॥वाल्मीकिरामायणम् സുന്ദരകാണ്ഡം · 15-ാം സർഗ്ഗം

സുന്ദരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതാദർശനം

അശോകവനികയുടെ ശോഭ, ചൈത്യപ്രാസാദം, രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മലിനയായ സീതയുടെ ദർശനം, ആഭരണങ്ങളിലൂടെയുള്ള തിരിച്ചറിവ്, ‘രാമൻ ചെയ്യുന്നതു ദുഷ്കരമായ കർമം’ എന്ന പ്രശംസ

ശിംശപയിൽ ഇരുന്നുകൊണ്ട്, മൈഥിലിയെ തിരഞ്ഞ്, അവിടെനിന്ന് എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ട് ഹനുമാൻ ഭൂമിയാകെ വീക്ഷിച്ചു. സന്താനകവള്ളികളാലും മരങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്ന, ദിവ്യമായ ഗന്ധവും രസവുമുള്ള, എല്ലാ ഭാഗത്തും അലംകൃതമായ, നന്ദനോദ്യാനംപോലെയുള്ള, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ, ഹർമ്യങ്ങളും പ്രാസാദങ്ങളും തിങ്ങിയ, കുയിലുകളുടെ കൂജനം മുഴങ്ങുന്നതായിരുന്നു ആ വനിക. സ്വർണനിറമുള്ള ഉല്പലങ്ങളും താമരകളും നിറഞ്ഞ വാപികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, ധാരാളം ആസനങ്ങളും പരവതാനികളുമുള്ള, ധാരാളം ഭൂഗൃഹങ്ങളുള്ള ആ വനിക എല്ലാ ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കളുള്ള, കായ്കൾ നിറഞ്ഞ രമണീയമായ മരങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു. പൂത്തുനിൽക്കുന്ന അശോകങ്ങളുടെ ശോഭയാൽ അതു മാരുതിയുടെ കണ്ണിൽ സൂര്യോദയത്തിന്റെ പ്രഭപോലെയും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെയും തോന്നി. നൂറുകണക്കിനു വന്നിറങ്ങുന്ന, പൂക്കൾ ചൂടിയതുപോലെയുള്ള വിചിത്രവർണരായ പക്ഷികളാൽ അത് ഇലയില്ലാത്ത ശാഖകളുള്ളതുപോലെ ആക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു — പക്ഷികൾ ഇരിക്കുന്നിടത്തെല്ലാം പൂക്കളും ഇലകളും പൊഴിയുന്നു. ചുവടുമുതൽ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ, ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന അശോകങ്ങളും, പൂക്കളുടെ അതിഭാരത്താൽ ഭൂമിയെ തൊടുന്നതുപോലെ കുനിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന പൂത്ത കർണികാരങ്ങളും, നന്നായി പൂത്ത കിംശുകങ്ങളും (പ്ലാശുകളും) — അവയുടെ പ്രഭയാൽ ആ പ്രദേശം എല്ലാ ഭാഗത്തും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. പുന്നാഗങ്ങളും ഏഴിലംപാലകളും ചെമ്പകങ്ങളും ഉദ്ദാലകങ്ങളും വേരുകൾ വളർന്നിറങ്ങി നന്നായി പൂത്തു ശോഭിച്ചു. ആയിരക്കണക്കിന് അശോകങ്ങൾ — ചിലതു തങ്കംപോലെ, ചിലത് അഗ്നിജ്വാലപോലെ, ചിലതു നീലാഞ്ജനംപോലെ. ആ വനിക ദേവോദ്യാനമായ നന്ദനംപോലെയും കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥംപോലെയും, അതിനെയെല്ലാം അതിശയിക്കുന്നതുപോലെ അചിന്ത്യവും ദിവ്യവും രമണീയശോഭയുള്ളതും, പുഷ്പങ്ങളാകുന്ന നക്ഷത്രക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെയും, നൂറുകണക്കിനു പുഷ്പരത്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ അഞ്ചാമതൊരു സമുദ്രംപോലെയും ആയിരുന്നു. എല്ലാ ഋതുക്കളിലെയും പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ, തേൻമണമുള്ള മരങ്ങളുള്ള, പലതരം നാദങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന, രമണീയമായ മൃഗഗണങ്ങളും പക്ഷികളുമുള്ള, പല ഗന്ധങ്ങളും വഹിക്കുന്ന, പുണ്യഗന്ധമുള്ള മനോഹരമായ ഒരു ഉദ്യാനമായിരുന്നു അത്. ‘അശോകൈഃ ശോകനാശനൈഃ’ (ശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന അശോകങ്ങളാൽ) എന്നതു നാമത്തിന്റെ നിരുക്തിയാണ് — ശോകം നശിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ അശോകങ്ങൾ; എന്നാൽ ഇവിടെത്തന്നെയാണ് ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ സീത വസിക്കുന്നത്; ഈ വൈരുധ്യം കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പഞ്ചമം സാഗരം’ (അഞ്ചാമത്തെ സമുദ്രം) എന്നാൽ നാലു സമുദ്രങ്ങൾക്കും പുറമേ അഞ്ചാമതൊരു പുഷ്പസമുദ്രം. ഈ ഭാഗത്ത് കവി മുൻസർഗത്തിലെ വർണന വീണ്ടും വിസ്തരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഹനുമാൻ മരത്തിനു മുകളിലാണ്, അതിനാൽ ദൃഷ്ടി മുകളിൽനിന്നു താഴേക്കു നീങ്ങുന്നു — ‘മഹീം അന്വവൈക്ഷത’ (ഭൂമിയെ വീക്ഷിച്ചു). രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സന്താനകങ്ങൾ ഒരുതരം കല്പവൃക്ഷങ്ങളാണ്, അവയുടെ വള്ളികൾ; മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ നന്ദനം ഇന്ദ്രന്റെ ഉദ്യാനം. നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബഹുഭൂമിഗൃഹായുതാം’ എന്നതിനു രണ്ടു വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ — ധാരാളം ഭൂഗൃഹങ്ങളുള്ളത്, അല്ലെങ്കിൽ പല നിലകളുള്ള ഗൃഹങ്ങളുള്ളത്. അഞ്ചിലും ആറിലും അശോകങ്ങളുടെ ചുവന്ന പൂക്കളാൽ ആ വനിക ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ഈ നിറം സൂര്യോദയത്തിന്റെ അരുണിമയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ആറിലും ഏഴിലും പക്ഷികൾ പൂക്കളും ഇലകളും പൊഴിക്കുന്നതു നിരന്തരമാണെന്ന് ‘അസകൃത്’ (വീണ്ടും വീണ്ടും) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അശോകങ്ങൾ പൂഭാരത്താൽ കുനിഞ്ഞ് ഭൂമിയെ തൊടുന്നതുപോലെ — സമൃദ്ധിയുടെയും വിനയത്തിന്റെയും ചിത്രം. ഒമ്പതിലും പത്തിലും വൃക്ഷനാമങ്ങളുടെ പട്ടിക — പുന്നാഗങ്ങൾ, ഏഴിലംപാലകൾ, ചെമ്പകങ്ങൾ, ഉദ്ദാലകങ്ങൾ, കർണികാരങ്ങൾ, കിംശുകങ്ങൾ. പത്തിലും പതിനൊന്നിലും അശോകങ്ങൾക്കു മൂന്നു നിറങ്ങൾ — സ്വർണം, അഗ്നി, നീലാഞ്ജനം — എന്ന വൈവിധ്യം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂക്കൾ നക്ഷത്രങ്ങൾപോലെ, വനം രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെ — ഉപമ മുകളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂക്കൾ രത്നങ്ങൾപോലെ, വനം അഞ്ചാമതൊരു സമുദ്രംപോലെ. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഗന്ധങ്ങളുടെയും നാദങ്ങളുടെയും ബാഹുല്യം. ഇങ്ങനെ രൂപം, നിറം, ഗന്ധം, ശബ്ദം — എല്ലാ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അശോകൈഃ ശോകനാശനൈഃ’ എന്നിടത്ത് വൃക്ഷനാമത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട്; ഈ ശ്ലേഷം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലും വീണ്ടും വീണ്ടും വരും. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ചൈത്രരഥം കുബേരന്റെ ഉദ്യാനവും നന്ദനം ഇന്ദ്രന്റേതുമാണ് — ഈ രണ്ടു ദിവ്യോദ്യാനങ്ങളെയും അതിശയിക്കുന്നതായി അശോകവനികയെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ‘അതിവൃത്തമിവ’ (അതിശയിച്ചതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ അതു വ്യക്തമാണ്. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യം ദേവന്മാരുടെ ഐശ്വര്യത്തെപ്പോലും മറികടക്കുന്നു; എന്നാൽ അവിടെ വസിക്കുന്ന സീത ദുഃഖിതയാണ്.

പർവതരാജനെപ്പോലെ സുഗന്ധസമൃദ്ധമായ ആ വനം രണ്ടാമതൊരു ഗന്ധമാദനംപോലെയായിരുന്നു. ആ അശോകവനികയിൽ, അധികം അകലെയല്ലാതെ, നടുവിൽ ആയിരം തൂണുകളിൽ നിൽക്കുന്ന, കൈലാസംപോലെ വെളുത്ത, പ്രൗഢമായ ഒരു ചൈത്യപ്രാസാദം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ കണ്ടു. പവിഴംകൊണ്ടു പണിത പടവുകളും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വേദികകളുമുള്ള ആ പ്രാസാദം ശോഭയാൽ കണ്ണുകളെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ ജ്വലിച്ചുനിന്നു; നിർമലമായിരുന്നു; അത്യുന്നതമായതിനാൽ ആകാശത്തെ ഉരസുന്നതുപോലെ തോന്നി. ചൈത്യപ്രാസാദം എന്നാൽ ദേവാലയം, രാക്ഷസരുടെ കുലദേവതകളെ പൂജിക്കുന്ന ഇടം എന്നാണു വ്യാഖ്യാനം; ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ചൈത്യപ്രാസാദം (ക്ഷേത്രം)’ എന്നു പറയുന്നു. അതിന്റെ ധവളിമയെ കൈലാസത്തോടും ഉയരത്തെ ആകാശസ്പർശത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘മുഷ്ണന്തമിവ ചക്ഷൂംഷി’ (കണ്ണുകളെ കവരുന്നതുപോലെ) — കാണുന്നവരുടെ ദൃഷ്ടിയെ അപഹരിക്കുന്നതുപോലെ, അത്തരമായിരുന്നു അതിന്റെ കാന്തി. ഈ പ്രാസാദത്തിന്റെ സമീപത്തുതന്നെയാണ് സീത തുടർന്നു കാണപ്പെടുന്നത്; അതിനാൽ ഈ വർണനാക്രമം ദൃഷ്ടി സീതയിലേക്കു നീങ്ങുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പവിഴംകൊണ്ടുള്ള പടവുകളും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വേദികയും — അതിന്റെ സമൃദ്ധി അപൂർവമാണ്.

പിന്നെ ഹനുമാൻ സീതയെ കണ്ടു — മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ്, ദീനയായി, വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ശുക്ലപക്ഷാരംഭത്തിലെ നിർമലമായ ചന്ദ്രക്കലപോലെ ക്ഷീണിച്ചവളായി. മങ്ങിമാത്രം തെളിയുന്ന രൂപത്തോടുകൂടിയ, മനോഹരപ്രഭയുള്ള അവൾ പുകച്ചുരുളുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട അഗ്നിജ്വാലപോലെയായിരുന്നു. ഒരേയൊരു മഞ്ഞ ഉത്തമവസ്ത്രം — അതും മുഷിഞ്ഞത് — ധരിച്ച, ചെളിപുരണ്ട, ആഭരണങ്ങളില്ലാത്ത അവൾ താമരകളില്ലാത്ത താമരപ്പൊയ്കപോലെയായിരുന്നു. പീഡിതയും ദുഃഖതപ്തയും ക്ഷീണിതയും തപസ്വിനിയുമായ അവൾ ചൊവ്വാഗ്രഹം പീഡിപ്പിക്കുന്ന രോഹിണിപോലെയായിരുന്നു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ദീനയായി, അനശനത്താൽ മെലിഞ്ഞ്, ശോകചിന്തയിൽ മുഴുകി, എപ്പോഴും ദുഃഖത്തിൽ ആണ്ടിരുന്ന അവൾ, പ്രിയപ്പെട്ടവരെ കാണാതെ രാക്ഷസിക്കൂട്ടത്തെമാത്രം കണ്ടുകൊണ്ട്, സ്വന്തം കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട് നായ്ക്കൂട്ടത്താൽ വളയപ്പെട്ട മാൻപേടപോലെയായിരുന്നു. കരിനാഗംപോലെ ജഘനംവരെ നീണ്ടുകിടക്കുന്ന ഒറ്റപ്പിന്നലോടുകൂടിയ അവൾ, വർഷകാലം കഴിഞ്ഞ് നീലവനനിരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഭൂമിപോലെയായിരുന്നു. സുഖം അർഹിക്കുന്ന, ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്ന, ആപത്തുകൾ പരിചയിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, വിശാലാക്ഷിയായ, ഏറെ മലിനയും മെലിഞ്ഞവളുമായ അവളെ നോക്കി, യുക്തിസഹമായ കാരണങ്ങളാൽ ഹനുമാൻ ‘ഇതു സീതതന്നെ’ എന്ന് അനുമാനിച്ചു. കാമരൂപിയായ രാക്ഷസൻ അന്ന് അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ ഏതു രൂപത്തിൽ കണ്ടുവോ, അതേ രൂപമാണ് ഈ സ്ത്രീക്കും. ഇവിടെ സീതയുടെ അവസ്ഥ ഒരു ഉപമാമാലയിലൂടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ചന്ദ്രക്കല, പുകമൂടിയ അഗ്നിജ്വാല, താമരയില്ലാത്ത പൊയ്ക, ഗ്രഹപീഡിതയായ രോഹിണി, നായ്ക്കളാൽ വളയപ്പെട്ട മാൻപേട, വനനിരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഭൂമി. ഓരോ ഉപമയും അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തെയും ദുഃഖത്തെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — സൗന്ദര്യം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, നശിച്ചിട്ടില്ല. ‘ഏകവേണി’ (ഒറ്റപ്പിന്നൽ) ഭർത്താവ് അകലെയുള്ള സ്ത്രീയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘ഹ്രിയമാണാ തദാ തേന’ (അന്ന് അവനാൽ അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ) എന്നതു ഹനുമാന്റെ ഓർമയാണ് — ഋശ്യമൂകത്തിൽവച്ച്, ആകാശത്തിലൂടെ അപഹരിക്കപ്പെട്ടുപോകുന്ന സീതയെ വാനരന്മാർ കണ്ടിരുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പീഡിതാം … പരിക്ഷീണാം’ (പീഡിതയായ … ക്ഷീണിതയായ) എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വ്രീഡിതാം … പരിമ്ലാനാം’ (ലജ്ജിതയായ … വാടിയ) എന്നും. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘നീലയാ നീരദാപായേ വനരാജ്യാ മഹീമിവ’ (വർഷം കഴിഞ്ഞ് നീലവനനിരയാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഭൂമിപോലെ) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തതഃ’ (പിന്നെ) എന്ന പദം ദൃഷ്ടിയുടെ മാറ്റത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രാസാദത്തിൽനിന്നു സീതയിലേക്ക്. ആദ്യം ‘മലിനസംവീതാ’ (മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ), ‘രാക്ഷസീഭിഃ സമാവൃതാ’ (രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൾ) എന്ന ബാഹ്യരൂപം; പിന്നെ ‘ഉപവാസകൃശാ’ (ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞവൾ), ‘നിഃശ്വസന്തീ’ (നെടുവീർപ്പിടുന്നവൾ) എന്ന ആന്തരികാവസ്ഥ. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ശുക്ലപക്ഷാരംഭത്തിലെ ചന്ദ്രക്കല — കൃശമെങ്കിലും നിർമലവും വളർന്നുവരുന്നതും; സീതയുടെ ഭാഗ്യം വളരാനിരിക്കുന്നു എന്നതിന്റെയും സൂചന. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ പുകമൂടിയ അഗ്നിജ്വാല — അവളുടെ തേജസ്സ് മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, നശിച്ചിട്ടില്ല. ഇരുപത്തിമൂന്നിലും ഇരുപത്തിനാലിലും അവളുടെ ഏകാന്തത — പ്രിയജനങ്ങളില്ല, രാക്ഷസിമാർമാത്രം. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പീതേനൈകേന സംവീതാം’ (ഒരേയൊരു മഞ്ഞവസ്ത്രം ധരിച്ചവളെ) — അപഹരണസമയത്ത് ധരിച്ചിരുന്ന ആ ഒരേയൊരു മഞ്ഞവസ്ത്രം, അതിന്റെ ഉത്തരീയം വഴിയിൽ വീണുപോയിരുന്നു. ‘വിപദ്മാമിവ പദ്മിനീം’ (താമരയില്ലാത്ത താമരപ്പൊയ്കപോലെ) — പൊയ്ക ജലംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞതാണ്, എന്നാൽ താമരകളില്ലാതെ ശോഭയറ്റത്; അതുപോലെ സീത ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആഭരണങ്ങളും ആനന്ദവുമില്ലാതെ. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയാണ്, ചൊവ്വയാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ പ്രിയ രാവണനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു ധ്വനി. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വ്യസനാനാമകോവിദാം’ (ആപത്തുകൾ അറിഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തവളെ) — മുമ്പ് ദുഃഖം അറിഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തവൾ ഇപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ വെറും തോന്നലിനാലല്ല, യുക്തിസഹമായ കാരണങ്ങളാലാണ് അനുമാനിക്കുന്നത് — ഇതാണ് വിവേകം. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വഗണേന മൃഗീം ഹീനാം ശ്വഗണേനാവൃതാമിവ’ (സ്വന്തം കൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട്, നായ്ക്കൂട്ടത്താൽ വളയപ്പെട്ട മാൻപേടയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൗര്യത്തെയും സീതയുടെ ഭീരുത്വത്തെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു.

പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള, ഭംഗിയുള്ള പുരികങ്ങളുള്ള, മനോഹരമായി ഉരുണ്ട സ്തനങ്ങളുള്ള ആ ദേവി തന്റെ പ്രഭയാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും ഇരുളകറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു; നീലകണ്ഠിയും തൊണ്ടിപ്പഴംപോലെ അധരമുള്ളവളും സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ളവളും സുഘടിതമായ ശരീരമുള്ളവളും താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ സീത മന്മഥന്റെ രതിയെപ്പോലെയും, ലോകത്തിനു മുഴുവൻ പ്രിയപ്പെട്ട പൂർണചന്ദ്രപ്രഭപോലെയും ആയിരുന്നു. നിലത്തിരിക്കുന്ന ആ സുന്ദരി നിയമനിഷ്ഠയുള്ള ഒരു താപസിയെപ്പോലെയും, ഇടയ്ക്കിടെ ദീർഘനിശ്വാസം വിടുന്ന ആ ഭീരു നാഗരാജന്റെ വധുവിനെപ്പോലെയും ആയിരുന്നു. വിശാലമായി പടർന്ന വലിയൊരു ശോകജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ട അവൾ, പുകച്ചുരുളുകൾ പറ്റിപ്പിടിച്ച അഗ്നിജ്വാലപോലെ ശോഭിച്ചില്ല. സംശയത്തിലായ സ്മൃതിപോലെ, തകർന്നുവീണ ഐശ്വര്യംപോലെ, ക്ഷതമേറ്റ ശ്രദ്ധപോലെ, തട്ടിത്തകർന്ന ആശപോലെ, വിഘ്നങ്ങൾ ബാധിച്ച സിദ്ധിപോലെ, കലുഷിതമായ ബുദ്ധിപോലെ, ഇല്ലാത്ത അപവാദത്താൽ വീണുപോയ കീർത്തിപോലെ ആയിരുന്നു അവൾ. രാമനിൽനിന്നുള്ള വേർപാടിനാൽ വ്യഥിതയും രാക്ഷസക്കൂട്ടത്താൽ പീഡിതയും അബലയും മാൻകുട്ടിയുടേതുപോലെ കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ അവൾ അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കിക്കൊണ്ട്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ, കറുത്തു വളഞ്ഞ ഇമപ്പീലികളുള്ള, പ്രസാദമറ്റ മുഖത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടു. അഴുക്കും ചെളിയും പുരണ്ട, ദീനയായ, അലങ്കാരം അർഹിക്കുന്നവളെങ്കിലും അലങ്കാരമില്ലാത്ത അവൾ കാർമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട നക്ഷത്രരാജന്റെ (ചന്ദ്രന്റെ) പ്രഭപോലെയായിരുന്നു. ഇവിടെ ഉപമകൾ അമൂർത്തമാകുന്നു — സ്മൃതി, ഐശ്വര്യം, ശ്രദ്ധ, ആശ, സിദ്ധി, ബുദ്ധി, കീർത്തി. ഏഴ് അമൂർത്തവസ്തുക്കൾ ബാധിക്കപ്പെട്ടവയാണ്, നശിച്ചവയല്ല — അതുപോലെ സീതയും ബാധിക്കപ്പെട്ടവളാണ്, നശിച്ചവളല്ല. ‘അഭൂതേനാപവാദേന കീർതിം നിപതിതാമിവ’ (ഇല്ലാത്ത അപവാദത്താൽ വീണുപോയ കീർത്തിപോലെ) എന്ന ഉപമ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നു ചില വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ‘രാമോപരോധവ്യഥിതാം’ എന്നാൽ രാമന്റെ വിരഹത്താൽ വ്യഥിതയായവളെ. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘നീലകണ്ഠീം’ എന്നാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നീലകേശീം’ (കറുത്ത മുടിയുള്ളവളെ). മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷോഗണനിപീഡിതാം’ (രാക്ഷസക്കൂട്ടത്താൽ പീഡിതയായവളെ) എന്ന്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘രക്ഷോഹരണകർശിതാം’ (രാക്ഷസന്റെ അപഹരണത്താൽ മെലിഞ്ഞവളെ). ഇരുപത്തിയെട്ടിലും ഇരുപത്തൊമ്പതിലും ഹനുമാൻ സീതയുടെ സൗന്ദര്യത്തെ രാമന്റെ വർണനയുമായി ഒത്തുനോക്കുന്നു — പൂർണചന്ദ്രാനന, സുഭ്രൂ, ബിംബോഷ്ഠി, സുമധ്യ, പദ്മപലാശാക്ഷി — ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ രാമൻ കിഷ്കിന്ധയിൽവച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കാം. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ രതി കാമന്റെ പത്നിയാണ് — സൗന്ദര്യത്തിന്റെ പരമാദർശം. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നിയതാമിവ താപസീം’ (നിയമനിഷ്ഠയുള്ള താപസിയെപ്പോലെ) — നിലത്തിരിക്കുന്ന അവൾ ഒരു തപസ്വിനിയെപ്പോലെ; അവളുടെ വ്രതം പാതിവ്രത്യമാണ്. ‘ഭുജഗേന്ദ്രവധൂമിവ’ (നാഗരാജന്റെ വധുവിനെപ്പോലെ) എന്നതു ദീർഘനിശ്വാസത്തിന്റെ ഉപമയാണ്. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അഗ്നിജ്വാലയുടെ ഉപമ വീണ്ടും വരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ശോകജാലമാണ് പുക. മുപ്പത്തിമൂന്നിലും മുപ്പത്തിനാലിലും ഏഴ് അമൂർത്തോപമകൾ — മൂർത്തമായ ദുഃഖത്തെ അമൂർത്തഭാവങ്ങളോട് ഉപമിക്കുന്ന ഇതു കവിയുടെ സവിശേഷശൈലിയാണ്. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കൃഷ്ണവക്രാക്ഷിപക്ഷ്മണാ’ എന്നാൽ കണ്ണീരിൽ നനഞ്ഞ, കറുത്തു വളഞ്ഞ ഇമപ്പീലികളോടുകൂടി. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ചന്ദ്രപ്രഭയെ കാർമേഘങ്ങൾ മൂടുന്നു — ആ മറവ് ക്ഷണികമാണ്, ചന്ദ്രൻ അവിനാശിയാണ്. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സുപ്രതിഷ്ഠിതാം’ എന്നാൽ ഉറച്ച പാദങ്ങളുള്ളവളെ, സുഘടിതമായ ശരീരമുള്ളവളെ. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സോപസർഗാം യഥാ സിദ്ധിം’ (വിഘ്നങ്ങളോടുകൂടിയ സിദ്ധിപോലെ) — വിഘ്നങ്ങൾ ആക്രമിച്ച സിദ്ധി, ഹനുമാന്റെ സ്വന്തം കാര്യസിദ്ധിയും ഇപ്പോൾ വിഘ്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണല്ലോ. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വീക്ഷമാണാം തതസ്തതഃ’ (അങ്ങുമിങ്ങും നോക്കുന്നവളെ) — സഹായം തേടുന്നതുപോലെ അവൾ എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും നോക്കുന്നു; അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ പ്രത്യാശ ഇപ്പോഴും ജീവിക്കുന്നു.

സീതയെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയിട്ടും, ആവർത്തനമില്ലാത്തതിനാൽ ശിഥിലമായ വിദ്യപോലെ, അവന്റെ ബുദ്ധി സംശയിച്ചുനിന്നു. സംസ്കാരമില്ലാതെ മറ്റൊരർഥത്തിലേക്കു വഴുതിപ്പോയ വാക്കുപോലെ, അലങ്കാരമില്ലാത്ത സീതയെ ഹനുമാൻ വളരെ പ്രയാസപ്പെട്ടാണു തിരിച്ചറിഞ്ഞത്. അനിന്ദ്യയും വിശാലാക്ഷിയുമായ ആ രാജപുത്രിയെ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി, കാരണങ്ങളാൽ ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ‘ഇതു സീതതന്നെ’ എന്ന് അവൻ അനുമാനിച്ചു. വൈദേഹിയുടെ അവയവങ്ങളിലുള്ളതായി രാമൻ വിവരിച്ചിരുന്ന, ശരീരത്തിനു ശോഭ നൽകുന്ന ആ ആഭരണക്കൂട്ടങ്ങൾ അവൻ ശ്രദ്ധിച്ചു — നന്നായി പണിത കർണാഭരണങ്ങൾ, ഭംഗിയായി ഉറപ്പിച്ച ശ്വദംഷ്ട്രാഭരണങ്ങൾ (നായയുടെ ദംഷ്ട്രപോലെയുള്ള കാതണികൾ), കൈകളിൽ രത്നങ്ങളും പവിഴങ്ങളുംകൊണ്ടു വിചിത്രമായ ആഭരണങ്ങൾ; ഏറെക്കാലം അണിഞ്ഞിരുന്നതിനാൽ കറുത്തുപോയവ, എങ്കിലും ആകൃതി നഷ്ടപ്പെടാത്തവ. ‘രാമൻ വിവരിച്ചവതന്നെയാണ് ഇവയെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ഇവൾ ഉപേക്ഷിച്ചവ ഞാൻ ഇവിടെ കാണുന്നില്ല; ഉപേക്ഷിക്കാത്തവ ഇവതന്നെ എന്നതിൽ സംശയമില്ല. സ്വർണപ്പട്ടുപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, മഞ്ഞനിറമുള്ള, ശുഭമായ ആ വസ്ത്രം — ഊർന്നുവീണ് മരത്തിൽ കുരുങ്ങിയ ആ ഉത്തരീയം — അന്നു വാനരന്മാർ കണ്ടതാണ്; ഇവൾതന്നെ എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞ, കിലുങ്ങുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട വലിയ ആഭരണങ്ങൾ നിലത്തു കിടക്കുന്നതായി കണ്ടതുമാണ്. ഏറെക്കാലം ധരിച്ചിരുന്നതിനാൽ ഈ വസ്ത്രം ഏറെ മുഷിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും അതിന്റെ നിറത്തിനു കുറവില്ല, മറ്റേതുപോലെതന്നെ ശോഭയുള്ളതാണ്. സ്വർണവർണമായ ശരീരമുള്ള ഇവൾ രാമന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട മഹിഷിയാണ്; കാണാതായെങ്കിലും ഇവൾ അവന്റെ മനസ്സിൽനിന്നു മാഞ്ഞുപോകുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ തർക്കം പ്രമാണാധിഷ്ഠിതമാണ് — ആദ്യം രൂപസാമ്യം, പിന്നെ ആഭരണങ്ങൾ, പിന്നെ വസ്ത്രത്തിന്റെ നിറം; ഋശ്യമൂകത്തിൽ താഴെയിട്ട ആഭരണങ്ങൾ ഇവിടെയില്ല, ശേഷിച്ചവ ഉണ്ട് — ഇതു ബലമുള്ള ഹേതുവാണ്. ‘ആമ്നായാനാമയോഗേന വിദ്യാം പ്രശിഥിലാമിവ’ (ആവർത്തനമില്ലാത്തതിനാൽ ശിഥിലമായ വിദ്യപോലെ) — അഭ്യാസമില്ലെങ്കിൽ വിദ്യ ശിഥിലമാകുന്നു; അതുപോലെ ദുഃഖത്താൽ സീതയുടെ രൂപവും ശിഥിലമായിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയെട്ടിലും മുപ്പത്തൊമ്പതിലും ശാസ്ത്രസംബന്ധിയായ രണ്ട് ഉപമകൾ — അഭ്യാസമില്ലാതെ ശിഥിലമായ വിദ്യ, സംസ്കാരമില്ലാതെ മറ്റൊരർഥത്തിലേക്കു പോയ വാക്ക്. ഹനുമാൻ വേദജ്ഞനും വ്യാകരണജ്ഞനുമാണെന്നു കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ രാമൻ പ്രശംസിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ ഈ ഉപമകൾ അവന്റെ മനസ്സിനു യോജിച്ചവയാണ്. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകംമുതൽ ആഭരണങ്ങളുടെ പരിശോധന — കർണാഭരണങ്ങൾ, ശ്വദംഷ്ട്രാഭരണങ്ങൾ, കൈയിലെ ആഭരണങ്ങൾ. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശ്യാമാനി ചിരയുക്തത്വാത്’ (ഏറെക്കാലം അണിഞ്ഞതിനാൽ കറുത്തവ) — ദീർഘകാലം ധരിച്ചതിനാൽ മങ്ങിയവ, എങ്കിലും ആകൃതി പഴയതുപോലെ. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ തർക്കത്തിന്റെ മൂലം — ഋശ്യമൂകത്തിൽ താഴെയിട്ട ആഭരണങ്ങൾ ഇവിടെയില്ല. നാല്പത്തഞ്ചിലും നാല്പത്തിയാറിലും വാനരന്മാർ കണ്ട ഉത്തരീയത്തിന്റെ ഓർമ. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രണഷ്ടാപി സതീ യസ്യ മനസോ ന പ്രണശ്യതി’ (കാണാതായെങ്കിലും ആരുടെ മനസ്സിൽനിന്നു മായുന്നില്ലയോ) — കണ്ണിൽനിന്നു മറഞ്ഞു, മനസ്സിൽനിന്നല്ല. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കാരണൈരുപപാദയൻ’ (കാരണങ്ങളാൽ ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട്) — മുമ്പ് ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഉപപാദിഭിഃ’ എന്നു പറഞ്ഞു, ഇവിടെ വീണ്ടും ഹേതുക്കളാൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു — തർക്കത്തിന്റെ ആവർത്തനം നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢതയെ കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സ്വനവന്തി മഹാന്തി’ (കിലുങ്ങുന്ന വലിയവ) — ചിലമ്പുകൾ മുതലായ ശബ്ദിക്കുന്ന ആഭരണങ്ങൾ. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ വസ്ത്രത്തിന്റെ നിറത്തിനു കുറവില്ല — സീതയുടെ ശീലവും ദുഃഖത്താൽ മലിനമായിട്ടില്ല എന്നതുപോലെ.

‘ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ രാമൻ ഇവിടെ നാലു കാരണങ്ങളാൽ തപിക്കുന്നത്, അവളാണ് ഇവൾ — കാരുണ്യം, ആനൃശംസ്യം (ദയാലുത്വം), ശോകം, മദനം (കാമം) എന്നിവയാൽ. ഒരു സ്ത്രീ കാണാതായി എന്നതിനാൽ കാരുണ്യം, തന്നെ ആശ്രയിച്ചവൾ എന്നതിനാൽ ദയാലുത്വം, പത്നി നഷ്ടപ്പെട്ടു എന്നതിനാൽ ശോകം, പ്രിയ എന്നതിനാൽ മദനം. ഈ ദേവിയുടെ രൂപവും അംഗപ്രത്യംഗസൗഷ്ഠവവും എങ്ങനെയോ, രാമന്റെ രൂപവും അങ്ങനെതന്നെ; കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ള ഇവൾ അവനു തികച്ചും അനുരൂപയാണ്. ഈ ദേവിയുടെ മനസ്സ് അവനിലും അവന്റെ മനസ്സ് ഇവളിലും ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇവളും ആ ധർമാത്മാവും ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ജീവിക്കുന്നത്. ഇവളില്ലാതെയും പ്രഭുവായ രാമൻ സ്വന്തം ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ശോകത്താൽ തളർന്നുവീഴുന്നില്ല — ദുഷ്കരമായ കാര്യമാണ് അവൻ ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ ആ നിലയിൽ സീതയെ കണ്ട് ആഹ്ലാദിച്ച വായുപുത്രൻ മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തെത്തി, ആ പ്രഭുവിനെ പ്രശംസിച്ചു. നാല്പത്തൊമ്പതും അമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ രാമായണത്തിലെ അതിപ്രസിദ്ധശ്ലോകങ്ങളാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ നാലു കാരണങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഓരോ കാരണവും സീതയുമായുള്ള ഓരോ ബന്ധത്തോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു — സ്ത്രീ, ആശ്രിത, പത്നി, പ്രിയ. അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ പരസ്പരാനുരാഗംതന്നെയാണ് ഇരുവരുടെയും ജീവന്റെ ഹേതു. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന് അച്ചടിയിലെ പാഠം ‘ദുഷ്കരം കൃതവാന്രാമോ ഹീനോ യദനയാ പ്രഭുഃ. ധാരയത്യാത്മനോ ദേഹം ന ശോകേനാവസീദതി’ (ഇവളില്ലാതെയും പ്രഭുവായ രാമൻ ദേഹം നിലനിർത്തുന്നു, ശോകത്താൽ തളരുന്നില്ല — ദുഷ്കരമാണ് അവൻ ചെയ്തത്) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 5.013.051-ൽ ‘ദുഷ്കരം കുരുതേ രാമോ യ ഇമാം മത്തകാശിനീം / സീതാം വിനാ മഹാബാഹുർ മുഹൂർതം അപി ജീവതി’ (മദിച്ചു ശോഭിക്കുന്ന ഈ സീതയില്ലാതെ ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ജീവിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ ദുഷ്കരമായ കാര്യമാണു ചെയ്യുന്നത്) എന്നാണ്; വൾഗേറ്റിലെ ഉത്തരാർധമാകട്ടെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 5.014.027-ന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടു തുല്യമാണ്, അതു വൾഗേറ്റിൽ അടുത്ത സർഗത്തിലും (16.27) ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ ഇവിടെ പാഠഭേദമാണ്, ലോപമല്ല. അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ ‘മനസാ രാമം ജഗാമ’ (മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തെത്തി) — ശരീരംകൊണ്ട് ലങ്കയിൽ, മനസ്സുകൊണ്ട് രാമന്റെ സമീപത്ത്. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ വിഭജനത്തിന്റെ സൗഷ്ഠവം — സ്ത്രീയായതിനാൽ കാരുണ്യം, ശരണാഗതയായതിനാൽ ദയാലുത്വം, പത്നിയായതിനാൽ ശോകം, പ്രിയയായതിനാൽ മദനം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चदशः सर्ग॥ १५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക