സർഗ്ഗം
ഹനുമാന്റെ വിഷാദവും നിശ്ചയവും
സീതയെ കാണാത്തതിനാലുള്ള ചിന്ത, അവളുടെ നാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക, മടങ്ങിച്ചെല്ലുന്നതിന്റെ ദോഷങ്ങൾ, പ്രാണൻ നിലനിർത്താനുള്ള നിശ്ചയം, അശോകവനികയിലേക്കുള്ള പ്രസ്ഥാനം
വിമാനത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയ വാനരയൂഥപനായ ഹനുമാൻ രാവണഭവനത്തിന്റെ കോട്ടമതിലിൽ കയറി; അവിടെ വേഗത്തിൽ അങ്ങുമിങ്ങും സഞ്ചരിച്ച അവൻ മേഘങ്ങൾക്കിടയിലെ മിന്നൽപോലെ ശോഭിച്ചു. നീലമണിമയമായ കോട്ടമതിൽ മേഘംപോലെയും സ്വർണവർണനായ കപി മിന്നൽപോലെയും — ഇതാണ് ഉപമയുടെ ഭാവം എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ കുറിപ്പുണ്ട്. പിന്നെ രാവണന്റെ എല്ലാ ഭവനങ്ങളും വീണ്ടും ചുറ്റിനടന്നിട്ടും ജാനകിയെ കാണാതെ കപി മനസ്സിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘രാമന്റെ പ്രിയം ചെയ്യാനായി ഞാൻ ലങ്ക ഏറെക്കുറെ മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു; എന്നിട്ടും സർവാംഗസുന്ദരിയായ വൈദേഹിയെ കാണുന്നില്ല. ചെറുകുളങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ, സരസ്സുകൾ, അരുവികൾ, നദികൾ, ജലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങൾ, ദുർഗങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ — ഭൂമി മുഴുവൻ ഇളക്കിമറിച്ചു; എന്നിട്ടും ജാനകിയെ കാണുന്നില്ല. ഗൃധ്രരാജനായ സമ്പാതി സീത രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽത്തന്നെയുണ്ട് എന്നു പറഞ്ഞു; എന്നിട്ടും അവളെ എന്തുകൊണ്ടു കാണുന്നില്ല? ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളാണെങ്കിലും ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി നിസ്സഹായയായി രാവണനെ സമീപിക്കുമോ? ഒരിക്കലുമില്ല.’ അഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ ആദ്യം വിസ്മയവും പിന്നെ സന്ദേഹവും ഉദിക്കുന്നു; സമ്പാതിയുടെ വാക്ക് കള്ളമാവില്ല എന്ന വിശ്വാസവും സീതയെ കാണുന്നില്ല എന്ന പ്രത്യക്ഷാനുഭവവും — ഇവ തമ്മിലുള്ള വിരോധമാണ് അവന്റെ ചിന്തയുടെ മൂലം. ‘രാമസ്യ പ്രിയം ചരതാ’ (രാമന്റെ പ്രിയം ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്ന പദം അവന്റെ സേവാഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ രാവണന്റെ അന്തഃപുരം മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു, പാനശാലയും ശയനഗൃഹങ്ങളും ഭൂഗർഭഗൃഹങ്ങളും കണ്ടു; എന്നാൽ സീത അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇവിടെ അവന്റെ അധ്വാനം ഇരട്ടിച്ചതുപോലെ തോന്നുന്നു. ‘ന ച സാ ദൃശ്യതേ ന കിം’ (അവളെ കാണുന്നില്ലല്ലോ, എന്തുകൊണ്ട്) എന്ന ചോദ്യം അവന്റെ ആശ്ചര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ ചോദ്യംതന്നെ ഉത്തരം വഹിക്കുന്നു — ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടാലും സീത സ്വേച്ഛയാ രാവണനെ സേവിക്കുകയില്ല. നാലും അഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങളിൽ അന്വേഷണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — രാവണഭവനം മാത്രമല്ല, നഗരത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള ജലാശയങ്ങളും വനങ്ങളും ദുർഗങ്ങളും പർവതങ്ങളും. ‘ഈ നഗരത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യവും പറയുന്നു.
പിന്നെ ഹനുമാൻ സീതയ്ക്ക് എന്തു സംഭവിച്ചിരിക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് പലവിധത്തിൽ ഊഹിക്കുന്നു — ‘രാമബാണങ്ങളെ ഭയന്ന് സീതയെയുംകൊണ്ടു വേഗത്തിൽ പറന്നുയർന്ന രാക്ഷസന്റെ കൈയിൽനിന്ന് അവൾ ഇടയ്ക്കുവച്ചു വീണുപോയിരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുമ്പോൾ സാഗരം കണ്ട് ഭയത്താൽ ആ ആര്യയുടെ ഹൃദയം നിലച്ചുപോയിരിക്കാം. രാവണന്റെ തുടകളുടെ വേഗത്താലും കൈകളുടെ ഞെരുക്കത്താലും വിശാലാക്ഷിയായ ആര്യ ജീവൻ വെടിഞ്ഞിരിക്കാം. സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ മുകളിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ അവന്റെ കൈയിൽ പിടഞ്ഞ അവൾ സമുദ്രത്തിൽ വീണിരിക്കാം. അയ്യോ, തന്റെ ശീലം കാത്തുകൊണ്ട്, ബന്ധുക്കളാരുമില്ലാത്ത തപസ്വിനിയായ സീതയെ നീചനായ ഈ രാവണൻ ഭക്ഷിച്ചിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ദുഷ്ടഭാവമുള്ള രാക്ഷസേന്ദ്രപത്നിമാർ നിർദോഷയായ ആ കരിങ്കണ്ണിയെ ഭക്ഷിച്ചിരിക്കും. പൂർണചന്ദ്രനു തുല്യവും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളതുമായ രാമന്റെ മുഖം ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ആ ദീന മരണമടഞ്ഞിരിക്കാം; “ഹാ രാമാ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഹാ അയോധ്യേ” എന്ന് ഏറെ വിലപിച്ച് അവൾ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ ഒളിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവൾ കൂട്ടിലടച്ച മൈനയെപ്പോലെ വല്ലാതെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ജനകകുലത്തിൽ ജനിച്ച, രാമപത്നിയായ, സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ള, കരിങ്കൂവളയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അവൾ രാവണന്റെ വശത്തേക്ക് എങ്ങനെ പോകും? ഒരിക്കലുമില്ല.’ ഈ ആശങ്കകളെല്ലാം ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — വീഴ്ച, ഭയത്താലുള്ള മരണം, ഞെരുക്കത്താലുള്ള മരണം, ഭക്ഷിക്കപ്പെടൽ, വിലാപത്താലുള്ള പ്രാണത്യാഗം, ബന്ധനം. ഒടുവിലാകട്ടെ സീതയുടെ ശീലത്തിലുള്ള ദൃഢവിശ്വാസം മാത്രമാണ് അവന്റെ മനസ്സിൽ സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നത്. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സാരിക’ (മൈന) എന്ന ഉപമ, ബന്ധനത്തിൽ വാക്കു മാത്രം ശേഷിച്ച സീതയുടെ കരുണമായ ചിത്രം കാണിക്കുന്നു; പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ കുലത്തിന്റെ ഗൗരവം അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ പ്രമാണമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ ആശങ്കിക്കുന്നു, എന്നാൽ സീതയുടെ ചാരിത്ര്യത്തിൽ ഒരിക്കലും ശങ്കിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്. ഈ ആശങ്കകളിൽ ഹനുമാന്റെ കൽപ്പനാശക്തിയും കാണാം — രാവണന്റെ ഗമനമാർഗം, ആകാശം, സാഗരം, രാവണന്റെ ബലം, രാക്ഷസിമാരുടെ ക്രൗര്യം എന്നിവ അവൻ ക്രമത്തിൽ ഓർക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രാമബാണങ്ങളെ ഭയന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ ഭയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ വേഗം ഓടിപ്പോയി. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സിദ്ധന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന പാത’ എന്ന് ആകാശമാർഗം പറയുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തുടകളുടെ വേഗത്താലും കൈകളുടെ ഞെരുക്കത്താലും’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സീതയുടെ കോമളതയും രാവണന്റെ ക്രൂരതയും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘രക്ഷന്തീ ശീലമാത്മനഃ’ (തന്റെ ശീലം കാക്കുന്നവൾ) എന്നതാണ് കാരണം — ശീലരക്ഷയിൽ ദൃഢയായ അവളെ ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ ഭക്ഷിച്ചിരിക്കാം എന്നു ഭാവം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാക്ഷസിമാരുടെ ‘ദുഷ്ടഭാവാഭിഃ’ (ദുഷ്ടഭാവമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണം സീതയുടെ ‘അദുഷ്ടാ’ (നിർദോഷ) എന്ന വിശേഷണത്തോടു വിരുദ്ധമായി നിൽക്കുന്നു. പതിമൂന്നും പതിനാലും ശ്ലോകങ്ങളിൽ സീതയുടെ അന്ത്യചിന്ത രാമന്റെ മുഖംതന്നെയാണ് എന്നു സങ്കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം ഹനുമാന്റെ മനസ്സിലെ സ്വഗതഭാഷണമാണ്; പുറമേ അവൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല. കവി അവന്റെ ചിന്ത നാടകീയമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരനും അവന്റെ വ്യാകുലത അനുഭവിക്കുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകം ആശങ്കാപരമ്പരയെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — കുലവും പതിയും സൗന്ദര്യവും ഓർത്ത് ഹനുമാൻ താൻതന്നെ തന്റെ അവസാനത്തെ ആശങ്കയെ നിരാകരിക്കുന്നു.
‘ജനകപുത്രി നശിച്ചുപോയി, അല്ലെങ്കിൽ കാണാതായി, അല്ലെങ്കിൽ മരിച്ചു — ഇതു പ്രിയഭാര്യയുള്ള രാമനോടു പറയുന്നത് ഉചിതമല്ല. പറഞ്ഞാൽ ദോഷമുണ്ടാകും, പറയാതിരുന്നാലും ദോഷമുണ്ടാകും; എന്തു ചെയ്യണം? എനിക്ക് ഇതു വിഷമമായി തോന്നുന്നു.’ കാര്യം ഇങ്ങനെയായിരിക്കെ കാലോചിതവും ഉചിതവുമായത് എന്തായിരിക്കും എന്ന് ഹനുമാൻ വീണ്ടും ആലോചിക്കുന്നു. ‘സീതയെ കാണാതെ ഇവിടെനിന്നു വാനരേന്ദ്രന്റെ നഗരിയിലേക്കു ഞാൻ പോയാൽ, പിന്നെ എന്റെ പുരുഷാർഥം എന്താകും? എന്റെ ഈ സാഗരലംഘനവും ലങ്കാപ്രവേശവും രാക്ഷസദർശനവും എല്ലാം വ്യർഥമാകും. കിഷ്കിന്ധയിൽ ചെന്നെത്തുന്ന എന്നോട് സുഗ്രീവനോ ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാരോ ആ ദശരഥപുത്രന്മാരോ എന്തു പറയും?’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ധർമസങ്കടം സ്പഷ്ടമാണ് — സത്യം പറയണം, എന്നാൽ ആ സത്യത്താൽ രാമന്റെ പ്രാണൻ അപകടത്തിലാകും; മൗനമാകട്ടെ സ്വാമിയെ വഞ്ചിക്കലാകും. ‘പ്രാപ്തകാലം ക്ഷമം ച’ (കാലോചിതവും ഉചിതവും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ വിവേകിയായ ദൂതന്റെ ലക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കാലത്തിനു യോജിച്ചതും സാധ്യമായതുമായ കാര്യമാണ് ചിന്തിക്കേണ്ടത്. ‘പുരുഷാർഥം’ എന്നതിനാൽ അവൻ തന്റെ അധ്വാനത്തിൽ സാർഥകത കാണുന്നില്ല. ദൂതന്റെ കർമം വെറും പോക്കുവരവല്ല, പ്രയോജനസിദ്ധിയാണ് എന്നാണ് അവന്റെ മതം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നിവേദ്യമാനേ ദോഷഃ സ്യാദ് ദോഷഃ സ്യാദനിവേദനേ’ (പറഞ്ഞാലും ദോഷം, പറയാതിരുന്നാലും ദോഷം) എന്ന വരി ദ്വിധാഭാവത്തിന്റെ സൂക്തിയായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ദൂതൻ എന്തു പറയണം — അപ്രിയമായ സത്യമോ, പ്രിയമായ അസത്യമോ? ഹനുമാൻ രണ്ടിലും ദോഷം കാണുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അവന്റെ സമുദ്രലംഘനം മുതലായ എല്ലാ കർമങ്ങളും ‘വ്യർഥം’ എന്ന ഒറ്റപ്പദത്താൽ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെയും ചോദ്യങ്ങൾ അവൻ മുൻകൂട്ടി കാണുന്നു; അവന്റെ മനസ്സിൽ ലജ്ജയും ഉദിക്കുന്നു. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം വക്താവിന്റെ മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കവി സ്വയം ഹനുമാന്റെ വിചാരം വർണിക്കുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും ഹനുമാന്റെ സ്വഗതം ആരംഭിക്കുന്നു.
‘കാകുത്സ്ഥന്റെ അടുത്തുചെന്ന് “ഞാൻ സീതയെ കണ്ടില്ല” എന്ന പരുഷവാക്കു പറഞ്ഞാൽ, അവൻ ജീവൻ വെടിയും. സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള പരുഷവും ദാരുണവും തീക്ഷ്ണവും ക്രൂരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നതുമായ ആ ദുർവാക്യം കേട്ടാൽ അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. കഷ്ടത്തിലായി മരണത്തിലേക്കു മനസ്സു തിരിഞ്ഞ അവനെ കണ്ടാൽ, അവനിൽ അത്യധികം അനുരക്തനായ മേധാവി ലക്ഷ്മണനും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. സഹോദരന്മാർ രണ്ടുപേരും നശിച്ചു എന്നു കേട്ടാൽ ഭരതൻ മരിക്കും; ഭരതൻ മരിച്ചതു കണ്ടാൽ ശത്രുഘ്നൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. പുത്രന്മാർ മരിച്ചതു കണ്ടാൽ കൗസല്യ, സുമിത്ര, കൈകേയി എന്നീ അമ്മമാരും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. കൃതജ്ഞനും സത്യസന്ധനുമായ സുഗ്രീവൻ രാമനെ ആ നിലയിൽ കണ്ടാൽ ജീവൻ വെടിയും; ഭർത്താവിന്റെ ശോകത്താൽ പീഡിതയായ ദുഃഖിതയായ രുമയും; ബാലിയുടെ മരണദുഃഖത്താൽ മുമ്പേ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്ന താരാരാജ്ഞിയും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. മാതാപിതാക്കളുടെ വിനാശത്താലും സുഗ്രീവന്റെ ദുരന്തത്താലും കുമാരനായ അംഗദനും ജീവൻ വെടിയും. സ്വാമിയുടെ ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന വനവാസികൾ കൈപ്പടംകൊണ്ടും മുഷ്ടികൊണ്ടും തലയിൽ അടിക്കും. കപിനാഥൻ സാന്ത്വനംകൊണ്ടും ദാനംകൊണ്ടും മാനംകൊണ്ടും ലാളിച്ച വാനരന്മാർ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും. അവർ ഇനി വനങ്ങളിലോ ശൈലങ്ങളിലോ ഗുഹകളിലോ കളിക്കുകയില്ല; മക്കളോടും ഭാര്യമാരോടും മന്ത്രിമാരോടുംകൂടി അവർ പർവതശിഖരങ്ങളിൽനിന്നു സമനിലങ്ങളിലും ദുർഘടസ്ഥലങ്ങളിലും ചാടിവീഴും; വിഷം, കെട്ടിത്തൂങ്ങൽ, അഗ്നിപ്രവേശം, ഉപവാസം, ആയുധം — ഇവയെ ആശ്രയിക്കും. ഞാൻ ചെന്നാൽ ഘോരമായ നിലവിളി ഉയരും — ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ നാശവും വനവാസികളുടെ നാശവും.’ ഇവിടെ കവി ഒരു വാക്യത്തിന്റെ പരിണാമം ഒരു ചങ്ങലപോലെ കാണിക്കുന്നു — രാമനിൽ തുടങ്ങി എല്ലാ വാനരന്മാരും വരെ. ഓരോരുത്തരുടെയും മരണത്തിന്റെ കാരണം വേറെവേറെ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു — സഹോദരസ്നേഹം, പുത്രശോകം, മൈത്രി, ഭർതൃശോകം, മാതാപിതാക്കളുടെ നാശം, സ്വാമിഭക്തി. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ ജീവനാണ് എല്ലാവരുടെയും ജീവന്റെ ആധാരം. വാനരന്മാരുടെ മരണരീതികളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു — വീഴ്ച, വിഷം, കെട്ടിത്തൂങ്ങൽ, അഗ്നിപ്രവേശം, ഉപവാസം, ആയുധം; അതിനാൽ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം പ്രകടമാകുന്നു. ഈ കൽപ്പന ഹനുമാന്റെ അതിശയോക്തിയല്ല, സ്വാമിയോട് എല്ലാവർക്കുമുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ആഴത്തിന്റെ ആവിഷ്കാരമാണ്. കവി ഓരോ കഥാപാത്രത്തെയും അവരുടെ സ്വഭാവത്തോടൊപ്പം ഓർക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ ‘അത്യധികം അനുരക്തനും മേധാവിയും’, സുഗ്രീവൻ ‘കൃതജ്ഞനും സത്യസന്ധനും’, രുമ ‘ദുഃഖിതയും വ്യഥിതയും ദീനയും’, താര ‘ബാലിയുടെ മരണദുഃഖത്താൽ പീഡിത’, അംഗദൻ ‘മാതാപിതാക്കളുടെ വിനാശത്താൽ’ പീഡിതൻ. ഇങ്ങനെ വിശേഷണങ്ങളാൽത്തന്നെ ഓരോരുത്തരുടെയും മരണകാരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ അഞ്ചു വിശേഷണങ്ങൾ — പരുഷം, ദാരുണം, തീക്ഷ്ണം, ക്രൂരം, ഇന്ദ്രിയതാപനം — ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് അമ്മമാരെയും പേരെടുത്ത് ഓർക്കുന്നു, കൈകേയിയെയും; അവളുടെ പുത്രസ്നേഹവും കുറവല്ല എന്നാണ് ഹനുമാന്റെ മതം. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ രാജ്യഭരണത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ — സാന്ത്വനം, ദാനം, മാനം — പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാർക്ക് അവനോടുള്ള സ്നേഹം കാരണസഹിതം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ കളിയില്ലായ്മയും നാശത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ എല്ലാറ്റിന്റെയും പരിണാമം ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ — ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെയും വനവാസികളുടെയും നാശം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ തന്റെ ഒരൊറ്റ വാക്കിന്റെ ഭാരം രണ്ടു വംശങ്ങളുടെമേൽ കാണുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ മടക്കയാത്ര നിഷിദ്ധമായതുപോലെയാണ്. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സമേഷു വിഷമേഷു ച’ (സമനിലങ്ങളിലും ദുർഘടസ്ഥലങ്ങളിലും) — സ്ഥലവിവേചനമില്ലാതെ എവിടെയെങ്കിലും വീഴും എന്നു ഭാവം. മുപ്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ മരണത്തിന്റെ ആറു വിധങ്ങൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവ ശോകത്തിന്റെ ഉന്മാദത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ സ്വയം ഒരു വാനരനാണ്; അതിനാൽ അവരുടെ സ്വഭാവം അവൻ നന്നായി അറിയുന്നു; അവരുടെ നിഷ്ഠ സുഗ്രീവനിൽ, സുഗ്രീവന്റേത് രാമനിൽ, രാമന്റേത് സീതയിൽ — ഈ ചങ്ങല സീതയെ കാണാതിരിക്കുന്നതോടെ പൂർണമായി അറ്റുപോകുന്നു. ഇതിനാൽ കവി സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെ കുലത്തിന്റെ മുഴുവൻ ജീവന്മരണപ്രശ്നമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ഭരതന്റെയും ശത്രുഘ്നന്റെയും സഹോദരസ്നേഹം ഓർക്കുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ച ഭരതന്റെ ത്യാഗം ഹനുമാൻ കേട്ടിരിക്കണം.
‘അതിനാൽ ഞാൻ ഇവിടെനിന്നു കിഷ്കിന്ധാനഗരിയിലേക്കു പോവുകയേയില്ല; മൈഥിലിയില്ലാതെ സുഗ്രീവനെ കാണാൻ എനിക്കു കഴിയുകയില്ല. ഞാൻ പോകാതെ ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുമ്പോൾ ധർമാത്മാക്കളും മഹാരഥന്മാരുമായ ആ രണ്ടുപേരും വേഗശാലികളായ വാനരന്മാരും ആശയോടെ പ്രാണൻ നിലനിർത്തും. കൈയിൽ വന്നുവീഴുന്നതും വായിൽ നേരിട്ടു കിട്ടുന്നതും മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, നിയമനിഷ്ഠനായി, വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ കഴിയുന്ന വാനപ്രസ്ഥനായി ഞാൻ ജീവിക്കും; ജനകപുത്രിയെ കാണാതെ മടങ്ങിപ്പോവുകയില്ല. അല്ലെങ്കിൽ കിഴങ്ങും പഴങ്ങളും ജലവും ധാരാളമുള്ള സമുദ്രതീരത്തിലെ ജലപ്രായമായ പ്രദേശത്ത് ചിതയൊരുക്കി, ആളിക്കത്തുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും. അല്ലെങ്കിൽ പ്രായോപവേശം ചെയ്ത് ലിംഗശരീരത്തെ വേർപെടുത്താൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്ന എന്റെ ശരീരം കാക്കകളും ഹിംസ്രജന്തുക്കളും ഭക്ഷിക്കും; ഇതും ഋഷിമാർ കണ്ടറിഞ്ഞ ദേഹത്യാഗമാർഗമാണ് എന്നാണ് എന്റെ മതം. ജാനകിയെ കാണുന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ വിധിപ്രകാരം ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കും. സീതയെ കാണാത്ത എനിക്ക് നല്ല വേരുകളുള്ളതും സുഭഗവും യശസ്വിനിയുമായ കീർത്തിമാല എന്നെന്നേക്കുമായി തകർന്നുപോയി. നിയമനിഷ്ഠനായി വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ കഴിയുന്ന താപസനാകും ഞാൻ; ആ കരിങ്കണ്ണിയെ കാണാതെ ഇവിടെനിന്നു മടങ്ങിപ്പോവുകയില്ല. സീതയെ കണ്ടെത്താതെ ഞാൻ മടങ്ങിച്ചെന്നാൽ എല്ലാ വാനരന്മാരോടുംകൂടി അംഗദൻ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ നിരാശ അതിന്റെ അങ്ങേയറ്റത്താണ് — അവന്റെ വികൽപ്പങ്ങളെല്ലാം ആത്മത്യാഗരൂപമാണ്. ‘ഹസ്താദാനഃ’ എന്നാൽ കൈകൊണ്ടു കിട്ടുന്നതു മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ, ‘മുഖാദാനഃ’ എന്നാൽ വായകൊണ്ടു നേരിട്ടു കിട്ടുന്നതു മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ — ഇതാണ് തപസ്വിയുടെ ആഹാരനിയമം. ‘ലിംഗിനം സാധയിഷ്യതഃ’ എന്നാൽ ലിംഗശരീരത്തെ ദേഹത്തിൽനിന്നു വേർപെടുത്താനായി പ്രായോപവേശം ചെയ്യുന്നവന്റെ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം. കീർത്തിമാല എന്ന രൂപകത്താൽ യശസ്സിനെ മാലയോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — നല്ല വേരുകളുള്ളതാണെങ്കിലും അത് അറ്റുപോയി. മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സോഽഹം നൈവ ഗമിഷ്യാമി’ (ഞാൻ പോവുകയേയില്ല) എന്ന നിശ്ചയം ദൃഢമാണ്. മുപ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അവന്റെ തർക്കം സൂക്ഷ്മമാണ് — ഞാൻ പോകാത്തിടത്തോളം ആശ ജീവിക്കുന്നു; ആശയാൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരും വാനരന്മാരും ജീവിക്കും. അതിനാൽ അവൻ മടങ്ങാതിരിക്കുന്നതും സ്വാമിയുടെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിലും നാല്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലും ‘നിയതോ വൃക്ഷമൂലികഃ’ (നിയമനിഷ്ഠനായി വൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ കഴിയുന്നവൻ) എന്ന പദം രണ്ടു തവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ദൃഢീകരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ജലപ്രവേശം ഋഷിമാർ കണ്ടറിഞ്ഞ ദേഹത്യാഗമാർഗമാണ് എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ യശസ്സിന്റെ ഹാനിയെക്കുറിച്ചും ദുഃഖിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ മുഖ്യചിന്ത സ്വന്തം കീർത്തിയല്ല, സ്വാമികാര്യമാണ്. നാല്പത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ അംഗദന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും നാശം വീണ്ടും ഓർക്കുന്നു — പ്രായോപവേശം ചെയ്ത അവർ അവന്റെ വരവു കാത്തിരിക്കുന്നു എന്ന മുൻകഥ ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സാഗരാനൂപജേ ദേശേ’ എന്നാൽ സമുദ്രതീരത്തിലെ ജലപ്രായമായ പ്രദേശത്ത്; അവിടെ ചിതയൊരുക്കണം എന്നാണ് അവന്റെ സങ്കൽപ്പം.
പിന്നെ ഹനുമാൻ വീണ്ടും വിചാരിക്കുന്നു — ‘വിനാശത്തിൽ ദോഷങ്ങൾ പലതാണ്; ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവന് നന്മ കൈവരും; അതിനാൽ ഞാൻ പ്രാണൻ നിലനിർത്തും; ജീവിച്ചിരുന്നാൽ സമാഗമം ഉറപ്പാണ്.’ ഇങ്ങനെ പലവിധമായ ദുഃഖം മനസ്സിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് ആ കപികുഞ്ജരൻ ശോകത്തിന്റെ മറുകര കണ്ടില്ല. പിന്നെ പരാക്രമം കൈക്കൊണ്ട് ധൈര്യവാനായ അവൻ ചിന്തിച്ചു — ‘മഹാബലനായ ദശഗ്രീവനായ രാവണനെ ഞാൻ വധിക്കും; സീത അപഹരിക്കപ്പെട്ടുപോയെങ്കിലും അതിനു പ്രതികാരമാകും. അല്ലെങ്കിൽ ഇവനെ പൊക്കിയെടുത്ത് സാഗരത്തിനു മുകളിലൂടെ മുകളിലൂടെ കൊണ്ടുപോയി, പശുപതിക്കു പശുവിനെയെന്നപോലെ രാമനു കാഴ്ചവയ്ക്കും.’ ഇങ്ങനെ സീതയെ കണ്ടെത്താതെ ചിന്തയിലാണ്ട്, ധ്യാനവും ശോകവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ വാനരൻ വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു — ‘യശസ്വിനിയായ രാമപത്നിയെ കാണുന്നതുവരെ ഞാൻ ഈ ലങ്ക വീണ്ടും വീണ്ടും തിരയും. സമ്പാതിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നാൽ, ഭാര്യയെ കാണാതെ രാഘവൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ദഹിപ്പിച്ചേക്കാം. അതിനാൽ ആഹാരം നിയന്ത്രിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കി ഞാൻ ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കും; എന്റെ കാരണത്താൽ ആ മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും എല്ലാം നശിക്കാതിരിക്കട്ടെ. വലിയ മരങ്ങളുള്ള ഈ വിശാലമായ അശോകവനിക ഞാൻ തിരഞ്ഞിട്ടില്ല; ഇതിലേക്കു ഞാൻ ചെല്ലും. വസുക്കളെയും രുദ്രന്മാരെയും ആദിത്യന്മാരെയും അശ്വിനീദേവന്മാരെയും മരുത്തുക്കളെയും നമസ്കരിച്ച്, രാക്ഷസരുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നവനായി ഞാൻ പോകും.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ മനസ്സിൽ നിരാശയുടെ സ്ഥാനത്ത് ധൈര്യം ഉദിക്കുന്നു; ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ്. നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് — ‘തതോ വിക്രമമാസാദ്യ’ (പിന്നെ പരാക്രമം കൈക്കൊണ്ട്) എന്ന അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘പശും പശുപതേരിവ’ (പശുപതിക്കു പശുവിനെയെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ രാവണനെ ബന്ധിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതിനെ യജ്ഞപശുവിന്റെ സമർപ്പണംപോലെ വർണിക്കുന്നു. അശോകവനികയെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ ദൈവപ്രേരിതമെന്നപോലെയാണ്. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകം സർഗമധ്യത്തിലെ നീതിവാക്യമാണ് — ‘ജീവൻ പ്രാപ്നോതി ഭദ്രകം’ (ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനു നന്മ കൈവരും). ഇതിനാൽ ഹനുമാൻ ആത്മത്യാഗത്തിന്റെ എല്ലാ വികൽപ്പങ്ങളെയും തള്ളി പ്രാണധാരണം തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ അവന്റെ ശോകം ഇപ്പോഴും അപാരമാണ്. പിന്നെ നാല്പത്തിയൊമ്പതിലും അമ്പതിലും അവന്റെ വീരഭാവം ഉണരുന്നു — രാവണവധവും രാവണന്റെ ബന്ധനവും. അമ്പത്തൊന്നിൽ വീണ്ടും ചിന്ത, അമ്പത്തിരണ്ടിൽ വീണ്ടും അന്വേഷണത്തിനുള്ള സങ്കൽപ്പം. അമ്പത്തിമൂന്നിൽ സമ്പാതിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരുന്ന കാര്യവും അവൻ ആലോചിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിലും ദോഷം കാണുന്നു — സീതയെ കാണാതെ ക്രുദ്ധനായ രാമൻ വാനരന്മാരെ ദഹിപ്പിച്ചേക്കാം. അമ്പത്തിനാലിൽ ‘നിയതാഹാരനും നിയതേന്ദ്രിയനും’ എന്ന തപസ്വിയുടെ വ്രതം സ്വീകരിക്കുന്നു. അമ്പത്തഞ്ചിൽ അശോകവനികയെ ‘മഹതീ മഹാദ്രുമാ’ (വിശാലവും വലിയ മരങ്ങളുള്ളതും) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ‘നഹീയം വിചിതാ മയാ’ (ഇതു ഞാൻ തിരഞ്ഞിട്ടില്ല) എന്ന സ്വന്തം വീഴ്ചയുടെ സമ്മതവും കാണാം. അമ്പത്തിയാറിൽ വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുത്തുക്കൾ — വൈദികദേവഗണങ്ങളെ ഓർക്കുന്നു; ‘രക്ഷസാം ശോകവർധനഃ’ (രാക്ഷസരുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ ഭാവികർമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അമ്പതിലെ ‘പശും പശുപതേരിവ’ എന്ന ഉപമയിൽ രാവണൻ പശുവും രാമൻ പശുപതിയുംപോലെ — ഇതിനാൽ രാമന്റെ മഹിമയും ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു.
‘രാക്ഷസരെ ജയിച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദിനിയായ ദേവിയെ, തപസ്വിക്കു സിദ്ധിയെയെന്നപോലെ, ഞാൻ രാമനു സമർപ്പിക്കും.’ ഒരു മുഹൂർത്തനേരം ധ്യാനിച്ച്, ചിന്തകളാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കെട്ടുപിണഞ്ഞതുപോലെയായ മഹാബാഹുവായ ഹനുമാൻ എഴുന്നേറ്റു, ഇങ്ങനെ പ്രാർഥിച്ചു — ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനു നമസ്കാരം, ആ ജനകപുത്രിയായ ദേവിക്കും നമസ്കാരം; രുദ്രൻ, ഇന്ദ്രൻ, യമൻ, വായു എന്നിവർക്കും ചന്ദ്രൻ, അഗ്നി, മരുദ്ഗണങ്ങൾ എന്നിവർക്കും നമസ്കാരം.’ സുഗ്രീവനെയും നമസ്കരിച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളും നോക്കി, മാരുതി മനസ്സുകൊണ്ട് മുമ്പേ അശോകവനികയിലെത്തി, അടുത്തതായി ചെയ്യേണ്ടത് ആലോചിച്ചു — ‘എല്ലാ സംസ്കാരങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ പുണ്യവനിക തീർച്ചയായും രാക്ഷസരാൽ നിറഞ്ഞതായിരിക്കും; അവിടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട കാവൽക്കാർ മരങ്ങളെ കാക്കുന്നു; വിശ്വാത്മാവായ ഭഗവാൻ വായുപോലും അവിടെ അധികം ഇളക്കി വീശുന്നില്ല. രാമന്റെ കാര്യത്തിനായും രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽനിന്നു മറയാനായും ഞാൻ എന്നെ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും എനിക്കു സിദ്ധി നൽകട്ടെ — സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ്, ദേവന്മാർ, തപസ്വികൾ, അഗ്നി, വായു, വജ്രധാരിയായ പുരുഹൂതൻ, പാശം കൈയിലേന്തിയ വരുണൻ, സോമനും ആദിത്യനും, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുത്തുക്കൾ, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും, ഭൂതങ്ങളുടെ പ്രഭുവും, വഴിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന കാണപ്പെടാത്ത മറ്റുള്ളവരും. ഉയർന്ന മൂക്കും വെളുത്ത പല്ലുകളുമുള്ള, കളങ്കമില്ലാത്ത, നിർമലമായ പുഞ്ചിരിയുള്ള, താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള, പ്രസന്നനായ ചന്ദ്രനു തുല്യമായ കാന്തിയുള്ള ആ ആര്യയുടെ മുഖം ഞാൻ എപ്പോഴാണ് കാണുക? നീചനും ഹീനനും ക്രൂരരൂപിയും ഭീകരമായി അലങ്കരിച്ച വേഷം ധരിച്ചവനുമായവനാൽ ബലമായി കീഴ്പ്പെടുത്തപ്പെട്ട ആ തപസ്വിനിയായ അബല ഇന്ന് എങ്ങനെ എന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ വരും?’ അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലും അമ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം ഉപജാതിയിലുമാണ്. ‘സംക്ഷിപ്തോഽയം മയാഽഽത്മാ’ (ഞാൻ എന്നെ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു) — കാവൽക്കാർ കാണാതിരിക്കാൻ ഹനുമാൻ ചെറിയ രൂപം ധരിച്ചു. ദേവന്മാരെ നമസ്കരിക്കുന്നത് അവന്റെ വിനയവും ശ്രദ്ധയും കാണിക്കുന്നു; കാര്യാരംഭത്തിലെ മംഗളാചരണംപോലെയാണിത്. ഒടുവിൽ സീതയുടെ മുഖം കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠയാണ് അവന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം. അമ്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകം രാമായണത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധമാണ് — ‘നമോഽസ്തു രാമായ സലക്ഷ്മണായ’ (ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനു നമസ്കാരം); വായനക്കാർ ഇന്നും കാര്യാരംഭത്തിൽ ഇതു ചൊല്ലുന്നു. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ സുഗ്രീവനും നമസ്കാരം — സ്വാമിയുടെ സ്മരണ. അറുപത്തിരണ്ടിലും അറുപത്തിമൂന്നിലും ഹനുമാൻ അശോകവനികയിലെ രക്ഷാവ്യവസ്ഥ മുൻകൂട്ടി അനുമാനിക്കുന്നു — രാക്ഷസബാഹുല്യം, കാവൽക്കാർ, മന്ദമായ കാറ്റ്. അതിനാൽ അവന്റെ ജാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അറുപത്തഞ്ചു മുതൽ അറുപത്തിയേഴുവരെ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും എല്ലാ ഭൂതങ്ങളെയും ഓർക്കുന്നു — എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സിദ്ധി പ്രാർഥിക്കുന്നു. ‘അദൃഷ്ടാഃ പഥി ഗോചരാഃ’ (വഴിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന കാണപ്പെടാത്തവർ) എന്ന പദത്താൽ വഴിയിലെ അദൃശ്യദേവതകളെയും ഓർക്കുന്നു. അറുപത്തിയെട്ടിൽ സീതയുടെ മുഖവർണന ഹനുമാന്റെ സ്വന്തം കൽപ്പനയാലും രാമന്റെ വർണനയനുസരിച്ചുമാണ്. അറുപത്തിയൊമ്പതിൽ രാവണന്റെ ‘സുദാരുണാലങ്കൃതവേഷധാരി’ (ഭീകരമായി അലങ്കരിച്ച വേഷം ധരിച്ചവൻ) എന്ന വിശേഷണം വിരോധം കാണിക്കുന്നു — ഭീകരൻ, എന്നാൽ അലങ്കൃതൻ. അമ്പത്തിയെട്ടിൽ ‘ചിന്താവിഗ്രഥിതേന്ദ്രിയഃ’ — ചിന്തയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കെട്ടിയിടപ്പെട്ടതുപോലെ; എങ്കിലും അവൻ ‘ഉദതിഷ്ഠത്’ (എഴുന്നേറ്റു) — ഇത് ഉത്ഥാനക്രിയയുടെ ദൃഢമായ സൂചനയാണ്. അറുപത്തിനാലിൽ ‘രാമാർഥേ രാവണസ്യ ച’ — രാമന്റെ കാര്യത്തിനായും രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയെ വഞ്ചിക്കാനായും അവൻ സൂക്ഷ്മരൂപനായി എന്നാണ് ടീകാകാരന്മാരുടെ വ്യാഖ്യാനം. ഇങ്ങനെ നിരാശയിൽ തുടങ്ങിയ സർഗം ആശയിൽ സമാപിക്കുന്നു. അറുപത്തിയേഴിൽ ‘ഭൂതാനാം ചൈവ യഃ പ്രഭുഃ’ (ഭൂതങ്ങളുടെ പ്രഭുവായവൻ) — എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും അധിപതിയായ പരമേശ്വരൻ; അവന്റെ അനുഗ്രഹവും പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇതിനാൽ ഹനുമാന്റെ ഭക്തി സർവവ്യാപിയാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥