സർഗ്ഗം
അശോകവനികാപ്രവേശം
കോട്ടമതിലിൽനിന്ന് അശോകവനികയിലേക്കുള്ള ചാട്ടം, വസന്തശോഭ, വൃക്ഷങ്ങളുടെ ഉലച്ചിൽ, ദീർഘികകളും നദിയും പർവതവും, സ്വർണശിംശപ, സീതയുടെ വരവിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പ്
ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ആലോചിച്ച്, മനസ്സുകൊണ്ട് ആ അശോകവനികയിൽ എത്തിയശേഷം, മഹാതേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ രാവണഭവനത്തിന്റെ കോട്ടമതിലിലേക്കു ചാടിക്കയറി — മതിലിൽനിന്ന് ഉദ്യാനത്തിലേക്കു ചാടാൻ ഒരുങ്ങിനിന്നു. മതിലിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, ദേഹമാസകലം പുളകംകൊണ്ട ആ മഹാകപി വസന്താരംഭത്തിൽ തലപ്പുകളിൽ പൂവിട്ടുനിൽക്കുന്ന പലതരം മരങ്ങൾ കണ്ടു — സാലങ്ങൾ, അശോകങ്ങൾ, മനോഹരമായ ചെമ്പകങ്ങൾ, നന്നായി പൂത്ത ഉദ്ദാലകങ്ങൾ, നാഗവൃക്ഷങ്ങൾ, കുരങ്ങിന്റെ മുഖംപോലെ നിറമുള്ള മാവുകൾ. മാന്തോപ്പുകൾ നിറഞ്ഞ, നൂറുകണക്കിനു വള്ളികൾ ചുറ്റിപ്പടർന്ന ആ മരങ്ങളെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട നാരാചംപോലെ അവൻ ആ വൃക്ഷവാടികയിലേക്കു കുതിച്ചു. ‘സംഹൃഷ്ടസർവാംഗഃ’ (ദേഹമാസകലം ആഹ്ലാദിച്ചവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ ഉത്സാഹത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിലെ നിരാശ ഇവിടെ പ്രത്യാശയായി മാറിയിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ അവന്റെ അവയവങ്ങളെല്ലാം രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞു. വസന്തത്തിന്റെ ആരംഭം എന്നു കാലവും നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് എല്ലാ മരങ്ങളും പൂത്തുനിൽക്കുന്നത്. ‘ജ്യാമുക്ത ഇവ നാരാചഃ’ (ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട അമ്പുപോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ വേഗത്തെയും ലക്ഷ്യനിഷ്ഠയെയും കാണിക്കുന്നു — വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട അമ്പ് നേർവഴിയിലൂടെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നതുപോലെ ഹനുമാനും. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തഥാഽഽമ്രവണസമ്പന്നാഁല്ലതാശതസമന്വിതാൻ’ എന്നാണ് അച്ചടിപ്പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘അഥാമ്രവണസംഛന്നാം ലതാശതസമാവൃതാം’ (മാന്തോപ്പുകളാൽ മൂടപ്പെട്ട, നൂറു വള്ളികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട) എന്ന് ഉദ്യാനത്തിന്റെ വിശേഷണമായ സ്ത്രീലിംഗരൂപമാണ്. മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവി വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു.
പക്ഷികളുടെ കലരവം മുഴങ്ങുന്ന, വെള്ളിമരങ്ങളും സ്വർണമരങ്ങളും എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന, മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ, ചിത്രവനങ്ങളുള്ള, ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ വനികയിൽ പ്രവേശിച്ച് അവൻ നോക്കിക്കണ്ടു. പൂക്കളും കായ്കളും നിറഞ്ഞ പലതരം മരങ്ങളാൽ അതു ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; കുയിലുകളും മദിച്ച ഭൃംഗരാജപ്പക്ഷികളും എപ്പോഴും അവിടെ വസിച്ചു; അവിടെയുള്ളവർ സന്തുഷ്ടരായിരുന്നു; മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും മദിച്ചു തിമിർത്തു; മദിച്ച മയിലുകളുടെ കേകാരവം മുഴങ്ങി; പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞുനിന്നു. സുന്ദരിയും അനിന്ദ്യയുമായ രാജപുത്രിയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന വാനരൻ സുഖമായി ഉറങ്ങിക്കിടന്ന പക്ഷികളെ ഉണർത്തി. പറന്നുയരുന്ന പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ചിറകടികളാലും കാറ്റിനാലും ഉലഞ്ഞ മരങ്ങൾ പല നിറങ്ങളിലുള്ള പലതരം പുഷ്പവൃഷ്ടികൾ ചൊരിഞ്ഞു. പൂക്കൾ മൂടിയ ഹനുമാൻ അശോകവനികയുടെ നടുവിൽ പുഷ്പമയമായ ഒരു പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പായുന്ന, മരക്കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ നീങ്ങുന്ന കപിയെ കണ്ട് എല്ലാ ജീവികളും ‘ഇതു വസന്തംതന്നെ’ എന്നു കരുതി. മരങ്ങളിൽനിന്നു വീണ പലതരം പൂക്കളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി ആഭരണമണിഞ്ഞ ഒരു യുവതിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഹനുമാന്റെ ആഗമനത്തെ വസന്തത്തോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു — അവൻ പോകുന്നിടത്തെല്ലാം പൂക്കൾ വർഷിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബലീ’ (ബലവാൻ) എന്ന് അച്ചടിയിൽ കാണുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘കപിഃ’ (കപി). ഉറങ്ങുന്ന പക്ഷികളെ ഉണർത്തുന്നതും ഹനുമാന്റെ അന്വേഷണത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതയെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ ഓരോ മരവും പരിശോധിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പക്ഷൈർവാതൈഃ സമാഹതാഃ’ (ചിറകുകളാലും കാറ്റുകളാലും ഉലയ്ക്കപ്പെട്ട) എന്നു വായിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പക്ഷൈഃ സാലാഃ സമാഹതാഃ’ (ചിറകുകളാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ട സാലവൃക്ഷങ്ങൾ). പുഷ്പമയമായ പർവതം എന്ന ഉപമ പൂക്കളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഹനുമാന്റെ വിശാലമായ ശരീരത്തെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഭൂമിയെ യുവതിയോട് ഉപമിക്കുന്നത് തുടർന്നുവരുന്ന വർണനയ്ക്കു ഭൂമികയൊരുക്കുന്നു. അഞ്ചുമുതൽ എട്ടുവരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി വനികയുടെ രൂപം ക്രമമായി അനാവരണം ചെയ്യുന്നു — ആദ്യം ശബ്ദം (പക്ഷികൾ), പിന്നെ നിറം (വെള്ളിമരങ്ങളും സ്വർണമരങ്ങളും), പിന്നെ ചലനം (മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ), പിന്നെ പ്രകാശം (‘ഉദിതാദിത്യസങ്കാശാ’ — ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ളത്). ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ കുയിലുകളും ഭൃംഗരാജങ്ങളും മദിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇതു വസന്തത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രഹൃഷ്ടമനുജാ കാലേ’ (ആ കാലത്ത് മനുഷ്യർ സന്തുഷ്ടരായിരുന്ന) എന്നതിന്റെ അർഥം ആ ഋതുവിൽ അവിടെയുള്ള ജനങ്ങളും ആഹ്ലാദിച്ചിരുന്നു എന്നാണ്. മയിലുകളുടെ കേകാരവവും പക്ഷികളുടെ കളകൂജനവും വനത്തെ മുഖരിതമാക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ജീവികളുടെ ഭ്രമം സുന്ദരമാണ് — ഹനുമാന്റെ വേഗംകൊണ്ട് മരങ്ങളിൽനിന്നു പൂക്കൾ വീഴുന്നു, കാറ്റിനെപ്പോലെ അവൻ എല്ലായിടത്തും ഓടുന്നു, അതിനാൽ ഇതു വസന്തംതന്നെ എന്ന് അവ കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ വായുപുത്രനെ വസന്തത്തിന്റെ സഖാവിനെപ്പോലെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം വസന്തകാലത്ത് മലയമാരുതനാണല്ലോ പൂക്കൾ വിതറുന്നത്. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭൂമി പൂക്കളാൽ അലംകൃതയായ നായികയെപ്പോലെയാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മാർഗമാണഃ’ (തിരയുന്നവൻ) എന്ന പദം അന്വേഷണത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വനശോഭ കാണാനല്ല, സീതയെ തിരയാൻ മാത്രമാണ് അവൻ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ പക്ഷികൾ പറന്നുയരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പുഷ്പവൃഷ്ടി — കപി പരോക്ഷകാരണം മാത്രം. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ പുഷ്പമയമായ പർവതം എന്ന ഉപമ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ വസന്തഭ്രമത്താൽ പുഷ്ടിപ്പെടുന്നു.
വേഗശാലിയായ കപി ശക്തിയോടെ നന്നായി ഉലച്ച ആ മരങ്ങൾ വിചിത്രമായ പൂക്കൾ പൊഴിച്ചു. ഇലകൾ കൊഴിഞ്ഞ തലപ്പുകളോടും പൂവും കായും വീണുപോയും നിന്ന ആ മരങ്ങൾ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച തോറ്റ ചൂതുകളിക്കാരെപ്പോലെയായി — ചൂതിൽ തോറ്റ കിതവന്മാർ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും പണയംവയ്ക്കുന്നതുപോലെ. വേഗശാലിയായ ഹനുമാൻ ഉലച്ച, ഫലസമൃദ്ധമായ ആ ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ പൂക്കളും ഇലകളും കായ്കളും വേഗം പൊഴിച്ചു. പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ ഒഴിഞ്ഞുപോയ, തടിമാത്രം ശേഷിച്ച ആ മരങ്ങൾ കാറ്റിൽ ഉലഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന മലകൾപോലെയായി. മുടിയഴിഞ്ഞ, കുറിക്കൂട്ടു മാഞ്ഞ, ശുഭ്രമായ ദന്തങ്ങളും അധരവും നുകരപ്പെട്ട, നഖങ്ങളാലും പല്ലുകളാലും മുറിവേറ്റ യുവതിയെപ്പോലെ, ഹനുമാന്റെ വാലും കൈകളും കാലുകളും മർദിച്ച, ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞുവീണ അശോകവനിക ആയിത്തീർന്നു. വർഷകാലത്ത് കാറ്റ് വേഗത്തിൽ മേഘജാലങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ കപി വലിയ വള്ളികളുടെ മാലകളെ ശക്തിയോടെ പറിച്ചെറിഞ്ഞു. ഇവിടെ ഉപമകൾ ക്രമേണ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം തോറ്റ ചൂതാട്ടക്കാരൻ, പിന്നെ മർദിക്കപ്പെട്ട യുവതി, പിന്നെ വർഷകാലത്ത് കാറ്റിൽ ചിതറിയ മേഘങ്ങൾ. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം ഒരു ശൃംഗാരോപമ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതു വരാനിരിക്കുന്ന വനനാശത്തിന്റെ സൂചനകൂടിയാണ്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ധൂർതാ ഇവ പരാജിതാഃ’ (തോറ്റ ധൂർത്തന്മാരെപ്പോലെ) എന്നിടത്ത് ധൂർത്തശബ്ദം ചൂതാട്ടക്കാരൻ എന്ന അർഥത്തിലാണ്. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പുഷ്പപത്രഫലാനി … ഫലശാലിനഃ’ (പൂക്കളും ഇലകളും കായ്കളും … ഫലസമൃദ്ധമായവ) എന്നും, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പുഷ്പപർണഫലാന്യ് … പുഷ്പശാലിനഃ’ (… പുഷ്പസമൃദ്ധമായവ) എന്നും. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തഥൈവാശോകവനികാ പ്രഭഗ്നവനപാദപാ’ (അതുപോലെതന്നെ മരങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞ അശോകവനിക) എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ബഭൂവാശോകവനികാ പ്രഭഗ്നവരപാദപാ’ (ശ്രേഷ്ഠവൃക്ഷങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞ അശോകവനിക ആയിത്തീർന്നു). ഹനുമാന്റെ ഈ വേഗം മനഃപൂർവമല്ലാതെതന്നെ വനത്തെ മർദിക്കുന്നു; പിന്നീട് അവൻ മനഃപൂർവം വനം തകർക്കും. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പക്ഷികൾ ഉപേക്ഷിച്ച, ഇലയും പൂവുമില്ലാത്ത മരങ്ങൾ വെറും തടികൾമാത്രമായി കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന മലകൾപോലെ നിൽക്കുന്നു — ഇലയും ചില്ലയുമില്ലാത്ത കുറ്റിത്തടി എന്ന ഭാവമാണ് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ വർഷകാലത്ത് കാറ്റ് വിന്ധ്യപർവതത്തിലെ മേഘജാലങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ വള്ളിക്കെട്ടുകളെ മുറിക്കുന്നു; അച്ചടിയിൽ ‘വേഗേന’ (വേഗത്തോടെ) എന്നാണ് പാഠം. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തരസ്വിനാ തേ തരവസ്തരസാ’ എന്നതു ശബ്ദാലങ്കാരമാണ് (യമകവും അനുപ്രാസവും) — ‘തര’ എന്ന അക്ഷരക്കൂട്ടത്തിന്റെ ആവർത്തനം വേഗത്തിന്റെ ധ്വനിയെ അനുകരിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വാൽ, കൈകൾ, കാലുകൾ — മൂന്ന് അവയവങ്ങൾകൊണ്ടും വനം മർദിക്കപ്പെട്ടു.
അവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതിനിടയിൽ ആ കപി രത്നനിലങ്ങളും മനോഹരമായ വെള്ളിനിലങ്ങളും സ്വർണനിലങ്ങളും കണ്ടു. അവിടവിടെ ഉത്തമജലം നിറഞ്ഞ, വിലയേറിയ രത്നപ്പടവുകളുള്ള, പല ആകൃതികളിലുള്ള കുളങ്ങൾ (വാപികൾ) അവൻ കണ്ടു. അവയിലെ മണൽ മുത്തും പവിഴവുംകൊണ്ടുള്ളതായിരുന്നു; ഉള്ളിലെ തറകൾ സ്ഫടികംകൊണ്ടുള്ളവ; തീരങ്ങൾ വിചിത്രമായ സ്വർണമരങ്ങളാൽ അലംകൃതം. വിടർന്ന താമരകളും നീലോല്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ചക്രവാകപ്പക്ഷികളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, നത്യൂഹപ്പക്ഷികളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും നാദമുയരുന്നവയായിരുന്നു അവ. ചുറ്റും നീണ്ട, മരങ്ങൾ നിരന്ന, അമൃതുപോലെയുള്ള ജലമുള്ള മംഗളകരമായ നദികളാൽ അലംകൃതവും, നൂറുകണക്കിനു വള്ളികൾ പടർന്നതും, സന്താനകപുഷ്പങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും, പലതരം കുറ്റിച്ചെടികൾ നിറഞ്ഞ വനങ്ങളുള്ളതും, ഇടയ്ക്കിടെ അരളിച്ചെടികൾ നട്ടതുമായിരുന്നു ആ വാപികൾ. ഇവിടെ രാവണന്റെ ഐശ്വര്യമാണു വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — വാപികളുടെ പടവുകൾപോലും രത്നമയം, അടിത്തട്ട് സ്ഫടികമയം, മണൽ മുത്തും പവിഴവുംകൊണ്ടുള്ളത്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബുദ്ധപദ്മോത്പലവനാഃ’ എന്ന് അച്ചടിയിൽ വായിക്കുന്നു — ‘ബുദ്ധ’ എന്നതിനു വിടർന്ന എന്നർഥം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഫുല്ലപദ്മോത്പലവനാശ് ചക്രവാകോപകൂജിതാഃ’ (വിടർന്ന താമരകളും നീലോല്പലങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ചക്രവാകങ്ങൾ കൂജനം ചെയ്യുന്ന). നത്യൂഹം ഒരുതരം നീർക്കോഴിയാണ്; അതിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ട് വാപികൾ മുഖരിതമായിരുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സന്താനകുസുമാവൃതാഃ’ എന്നതിനു കല്പവൃക്ഷപുഷ്പങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടവ എന്നാണ് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. ഈ വർണനയെല്ലാം ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെയാണ് — വിസ്മിതനായി അവൻ നോക്കുന്നു, എങ്കിലും അവന്റെ ലക്ഷ്യം സീതമാത്രം. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ നിലങ്ങൾപോലും മൂന്നുതരം — രത്നമയം, വെള്ളിമയം, സ്വർണമയം; അതിലൂടെ ലങ്കയുടെ അപാരമായ ധനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടും ഇരുപത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാപികളുടെ പടവുകളും അടിത്തട്ടുകളും തീരങ്ങളും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശിവാഭിഃ’ എന്നതിന്റെ അർഥം മംഗളകാരികളായ നദികളാൽ വാപികൾ അലംകൃതമായിരുന്നു എന്നാണ്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ചക്രവാകങ്ങൾ, നത്യൂഹങ്ങൾ, അരയന്നങ്ങൾ, സാരസങ്ങൾ — നാലു ജലപ്പക്ഷികളെ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; അവയിൽ ചക്രവാകം വിരഹദുഃഖത്തിന്റെ പ്രതീകമാണെന്നതു കാവ്യപരമ്പരയാണ്; സീതാവിരഹത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു സൂചനയും ഇവിടെ കാണാം. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ കരവീരത്തിന്റെ (അരളിയുടെ) കുറ്റിച്ചെടികൾ ഇടയ്ക്കിടെ നട്ടിരിക്കുന്നു.
പിന്നെ ആ കപിശാർദൂലൻ മേഘംപോലെയുള്ള, ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുള്ള, വിചിത്രമായ കൊടുമുടികളുള്ള, എല്ലാ ഭാഗത്തും കൊടുമുടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, ശിലാഗൃഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, പലതരം മരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, ലോകത്തിൽ രമണീയമായ ഒരു പർവതം കണ്ടു. ആ മലയിൽനിന്നു താഴേക്കു പതിക്കുന്ന ഒരു നദിയും കണ്ടു — പ്രിയന്റെ മടിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് ഇറങ്ങിപ്പോകുന്ന പ്രിയയെപ്പോലെ. വെള്ളത്തിലേക്കു തലപ്പുകൾ താഴ്ന്ന മരങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ആ നദിയെ, പ്രിയബന്ധുക്കൾ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന കോപിഷ്ഠയായ യുവതിയെപ്പോലെയും, വീണ്ടും തിരിഞ്ഞൊഴുകുന്ന ജലമുള്ള അതിനെ, പ്രസന്നയായി വീണ്ടും കാന്തന്റെ അരികിലെത്തുന്ന കാന്തയെപ്പോലെയും ആ മഹാകപി കണ്ടു. അതിന്റെ അധികം അകലെയല്ലാതെ പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ താമരപ്പൊയ്കകളും, തണുത്ത ജലം നിറഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠരത്നങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള പടവുകളുള്ള, മുത്തുമണലാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഒരു കൃത്രിമദീർഘികയും ഹനുമാൻ കണ്ടു. ആ ദീർഘിക പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വിചിത്രവും, ചിത്രവനങ്ങളുള്ളതും, വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ച അതിവിശാലമായ പ്രാസാദങ്ങളാലും കൃത്രിമവനങ്ങളാലും എല്ലാ ഭാഗത്തും അലംകൃതവുമായിരുന്നു. ഇവിടെ നദിയുടെ വർണന പൂർണമായും പ്രണയരൂപകത്തിലൂടെയാണ് — പതനം കലഹം, മരങ്ങളുടെ തടസ്സം ബന്ധുക്കളുടെ വിലക്ക്, തിരിച്ചൊഴുക്ക് പ്രസാദം. ഈ വർണന സീതാരാമന്മാരുടെ വിയോഗത്തിന്റെയും വരാനിരിക്കുന്ന സംഗമത്തിന്റെയും ധ്വനികൂടി വഹിക്കുന്നു. വിശ്വകർമാവിന്റെ നിർമിതി എന്ന പരാമർശത്തിലൂടെ ലങ്കയുടെ ദിവ്യത്വം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ‘യേ കേചിത്പാദപാസ്തത്ര പുഷ്പോപഗഫലോപഗാഃ’ (അവിടെ പൂക്കളും കായ്കളും നിറഞ്ഞ ഏതൊക്കെ മരങ്ങളുണ്ടോ) എന്ന് അടുത്ത വാക്യം ആരംഭിക്കുന്നു; അതു മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ പൂർത്തിയാകുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പർവതം ‘അംബുധരസങ്കാശഃ’ — കാർമേഘവർണവും ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുമുള്ളത്; ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രമ്യം ജഗതി’ എന്നതിന് ലോകത്തിൽവച്ച് ഏറ്റവും രമണീയം എന്നർഥം. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ നദി പ്രിയന്റെ മടിയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റുപോകുന്ന പ്രിയയെപ്പോലെയാണ് — പ്രണയകലഹത്തിൽ പ്രിയനെ വിട്ടുപോകുന്ന മാനിനിയായ നായിക. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയ തലപ്പുകളുള്ള മരങ്ങൾ അവളുടെ ഗതിയെ തടയുന്നു, പ്രിയബന്ധുക്കൾ കോപിഷ്ഠയായ നായികയെ തടയുന്നതുപോലെ. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ നദിയുടെ ജലം പർവതത്തിന്റെ അരികിലേക്കു വീണ്ടും തിരിഞ്ഞൊഴുകുന്നു, പ്രസന്നയായ കാന്ത കാന്തന്റെ അരികിലേക്കു വീണ്ടും ചെല്ലുന്നതുപോലെ. ഈ മൂന്നു രൂപകങ്ങൾ ശൃംഗാരരസത്തിലെ മാനവും പ്രസാദവും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ താമരപ്പൊയ്കകളും ദീർഘികയും — പ്രകൃതിദത്തവും കൃത്രിമവുമായ ജലം രണ്ടും അവിടെയുണ്ട്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളും അതിവിശാലമായ പ്രാസാദങ്ങളും; മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കൃത്രിമവനങ്ങൾ — രാജോദ്യാനത്തിൽ എന്നപോലെ ഇവിടെ കൃത്രിമവും പ്രകൃതിദത്തവും എല്ലാം ഇടകലർന്നിരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ എല്ലാം കാണുന്നു, എന്നാൽ ഒരിടത്തും തങ്ങിനിൽക്കുന്നില്ല. മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദദർശ സ മഹാകപിഃ’ (ആ മഹാകപി കണ്ടു), മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ദദർശ കപിശാർദൂലഃ’ (കപിശാർദൂലൻ കണ്ടു) — ‘ദദർശ’ (കണ്ടു) എന്ന ക്രിയാപദത്തിന്റെ ആവർത്തനം സർഗത്തിലുടനീളം കാണാം; അതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിതന്നെയാണ് വർണനയുടെ സൂത്രം എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.
അവിടെ പൂക്കളും കായ്കളും നിറഞ്ഞ ഏതൊക്കെ മരങ്ങളുണ്ടായിരുന്നോ, അവയ്ക്കെല്ലാം കുടകളും തിണ്ണകളും സ്വർണവേദികകളുമുണ്ടായിരുന്നു. ധാരാളം വള്ളിപ്പടർപ്പുകളാലും ഇലകളാലും മൂടപ്പെട്ട, ചുറ്റും സ്വർണവേദികകളാൽ വലയംചെയ്യപ്പെട്ട, സ്വർണനിറമുള്ള ഒരു ശിംശപാവൃക്ഷം ആ മഹാകപി കണ്ടു. ഭൂപ്രദേശങ്ങളും പർവതത്തിലെ നീരുറവകളും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന മറ്റു സ്വർണവൃക്ഷങ്ങളും അവൻ കണ്ടു. മേരുപർവതത്തിന്റെ സമ്പർക്കംകൊണ്ടെന്നപോലെ ആ മരങ്ങളുടെ പ്രഭയാൽ വീരനായ വാനരൻ ‘ഞാൻ ആകെ സ്വർണമായിരിക്കുന്നു’ എന്നു കരുതി — സുമേരുവിന്റെ അരികിലെത്തുന്ന കാക്കപോലും സ്വർണവർണമാകുന്നു എന്നാണല്ലോ ലോകപ്രസിദ്ധി. കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന, നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളുടെ കിലുക്കമുള്ള ആ സ്വർണവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളെ കണ്ട് അവൻ വിസ്മയിച്ചു. പിന്നെ തലപ്പുകൾ നന്നായി പൂത്ത, മനോഹരമായ, ഇളംതളിരുകളുള്ള മരങ്ങളെ കണ്ടശേഷം, മഹാവേഗശാലിയായ അവൻ ഇലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട ആ ശിംശപയിൽത്തന്നെ കയറി. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘വൃതാം ഹേമമയീഭിസ്തു വേദികാഭിഃ സമന്തതഃ’ (ചുറ്റും സ്വർണവേദികകളാൽ വലയംചെയ്യപ്പെട്ട) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അതില്ല. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘താൻകാഞ്ചനാൻവൃക്ഷഗണാന്മാരുതേന പ്രകമ്പിതാൻ’ (കാറ്റിൽ ഉലയുന്ന ആ സ്വർണവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളെ) എന്നാണ് പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘താം കാഞ്ചനൈസ് തരുഗണൈർ മാരുതേന ച വീജിതാം’ (സ്വർണവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളാലും കാറ്റിനാലും വീശപ്പെട്ട അവളെ) — ഭിന്നമായ പാഠം. മുപ്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കാഞ്ചനോഽസ്മീതി സർവതഃ’ (ഞാൻ ആകെ സ്വർണമാണ് എന്ന്) എന്ന് അച്ചടിയിൽ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വാനരഃ’ (വാനരൻ). ശിംശപയിൽ കയറുന്നതുതന്നെയാണ് കഥയിലെ നിർണായകകർമം — ഈ മരത്തിന്റെ ചുവട്ടിലാണ് പിന്നീട് സീത ഇരിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നത്. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശിഖിസംനിഭാൻ’ എന്നതിന് അഗ്നിസമാനമായ, സ്വർണകാന്തിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന എന്നർഥം. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മഹാവേഗഃ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ കയറ്റത്തിന്റെ ശീഘ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ മരങ്ങൾക്കു കുടകളും വേദികകളും — രാജോപവനത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ആ ശിംശപയുടെ അദ്വിതീയത ‘ഏകാം’ (ഒന്ന്) എന്ന പദത്താൽ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ശിംശപയിൽ കയറിയ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചു — ‘രാമനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന, ദുഃഖാർത്തയായി യദൃച്ഛയാ അങ്ങുമിങ്ങും നടക്കുന്ന വൈദേഹിയെ ഇവിടെനിന്നു ഞാൻ കാണും. ദുരാത്മാവായ ഇവന്റെ ഈ അശോകവനിക അതിരമണീയമാണ്, ചന്ദനങ്ങളാലും ചെമ്പകങ്ങളാലും ഇലഞ്ഞികളാലും അലംകൃതമാണ്. പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ വസിക്കുന്ന ഈ താമരപ്പൊയ്കയും രമണീയമാണ്; ആ രാജമഹിഷിയായ ജാനകി തീർച്ചയായും ഇവിടേക്കു വരും. രാഘവന്റെ പ്രിയയും പതിവ്രതയും സുന്ദരിയും വനസഞ്ചാരത്തിൽ സമർഥയുമായ ആ രാജമഹിഷി തീർച്ചയായും വരും. അല്ലെങ്കിൽ, ഈ വനത്തെ നന്നായി അറിയുന്ന, രാമചിന്തയാൽ മെലിഞ്ഞുപോയ, മാൻകണ്ണിയായ അവൾ ഇന്ന് ഈ വനത്തിലേക്കു വരും. രാമശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന, സുന്ദരനയനയായ, വനവാസത്തിൽ ആനന്ദിച്ചിരുന്ന, വനചാരിണിയായ ആ ദേവി എന്നും വരും. രാമന്റെ ദയിതയും ആര്യയും ജനകന്റെ പുത്രിയുമായ ആ പതിവ്രത പണ്ട് വനചാരികളായ ജീവികളെ എപ്പോഴും സ്നേഹിച്ചിരുന്നു. സന്ധ്യാകാലത്ത് (സന്ധ്യാവന്ദനത്തിൽ) മനസ്സുറപ്പിക്കുന്ന, യൗവനയുക്തയായ, ഉത്തമവർണമുള്ള ജാനകി സന്ധ്യാവന്ദനത്തിനായി ശുഭജലമുള്ള ഈ നദിയിലേക്കു തീർച്ചയായും വരും. ശുഭയും രാജേന്ദ്രന്റെ പത്നിയും രാമനു പ്രിയപ്പെട്ടവളുമായ അവൾക്കു യോജിച്ചതാണ് ശുഭമായ ഈ അശോകവനിക. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള ആ ദേവി ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടെങ്കിൽ, തണുത്ത ജലമുള്ള ഈ നദിയിലേക്ക് അവൾ തീർച്ചയായും വരും.’ ഇങ്ങനെ കരുതി മഹാത്മാവായ ഹനുമാൻ മനുഷ്യേന്ദ്രന്റെ പത്നിയെ കാത്ത്, നന്നായി പൂത്തതും ഇലകൾ നിബിഡവുമായ ആ മരത്തിൽ ഒളിച്ചിരുന്ന് എല്ലാം വീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ തർക്കം സൂക്ഷ്മമാണ് — സീത വനപ്രിയയാണ്, സന്ധ്യോപാസനയിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവളുമാണ്; അതിനാൽ അവൾ തീർച്ചയായും നദീതീരത്തേക്കു വരും. ‘യദി ജീവതി’ (ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ടെങ്കിൽ) എന്ന ശങ്ക ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലും നാല്പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും ‘ധ്രുവമേഷ്യതി’ (തീർച്ചയായും വരും) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ അവന്റെ പ്രത്യാശ ദൃഢമാകുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നൂനം ഏഷ്യതി’ (നിശ്ചയമായും വരും). അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഹനുമാന്റെ കാത്തിരിപ്പ് ധൈര്യത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — അവൻ ഒളിച്ചിരുന്നു കാത്തിരിക്കുന്നു, തിടുക്കത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. സീതയുടെ സന്ധ്യോപാസനയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം അവളുടെ ധർമനിഷ്ഠയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; തടവിലും അവൾ നിത്യകർമം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല എന്നാണ് ഹനുമാന്റെ വിശ്വാസം. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യദൃച്ഛയാ സമ്പതന്തീം’ (യദൃച്ഛയാ അങ്ങുമിങ്ങും നടക്കുന്നവളെ) എന്നതിന്റെ അർഥം, ദുഃഖാർത്തയായ അവൾ ലക്ഷ്യമില്ലാതെ അവിടവിടെ നടക്കുന്നുണ്ടാവാം എന്നാണ്. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണൻ ‘ദുരാത്മാവ്’, അവന്റെ വനമാകട്ടെ രമണീയം — ഈ വൈരുധ്യം കവി വീണ്ടും വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിനാലിലും നാല്പത്തഞ്ചിലും സീതയെ ‘രാജമഹിഷി’ എന്നു രണ്ടുവട്ടം പറയുന്നു — തടവിലും അവൾ രാജ്ഞിതന്നെ. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ പൂർവവൃത്താന്തം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അവൾ വനചാരികളായ മൃഗപക്ഷികളെ സ്നേഹിച്ചിരുന്നു. അമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വനികയും സീതയും തമ്മിലുള്ള യോജിപ്പ് — ശുഭയായ രാജപത്നിക്കു യോജിച്ചതാണ് ശുഭമായ ഈ വനിക. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വനവാസരതാ’ (വനവാസത്തിൽ ആനന്ദിച്ചവൾ) എന്നത്, അയോധ്യയിൽനിന്നു വനത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര സീത സ്വേച്ഛയാ സ്വീകരിച്ചതാണ് എന്ന ഓർമയാണ്. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യദി ജീവതി’ എന്നത് അവസാനത്തെ ശങ്കയാണ് — ഹനുമാന്റെ പ്രത്യാശ ദൃഢമാണ്, എങ്കിലും അവൻ യാഥാർഥ്യം മറക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ പതിനാലാം സർഗം ഹനുമാന്റെ കാത്തിരിപ്പോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ ശിംശപയുടെ ചുവട്ടിൽ സീതയെ കാണുന്നു. വർണനയുടെ ദൈർഘ്യത്താൽ കവി വായനക്കാരന്റെയും ഔത്സുക്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥