുഞ്ചിരിയുള്ള അവൾ ഒരു പുൽക്കൊടി ഇടയിൽ വച്ചുകൊണ്ടാണ് സംസാരിക്കുന്നത് — ഈ ചേഷ്ട അത്യന്തം അർഥപൂർണമാണ്. പരപുരുഷനോടു നേരിട്ടു സംഭാഷണം ഉചിതമല്ല എന്നതിനാൽ പുൽക്കൊടി നടുവിൽ വയ്ക്കുന്നു; കൂടാതെ, അവളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാവണൻ പുല്ലുപോലെ നിസ്സാരനാണ് എന്നും ധ്വനിക്കുന്നു. ‘എന്നിൽനിന്നു മനസ്സു പിൻവലിക്കൂ, നിന്റെ മനസ്സ് സ്വന്തം ജനങ്ങളിൽ ആനന്ദിക്കട്ടെ. പാപം ചെയ്യുന്നവനു സിദ്ധി പ്രാർഥിക്കാൻ അർഹതയില്ലാത്തതുപോലെ, നിനക്ക് എന്നെ പ്രാർഥിക്കുന്നതു യുക്തമല്ല. ഏകപത്നിയായ ഞാൻ നിന്ദ്യമായ ഈ അകാര്യം ചെയ്യുകയില്ല.’ ‘മഹത്തായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളാണ് ഞാൻ, പുണ്യമായ കുലത്തിൽ എത്തിയവളുമാണ്’ എന്ന് അവൾ തന്റെ ജന്മകുലത്തെയും ഭർത്തൃകുലത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ‘വൃത്തശീലേ കുലേ ജാതാം’ (സദാചാരശീലമുള്ള കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളെ) എന്നു കവി പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ അവളുടെ വായിലൂടെ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം യശസ്വിനിയായ വൈദേഹി രാവണനു പുറംതിരിഞ്ഞ് വീണ്ടും പറഞ്ഞു — മുഖം തിരിച്ചുള്ള സംസാരവും അവജ്ഞയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘പരന്റെ ഭാര്യയും പതിവ്രതയുമായ ഞാൻ നിനക്കു ചേർന്ന ഭാര്യയല്ല. ധർമത്തെ നന്നായി നോക്കൂ, സജ്ജനങ്ങളുടെ വ്രതം നന്നായി ആചരിക്കൂ. നിശാചരാ, നിന്റെ ഭാര്യമാർ സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരായിരിക്കുന്നതുപോലെ മറ്റുള്ളവരുടേതും.’ ഇവിടെ സീത രാവണന്റെ ‘സ്വധർമം’ എന്ന തർക്കത്തെ ലളിതമായ ന്യായത്താൽ ഖണ്ഡിക്കുന്നു — തനിക്കിഷ്ടമില്ലാത്തതു മറ്റുള്ളവരോടു ചെയ്യരുത്. അവളുടെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധമില്ല, യാചനയില്ല, ധർമത്തിന്റെ സ്പഷ്ടതമാത്രം. ദുഃഖാർത്തയായി കരയുമ്പോഴും അവൾ വാക്കിൽ ദൃഢയാണ് — ശരീരം വിറയ്ക്കുന്നു, മനസ്സു വിറയ്ക്കുന്നില്ല. ‘ഏകപത്നീ’ എന്ന പദം രാമന്റെ ഏകപത്നീവ്രതത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇരുവരുടെയും നിഷ്ഠ പരസ്പരം പ്രതിഫലിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ ദീർഘമായി സംസാരിച്ചു, സീതയാകട്ടെ മൗനം പാലിച്ചു; ഈ സർഗത്തിലാണ് അവളുടെ ആദ്യവചനം. അവളുടെ മറുപടിയുടെ ക്രമവും ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ചതാണ് — ആദ്യം നിരാകരണം, പിന്നെ ധർമോപദേശം, പിന്നെ ഹിതോപദേശം, ഒടുവിൽ ഭയദർശനം.

അവൾ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘നിന്നെത്തന്നെ ഉപമയാക്കി സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ രമിക്കൂ. സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ തൃപ്തിയില്ലാത്ത, ചപലനും ചപലേന്ദ്രിയനും വഞ്ചനാബുദ്ധിയുമായ പുരുഷനെ പരദാരങ്ങൾ പരാജയത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ എട്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ‘ഇവിടെ സജ്ജനങ്ങളില്ലേ, അതോ സജ്ജനങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടും നീ അവരെ അനുസരിക്കുന്നില്ലേ? കാരണം നിന്റെ ബുദ്ധി ഇങ്ങനെ വിപരീതവും ആചാരരഹിതവുമാണ്.’ ‘അല്ലെങ്കിൽ, വിവേകികൾ പറഞ്ഞ ഹിതകരമായ വാക്ക്, മിഥ്യാമാർഗത്തിൽ മനസ്സുറച്ച നീ, രാക്ഷസരുടെ നാശത്തിനായിത്തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.’ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെയും ഉത്തരാർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. പിന്നെ രാജനീതിയുടെ സാമാന്യസത്യം — ‘അകൃതാത്മാവും അനീതിയിൽ ആസക്തനുമായ രാജാവിനെ കിട്ടുമ്പോൾ സമൃദ്ധമായ രാഷ്ട്രങ്ങളും നഗരങ്ങളും നശിക്കുന്നു. അതുപോലെതന്നെ രത്നസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഈ ലങ്ക, നിന്നെ കിട്ടിയതിനാൽ, നിന്റെ ഒരുവന്റെ അപരാധംകൊണ്ട് അധികം താമസിയാതെ നശിക്കും.’ രാജാവിന്റെ വ്യക്തിപരമായ ദോഷം പ്രജകളുടെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകുന്നു എന്നത് രാമായണം വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്ന ഉപദേശമാണ്. ‘സ്വന്തം കർമങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന, ദീർഘദർശിയല്ലാത്ത, പാപകർമിയായ രാവണന്റെ വിനാശത്തിൽ ജീവികൾ ആനന്ദിക്കും. ഇങ്ങനെ പാപകർമിയായ നിന്നെക്കുറിച്ച്, നീ ദ്രോഹിച്ച ജനങ്ങൾ ഹർഷത്തോടെ പറയും — ഭാഗ്യവശാൽ ഈ ഘോരൻ ഈ ആപത്തിൽ പെട്ടു എന്ന്.’ സീത രാവണന്റെ ഭാവിയെ അവന്റെ പ്രജകളുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ പീഡിപ്പിച്ചവർതന്നെ അവന്റെ മരണത്തിൽ ഉത്സവം കൊണ്ടാടും. ‘രാവണാദീർഘദർശിനഃ’ എന്ന അച്ചടിപ്പാഠത്തിൽ ‘രാവണ അദീർഘദർശിനഃ’ എന്നാണു പദവിഭാഗം; അർഥമാകട്ടെ ‘ദീർഘദർശിയല്ലാത്ത രാവണന്റെ’ എന്നുതന്നെ. ഈ ഭാഗത്ത് സീത വെറും പത്നിയല്ല, നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രവക്താവിനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അവളുടെ വാക്കുകൾ യാഥാർഥ്യമാണെന്നു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ തെളിയും. ‘സജ്ജനങ്ങളില്ലേ’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൾ രാവണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ ദോഷവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ അടുത്ത് ഹിതം പറയുന്നവരുണ്ടെങ്കിൽ അവരുടെ വാക്ക് അനാദരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതും പിന്നീട് വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശം നിരസിക്കപ്പെടുന്നതിലൂടെ സത്യമാകും.

‘ഐശ്വര്യംകൊണ്ടോ ധനംകൊണ്ടോ എന്നെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാനാവില്ല. സൂര്യനിൽനിന്നു പ്രഭയെന്നപോലെ രാഘവനിൽനിന്നു ഞാൻ അനന്യയാണ്.’ പ്രഭ സൂര്യനിൽനിന്നു വേറിട്ടതല്ല — ഈ ഉപമ സീതാരാമന്മാരുടെ അഭേദത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ പ്രലോഭനങ്ങളെല്ലാം നിരർഥകമാണ്. ‘ലോകനാഥനായ അവന്റെ ആദരണീയമായ കൈ തലയണയാക്കിയ ഞാൻ എങ്ങനെയാണ് മറ്റൊരുവന്റെ കൈ തലയണയാക്കുക?’ ‘വ്രതസ്നാനം ചെയ്ത ആത്മജ്ഞനായ ബ്രാഹ്മണനു വിദ്യയെന്നപോലെ, ആ ഭൂപതിക്കുമാത്രം ചേർന്ന ഭാര്യയാണ് ഞാൻ.’ വിദ്യ യോഗ്യനായ അധികാരിയെമാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ സീത രാമനെമാത്രം. പിന്നെ അവൾ ഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘രാവണാ, നല്ലത്, ദുഃഖിതയായ എന്നെ രാമനുമായി ചേർക്കൂ, വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന പിടിയാനയോടു ഗജാധിപനെ ചേർക്കുന്നതുപോലെ.’ ‘നിന്റെ സ്ഥാനം (നഗരം) സംരക്ഷിക്കാനും ഘോരമായ ബന്ധനം ഒഴിവാക്കാനും നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെയാണ് നീ മിത്രമാക്കേണ്ടത്.’ ‘അവൻ സർവധർമജ്ഞനും ശരണാഗതവത്സലനും എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നവനാണ്; ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവനുമായി മൈത്രിയുണ്ടാകട്ടെ. ശരണാഗതവത്സലനായ അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കൂ, വിനീതനായി എന്നെ അവനു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കൂ. ഇങ്ങനെ രഘൂത്തമന് എന്നെ നൽകിയാൽ നിനക്കു സ്വസ്തിയുണ്ടാകും; മറിച്ചു ചെയ്താൽ നീ പരമമായ വിപത്തിൽ പെടും.’ ഇരുപതുമുതൽ ഇരുപത്തിരണ്ടുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഇവിടെ സീതയുടെ ഔദാര്യം ശ്രദ്ധിക്കണം — അപകാരിക്കുപോലും അവൾ ശരണാഗതിയുടെ മാർഗം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു; രാമന്റെ ശരണാഗതവാത്സല്യത്തിൽ അവൾക്കു ദൃഢമായ ശ്രദ്ധയുണ്ട്. ഇതേ വിചാരമാണ് പിന്നീട് വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗതിയിൽ സഫലമാകുന്നത്. സീതയുടെ വാക്ക് ഭയത്താലല്ല, കരുണയാലാണ് പറയുന്നത് — രാവണന്റെ രക്ഷയ്ക്കുള്ള വഴിയും തുറന്നുകൊടുക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവൻ അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ അത് അവന്റെതന്നെ ദോഷം. ‘ഭുജം ഉപധായ’ (കൈ തലയണയാക്കി) എന്ന ശ്ലോകം ദാമ്പത്യത്തിന്റെ അന്തരംഗമായ ഒരു ഓർമയാണ് — വനവാസത്തിൽ രാമന്റെ കൈയായിരുന്നു അവളുടെ തലയണ. രാവണന്റെ രത്നങ്ങളും ശയ്യകളും പ്രാസാദങ്ങളും ആ കൈയോടു തുലനം ചെയ്യുമ്പോൾ നിസ്സാരമാണ്. വിദ്യയുടെ ഉപമയിലൂടെ സീത തന്നെ രാമന്റെ ധർമപത്നിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു, ഭോഗവസ്തുവായല്ല. ‘മൈത്രി’ എന്ന വാക്കും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണൻ ധർമം സ്വീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവനെ രാമന്റെ ശത്രുവായല്ല, മിത്രമായിപ്പോലും സങ്കല്പിക്കാൻ അവൾ തയ്യാറാണ്.

‘വിട്ടയച്ച വജ്രം ഒരുപക്ഷേ ഒഴിവാക്കിയേക്കാം, അന്തകൻപോലും ഏറെക്കാലം ഒഴിവാക്കിയേക്കാം; എന്നാൽ ക്രുദ്ധനായ ലോകനാഥൻ രാഘവൻ നിന്നെപ്പോലെയുള്ളവനെ ഒഴിവാക്കുകയില്ല.’ ‘ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രൻ വിട്ട ഇടിവാളിന്റെ മുഴക്കംപോലെ രാമന്റെ വില്ലിന്റെ മഹാനാദം നീ കേൾക്കും.’ ‘ഇവിടെ വേഗത്തിൽ, നല്ല മുട്ടുകളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന വായുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പേരു മുദ്രണം ചെയ്ത ശരങ്ങൾ വന്നുവീഴും.’ ‘ഈ നഗരത്തിൽ കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകളണിഞ്ഞ ശരങ്ങൾ വീണ് രാക്ഷസരെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് ഇടമില്ലാതാക്കും — ഒരു എള്ളിന്റെ ഇടംപോലും ഒഴിച്ചിടുകയില്ല; ഇതിൽ സംശയമില്ല.’ ‘രാമനാകുന്ന മഹാഗരുഡൻ, വൈനതേയൻ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ, രാക്ഷസേന്ദ്രന്മാരാകുന്ന മഹാസർപ്പങ്ങളെ വേഗത്തിൽ പിഴുതെടുക്കും.’ ‘ശത്രുസംഹാരകനായ എന്റെ ഭർത്താവ്, വിഷ്ണു മൂന്നു ചുവടുകളാൽ അസുരന്മാരിൽനിന്നു ജ്വലിക്കുന്ന ഐശ്വര്യം വീണ്ടെടുത്തതുപോലെ, നിന്നിൽനിന്ന് എന്നെ വേഗം വീണ്ടെടുക്കും.’ വാമനാവതാരത്തിന്റെ സ്മരണയിലൂടെ രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ജനസ്ഥാനം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, രാക്ഷസരുടെ സൈന്യം കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശക്തിയില്ലാത്ത നീ, രാക്ഷസാ, ഈ അധർമം ചെയ്തു.’ ഖരദൂഷണാദികളുടെ വധവും ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ വിനാശവും സീതയുടെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവമാണ്; അതുതന്നെ രാമന്റെ ബലത്തിന്റെ തെളിവായി അവൾ രാവണനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ സീത രാവണന്റെ ഭയങ്ങളെത്തന്നെ അവന്റെ മുന്നിൽ നിരത്തുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ആത്മപ്രശംസയിൽ അവൻ മറച്ചുവച്ചത് അവൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഗരുഡസർപ്പോപമയും മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ പറഞ്ഞ ഉപമയ്ക്കുള്ള മറുപടിയാണ് — അവിടെ രാവണൻ സീതയെ ഗരുഡനായും തന്നെ സർപ്പമായും പറഞ്ഞു; ഇവിടെ രാമൻ ഗരുഡൻ, രാക്ഷസർ സർപ്പങ്ങൾ. വജ്രം, അന്തകൻ, ഇടിവാൾ, സർപ്പങ്ങൾ, ഗരുഡൻ, വിഷ്ണു എന്നീ ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമേണ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാമലക്ഷ്മണലക്ഷിതാഃ’ (രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ മുദ്രയുള്ളവ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ശരങ്ങളിൽ പേരുകൾ കൊത്തിയിരിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഓരോ ശരവും സ്വാമിയുടെ ഘോഷണംപോലെ. ‘അസമ്പാതം’ (ഇടമില്ലായ്മ) എന്ന വർണനയിലൂടെ ലങ്കയുടെ ആകാശം ശരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെടും എന്ന ചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

‘അധമാ, നരസിംഹങ്ങളായ ആ സഹോദരന്മാർ അകലെപ്പോയിരുന്നപ്പോൾ, ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽ കടന്നാണ് നീ എന്നെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോയത്.’ സീത രാവണന്റെ ഭീരുത്വം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — അവൻ യുദ്ധം ചെയ്തില്ല, മോഷണംമാത്രം. ‘രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഗന്ധംമാത്രം ശ്വസിച്ചാൽപ്പോലും, നായയ്ക്കു രണ്ടു പുലികളുടെ മുന്നിലെന്നപോലെ, അവരുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല.’ ‘ഇന്ദ്രന്റെ രണ്ടു കൈകളുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ വൃത്രന്റെ ഒറ്റക്കൈയുടെ പിടി ഉറയ്ക്കാതിരുന്നതുപോലെ, അവരുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ നിന്റേതും.’ ‘എന്റെ നാഥനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വേഗം വന്ന്, സൂര്യൻ അല്പജലത്തെയെന്നപോലെ, ശരങ്ങളാൽ നിന്റെ പ്രാണൻ എടുക്കും.’ അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ് — ‘കുബേരന്റെ പർവതത്തിലേക്കു പോയാലും, വരുണരാജന്റെ സഭയിലോ ആലയത്തിലോ പോയാലും, കാലഹതമായ മഹാവൃക്ഷം ഇടിമിന്നലിൽനിന്നെന്നപോലെ, നീ ദാശരഥിയിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടുകയില്ല, സംശയമില്ല.’ ‘കാലഹതഃ’ (കാലത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സീത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു, രാവണൻ കാലത്താൽ മുമ്പേതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവനാണ്, രാമൻ നിമിത്തംമാത്രം. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ മറുപടി ഭയത്തിൽ ആരംഭിച്ച്, ധർമോപദേശത്താൽ വളർന്ന്, രാമന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ ഘോഷണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ആരുടെ ശരീരം വിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്നോ, അവളുടെ വാക്ക് സർഗാന്ത്യത്തിൽ വജ്രംപോലെ ദൃഢമാണ്. നായയും പുലികളും, സൂര്യനും ജലവും, ഇടിമിന്നലും വൃക്ഷവും എന്നീ ഉപമകളാൽ രാമരാവണന്മാരുടെ ബലത്തിന്റെ അതുല്യത മൂന്നു വിധത്തിൽ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. കുബേരൻ രാവണന്റെ സഹോദരനാണ്, വരുണൻ ജലാധിപനും — രാവണൻ മുമ്പു ജയിച്ച ഇടങ്ങളിൽപ്പോലും അവന് അഭയം ലഭിക്കില്ല എന്നു വ്യംഗ്യം. ‘ശൂന്യം ആശ്രമം’ (ശൂന്യമായ ആശ്രമം) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു, കാരണം സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അതാണ് രാവണന്റെ അധമത്വത്തിന്റെ മുഖ്യതെളിവ് — വീരൻ നേർക്കുനേർ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, കള്ളൻ ശൂന്യമായ ഇടത്തു കടക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക