॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 16-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഹനുമാന്റെ സീതാപ്രശംസയും ശോകവും

സീതയുടെ ശീലത്തിന്റെയും സൗന്ദര്യത്തിന്റെയും പ്രശംസ, അവൾക്കുവേണ്ടി രാമൻ ചെയ്ത കർമങ്ങളുടെ സ്മരണ, അവളുടെ ദുഃഖം കണ്ട് ഹനുമാനുണ്ടായ ശോകം, ശിംശപയിൽത്തന്നെയുള്ള ഇരിപ്പ്

പ്രശംസ അർഹിക്കുന്ന ആ സീതയെയും ഗുണങ്ങളാൽ മനോഹരനായ രാമനെയും പ്രശംസിച്ചശേഷം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും ചിന്തയിലാണ്ടു. ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ധ്യാനിച്ച്, കണ്ണീരു നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ തേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ സീതയെക്കുറിച്ചു വിലപിച്ചു — ‘ഗുരുജനങ്ങളാൽ വിനയം ശീലിച്ച ലക്ഷ്മണനു ബഹുമാന്യയും, ജ്യേഷ്ഠനായ രാമനു പ്രിയയുമായ സീതപോലും ദുഃഖാർത്തയാണെങ്കിൽ, കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. ധീമാനായ രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ദൃഢനിശ്ചയം അറിയുന്ന ഈ ദേവി, വർഷകാലാരംഭത്തിലെ ഗംഗപോലെ, അധികം ക്ഷോഭിക്കുന്നില്ല. ശീലത്തിലും വയസ്സിലും സ്വഭാവത്തിലും തുല്യയും, കുലത്തിലും ലക്ഷണങ്ങളിലും തുല്യയുമായ വൈദേഹിക്കു രാഘവൻ യോഗ്യനാണ്, കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഇവൾ അവനും.’ പുതുസ്വർണംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, ലോകത്തിനു പ്രിയയായ ലക്ഷ്മീദേവിയെപ്പോലെയുള്ള അവളെ കണ്ട് അവൻ മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തെത്തി, ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ഹർഷം ശോകമായി മാറുന്നു — സീതയെ കണ്ടെത്തിയിട്ടും അവളുടെ ദുഃഖം കണ്ട് അവൻ കരയുന്നു. ‘കാലോ ഹി ദുരതിക്രമഃ’ (കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ) — ഇത്തരമൊരുവൾപോലും ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നുവെങ്കിൽ കാലത്തിന്റെ ബലത്തെ ആർക്കു മറികടക്കാനാവും? നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗംഗയുടെ ഉപമ — വർഷകാലത്തുപോലും ഗംഗ അത്യധികം ക്ഷോഭിക്കുന്നില്ല, കാരണം അതു ഗംഭീരയാണ്; അതുപോലെ സീതയും രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരാക്രമം അറിയുന്നതിനാൽ ധൈര്യം കൈവിടുന്നില്ല. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ഇരുവരുടെയും അനുരൂപത — ശീലം, വയസ്സ്, സ്വഭാവം, കുലം, ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം സമാനം. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൾ ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ — രാമൻ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ എന്നു ധ്വനി. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സീതാമാശ്രിത്യ’ എന്നാൽ സീതയെ ഉദ്ദേശിച്ച്, അവളെക്കുറിച്ച്. ഹനുമാന്റെ കണ്ണീർ അവന്റെ കോമളഹൃദയത്തെ കാണിക്കുന്നു; അവൻ വെറും വീരനല്ല, സഹൃദയനുമാണ്. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗുരുപ്രിയാ’ എന്നാൽ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനായ രാമന്റെ പ്രിയ; ലക്ഷ്മണൻ അവളെ മാതാവിനെപ്പോലെ ബഹുമാനിച്ചിരുന്നു.

‘വിശാലാക്ഷിയായ ഇവൾക്കുവേണ്ടിയാണ് മഹാബലനായ ബാലി വധിക്കപ്പെട്ടത്, പരാക്രമത്തിൽ രാവണനു തുല്യനായ കബന്ധനും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്. വനത്തിൽവച്ച് രാമൻ പരാക്രമം കാട്ടി, ഭീമപരാക്രമിയായ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസനെ, യുദ്ധത്തിൽ മഹേന്ദ്രൻ ശംബരനെയെന്നപോലെ, വധിച്ചു. ജനസ്ഥാനത്തിൽ ഭീകരകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ അഗ്നിജ്വാലപോലെയുള്ള ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ആത്മജ്ഞനായ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ഖരനെ വധിച്ചു, ത്രിശിരസ്സിനെയും മഹാതേജസ്വിയായ ദൂഷണനെയും വീഴ്ത്തി. ബാലി കാത്തുസൂക്ഷിച്ചിരുന്ന, ദുർലഭമായ വാനരന്മാരുടെ ഐശ്വര്യം ലോകവിശ്രുതനായ സുഗ്രീവൻ നേടിയതും ഇവൾ നിമിത്തമാണ്. ശ്രീമാനും നദീനദങ്ങളുടെ അധിപനുമായ സമുദ്രത്തെ ഞാൻ കടന്നതും, ഈ നഗരം ഞാൻ പരിശോധിച്ചതും വിശാലാക്ഷിയായ ഇവൾക്കുവേണ്ടിയാണ്. ഇവൾക്കുവേണ്ടി രാമൻ സമുദ്രംവരെയുള്ള ഭൂമിയെയോ ലോകത്തെത്തന്നെയോ കീഴ്മേൽ മറിച്ചാലും അതു യുക്തംതന്നെ എന്നാണ് എന്റെ മതം. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രാജ്യമോ ജനകാത്മജയായ സീതയോ — എന്നു തുലാസിൽ വച്ചുനോക്കിയാൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യം മുഴുവനും സീതയുടെ ഒരു കലയ്ക്കുപോലും തുല്യമാകില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ ആരണ്യകാണ്ഡംമുതൽ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡംവരെയുള്ള കഥ മുഴുവൻ ചുരുക്കി ഓർമിക്കുന്നു — വിരാധൻ, ഖരദൂഷണത്രിശിരസ്സുകൾ, കബന്ധൻ, ബാലി, സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യം, തന്റെ സമുദ്രലംഘനം. കാലക്രമമല്ല, ഭാവക്രമമാണ് പിന്തുടരുന്നത്. ഈ കർമങ്ങൾക്കെല്ലാം മൂലം സീതയാണ് — അതിനാൽ അവളുടെ മൂല്യം അളവറ്റതാണ്. ‘നാപ്നുയാത്കലാം’ (ഒരു കലയ്ക്കുപോലും തുല്യമാകില്ല) — പതിനാറിലൊരംശംപോലുമില്ല; ഇത് അതിശയോക്തിയുടെ വാക്പ്രയോഗമാണ്. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ലോകവിശ്രുതഃ’ (ലോകപ്രസിദ്ധൻ — സുഗ്രീവന്റെ വിശേഷണം) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ലോകസത്കൃതം’ (ലോകം ആദരിക്കുന്ന) എന്ന് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ വിശേഷണമായി. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മയാഽഽക്രാന്തഃ’ (ഞാൻ കടന്നത്) എന്നതു തന്റെ സ്വന്തം കർമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഹനുമാന്റെ വിനീതമായ പരാമർശമാണ്. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ബാലിയെയും കബന്ധനെയും ആദ്യം പരാമർശിക്കുന്നു — കാരണം അവരാണ് ഹനുമാന്റെ ഓർമയിൽ ഏറ്റവും അടുത്തുള്ളത്. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ ശംബരാസുരനെ വധിച്ചതാണ് ഉപമാനം. ഒമ്പതിലും പത്തിലും ജനസ്ഥാനയുദ്ധം — ഏകനായ രാമൻ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ വധിച്ചു; അത് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യുക്തമിത്യേവ മേ മതിഃ’ (യുക്തംതന്നെ എന്നാണ് എന്റെ മതം) — രാമന് ഉണ്ടാകാനിടയുള്ള ക്രോധത്തെപ്പോലും ഹനുമാൻ ന്യായമായി കരുതുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ തുലാസിന്റെ സങ്കല്പം — ഒരു തട്ടിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യം, മറ്റേതിൽ സീത; എന്നിട്ടും സീതയുടെ തട്ടാണ് കൂടുതൽ ഭാരമുള്ളത്.

‘ധർമശീലനും മഹാത്മാവുമായ ജനകന്റെ, മിഥിലാരാജന്റെ, പുത്രിയും ഭർത്താവിനോടു ദൃഢവ്രതയുമായ സീതയാണ് ഇവൾ. കലപ്പയുടെ മുന കീറിയ വയലിൽ ഭൂമി പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്നവൾ, താമരപ്പൂമ്പൊടിപോലെയുള്ള ശുഭമായ വയൽമണ്ണ് പുരണ്ടവൾ. വിക്രമശാലിയും ആര്യശീലനും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവനുമായ ദശരഥരാജാവിന്റെ മൂത്ത, യശസ്വിനിയായ മരുമകളാണ് ഇവൾ. ധർമജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും ആത്മജ്ഞനുമായ രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയായ ഇവൾ രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായിരിക്കുന്നു. ഭർത്തൃസ്നേഹത്തിന്റെ ബലത്താൽ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, കഷ്ടപ്പാടുകളെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കാതെ, അവൾ നിർജനമായ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. കായ്കനികളിലും കിഴങ്ങുകളിലും സംതൃപ്തയായി, ഭർത്തൃശുശ്രൂഷയിൽ മുഴുകി, കൊട്ടാരത്തിലെന്നപോലെ വനത്തിലും പരമമായ ആനന്ദം അനുഭവിച്ചിരുന്നവളാണ് അവൾ. സ്വർണവർണമായ ശരീരമുള്ള, എപ്പോഴും പുഞ്ചിരിയോടെ സംസാരിക്കുന്ന, അനർഥങ്ങൾ അർഹിക്കാത്ത അവൾതന്നെയാണ് ഈ യാതന സഹിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ജീവിതത്തിലെ നാലു ബന്ധങ്ങൾ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ജനകന്റെ പുത്രി, ദശരഥന്റെ മരുമകൾ, രാമന്റെ പത്നി, രാവണന്റെ തടവുകാരി. ആദ്യത്തെ മൂന്നും ഗൗരവപൂർണം, നാലാമത്തേതു ദുഃഖമയം — ഈ വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് ഹനുമാന്റെ ശോകത്തിനു ഹേതു. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അയോനിജയായ സീതയുടെ ജന്മകഥ — കലപ്പകൊണ്ട് ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന വയലിൽനിന്ന് അവൾ ഉയർന്നുവന്നു; വയലിലെ പൊടി അവളുടെ ശരീരത്തിൽ താമരപ്പൂമ്പൊടിപോലെ. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ വനവാസത്തിലും അവളുടെ സന്തോഷം — ‘വനേഽപി ഭവനേ യഥാ’ (കൊട്ടാരത്തിലെന്നപോലെ വനത്തിലും). ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അനർഥാനാമഭാഗിനീ’ (അനർഥങ്ങൾക്ക് അവകാശിയല്ലാത്തവൾ) — ദുഃഖം അർഹിക്കാത്തവൾ, എന്നിട്ടും ദുഃഖിത. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ജനകസ്യ … മൈഥിലരാജസ്യ’ (ജനകന്റെ … മിഥിലാരാജന്റെ) എന്ന പദക്രമം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘മൈഥിലസ്യ … ജനകരാജസ്യ’ (മൈഥിലന്റെ … ജനകരാജന്റെ). പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ദശരഥന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — വിക്രാന്തൻ, ആര്യശീലൻ, യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവൻ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരുമകളുടെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — ധർമജ്ഞൻ, കൃതജ്ഞൻ, ആത്മജ്ഞൻ — അത്തരമൊരുവന്റെ പത്നി രാക്ഷസിമാരുടെ വശത്തായത് അത്യന്തം അനുചിതം എന്നു ഭാവം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭർതൃസ്നേഹബലാത്കൃതാ’ — ബലാത്കാരത്താലല്ല, സ്നേഹത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതയായി. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഭർതൃദൃഢവ്രതാ’ (ഭർത്താവിനോടു ദൃഢവ്രതയായവൾ) എന്ന വിശേഷണമാണ് ഈ പ്രശംസയുടെയെല്ലാം സാരം.

‘ദാഹിച്ചവൻ രാവണൻ തകർത്ത തണ്ണീർപ്പന്തലിനെയെന്നപോലെ, ശീലസമ്പന്നയായ ഇവളെ കാണാൻ രാഘവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവ് ഭൂമി വീണ്ടും നേടുമ്പോഴെന്നപോലെ, ഇവളെ വീണ്ടും ലഭിക്കുമ്പോൾ രാഘവൻ തീർച്ചയായും ആനന്ദിക്കും. കാമഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ബന്ധുജനങ്ങളിൽനിന്ന് അകന്ന്, അവനുമായുള്ള സമാഗമം കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഇവൾ സ്വന്തം ദേഹം നിലനിർത്തുന്നത്. ഇവൾ രാക്ഷസിമാരെ കാണുന്നില്ല, ഈ പൂക്കളും കായ്കളുമുള്ള മരങ്ങളെയും കാണുന്നില്ല; ഏകാഗ്രഹൃദയയായ ഇവൾ തീർച്ചയായും രാമനെമാത്രമാണ് ഉള്ളിൽ കാണുന്നത്. സ്ത്രീക്കു ഭർത്താവ് ആഭരണത്തെക്കാളും ശോഭനമാണ്; അവനില്ലാതെ, ശോഭ അർഹിക്കുന്നവളെങ്കിലും ഇവൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഇവളില്ലാതെയും രാമൻ സ്വന്തം ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ദുഃഖത്താൽ തളർന്നുവീഴുന്നില്ല — ദുഷ്കരമായ കാര്യമാണ് അവൻ ചെയ്യുന്നത്.’ ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ — ദാഹിച്ച വഴിയാത്രക്കാരൻ തണ്ണീർപ്പന്തലിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ സീതയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; തണ്ണീർപ്പന്തൽ രാവണൻ തകർത്തതാണ് — തകർന്നതെങ്കിലും വെള്ളം അവിടെയുണ്ട്. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവിനു രാജ്യം വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നതിന്റെ ഉപമ — രാമൻ സ്വയവും രാജ്യഭ്രഷ്ടനാണ്, അതിനാൽ ഈ ഉപമ അവന്റെ അവസ്ഥയെ സ്പർശിക്കുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ ധ്യാനം — അവൾ രാക്ഷസിമാരെപ്പോലും കാണുന്നില്ല; അവളുടെ ദൃഷ്ടി ഉള്ളിൽ രാമനിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭർത്താവുതന്നെയാണു സ്ത്രീയുടെ പരമമായ ആഭരണം എന്ന സൂക്തി. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം മുൻസർഗത്തിലെ അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ആവർത്തിക്കുന്നു — ‘ധാരയത്യാത്മനോ ദേഹം ന ദുഃഖേനാവസീദതി’ (ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ദുഃഖത്താൽ തളരുന്നില്ല); എന്നാൽ ഇവിടെ ‘കുരുതേ’ (ചെയ്യുന്നു), ‘ദുഃഖേന’ (ദുഃഖത്താൽ) എന്നാണു പാഠം. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തത്സമാഗമകാങ്ക്ഷിണീ’ (അവനുമായുള്ള സമാഗമം കാംക്ഷിക്കുന്നവൾ) — രാമനുമായുള്ള പുനസ്സമാഗമമാണ് സീതയുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ഏക പ്രയോജനം. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശോഭനാർഹാ ന ശോഭതേ’ (ശോഭ അർഹിക്കുന്നവളെങ്കിലും ശോഭിക്കുന്നില്ല) — യോഗ്യതയുണ്ട്, എന്നാൽ നിമിത്തമില്ല. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ രാമന്റെ ധൈര്യത്തെയും പ്രശംസിക്കുന്നു — പ്രിയയില്ലാതെയുള്ള ജീവിതം ദുഷ്കരമായ കർമമാണ്.

‘കറുത്ത കേശാന്തങ്ങളുള്ള, താമരപോലെ കണ്ണുകളുള്ള, സുഖം അർഹിക്കുന്ന ഇവൾ ദുഃഖിതയാണെന്നറിഞ്ഞ് എന്റെ മനസ്സും വ്യഥിതമായിരിക്കുന്നു. ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീലയും താമരപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ, രാഘവനും ലക്ഷ്മണനും സംരക്ഷിച്ചിരുന്ന അവളെ ഇപ്പോൾ മരച്ചുവട്ടിൽ വികൃതനേത്രകളായ രാക്ഷസിമാർ കാവൽ നിൽക്കുന്നു. മഞ്ഞേറ്റു വാടിയ താമരപ്പൊയ്കപോലെ ശോഭ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ആപത്തുകളുടെ പരമ്പരയാൽ പീഡിതയായി, ഇണയിൽനിന്നു വേർപെട്ട ചക്രവാകിയെപ്പോലെ ജനകപുത്രി ദയനീയമായ അവസ്ഥയിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. പൂഭാരത്താൽ തലപ്പുകൾ താഴ്ന്ന ശാഖകളുള്ള അശോകങ്ങൾ ഇവൾക്കു കടുത്ത ശോകം ഉളവാക്കുന്നു; ശിശിരം കഴിഞ്ഞ് ഉദിച്ചുയർന്ന ശീതരശ്മിയായ ചന്ദ്രൻപോലും ആയിരക്കണക്കിനു രശ്മികളുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ ഇവൾക്കു താപം ഉളവാക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ കാര്യം ആലോചിച്ച്, ‘ഇതു സീതതന്നെ’ എന്നു നിശ്ചയം വന്ന ബലവാനും വേഗശാലിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ കപി ആ മരത്തിൽത്തന്നെ മറഞ്ഞിരുന്നു. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷിതാ’ (സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൾ), ‘സംരക്ഷ്യതേ’ (കാവലിലാണ്) എന്നീ പദങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം — മുമ്പു സ്നേഹത്താൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടവൾ, ഇപ്പോൾ നിഗ്രഹത്താൽ കാവലിൽ. ‘ക്ഷിതിക്ഷമാ’ — ഭൂമിയെപ്പോലെ ക്ഷമാശീല, ഭൂമിജയായ സീത. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ രാത്രിയിൽ ഇണയിൽനിന്നു വേർപെടുന്ന ചക്രവാകി — വിരഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ഉപമ; ‘ഹിമഹതനലിനീ’ — ശിശിരത്തിൽ താമരപ്പൊയ്ക ശോഭ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വിരോധാഭാസം — അശോകങ്ങൾ ശോകം ഉളവാക്കുന്നു, ശീതരശ്മി താപം നൽകുന്നു. ഈ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — 29, 31, 32 ഇന്ദ്രവജ്രാ-ഉപജാതിയിലും, 30 പുഷ്പിതാഗ്രയിലും. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജാതബുദ്ധിഃ’ (നിശ്ചയം വന്നവൻ) — നിശ്ചയം പൂർണമായി; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിവിഷ്ടബുദ്ധിഃ’ (ബുദ്ധി ഉറച്ചവൻ). കപി അവിടെത്തന്നെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ ആഗമനം ഉണ്ടാകും. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മമാപി’ (എന്റെയും) — രാമന്റേതുപോലെ എന്റെയും; ദൂതൻ സ്വാമിയുടെ ദുഃഖം സ്വയം അനുഭവിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക