സർഗ്ഗം
പാനശാലാദർശനം, ധർമലോപശങ്കയും അതിന്റെ നിവാരണവും
‘ഇതു സീതയല്ല’ എന്ന നിശ്ചയം, പാനശാലയിൽ ഉറങ്ങുന്ന സ്ത്രീകളുടെ ദർശനം, മാംസം, മദ്യം, ഭോജ്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വർണന, പരസ്ത്രീദർശനത്താൽ ധർമലോപശങ്ക, മനസ്സിന്റെ നിർവികാരതയാൽ അതിന്റെ നിവാരണം
പിന്നെ ആ ചിന്ത കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞ് മഹാകപി സ്വസ്ഥനായി നിന്നു; സീതയെക്കുറിച്ച് മറ്റൊരു ചിന്തയിലേക്കു തിരിഞ്ഞു. ‘രാമനിൽനിന്നു വേർപെട്ട ആ ഭാമിനി ഉറങ്ങുകയില്ല, ഭക്ഷിക്കുകയില്ല, അലങ്കരിക്കുകയില്ല, മദ്യം സേവിക്കുകയുമില്ല. ദേവേന്ദ്രനായാൽപ്പോലും അന്യപുരുഷനെ അവൾ സമീപിക്കുകയില്ല; ദേവന്മാരിൽപ്പോലും രാമനു തുല്യനായി ആരുമില്ല.’ ‘ഇവൾ മറ്റൊരുവളാണ്’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച്, സീതയെ കാണാൻ ഉത്സുകനായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും ആ പാനശാലയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ഹർഷം വാനരസ്വഭാവത്തോടെ പ്രകടമായി; ഇവിടെയാകട്ടെ അവന്റെ വിവേകമാണ് തെളിയുന്നത്. സീതയുടെ ശീലത്തെ ആധാരമാക്കി അവൻ തർക്കിക്കുന്നു — രാമവിരഹിതയായവൾ ഉറക്കം, ഭക്ഷണം, അലങ്കാരം, മദ്യം എന്നിവ സേവിക്കുകയില്ല. മണ്ഡോദരിയാകട്ടെ അലങ്കരിച്ചവളാണ്, സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നവളാണ്, പാനശാലയിൽ കിടക്കുന്നവളാണ് — അതിനാൽ അവൾ സീതയല്ല. ഹനുമാൻ സീതയെ കാണുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ നിശ്ചയിക്കുന്ന ഈ തർക്കം സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പ്രമാണമാണ്. ‘രാമനു തുല്യനായി ആരുമില്ല’ എന്ന വാക്യം ഹനുമാന്റെ രാമഭക്തിയെയും സീതയുടെ രാമനിഷ്ഠയെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭ്രമം ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ നീങ്ങി, അന്വേഷണം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ ‘ഭൂയസ്തത്ര ചചാര സഃ’ (അവൻ വീണ്ടും അവിടെ സഞ്ചരിച്ചു) എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പാനഭൂമൗ ചചാര സഃ’ (പാനശാലയിൽ സഞ്ചരിച്ചു); നാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ഹനുമാന്റെ ഈ തർക്കം വെറും ഊഹമല്ല, സീതയുടെ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവിനാൽ സിദ്ധമായതാണ് — സുഗ്രീവന്റെ സഭയിൽ രാമൻ പറഞ്ഞ സീതയുടെ ശീലം അവൻ ഓർക്കുന്നു. ‘ന പാനമുപസേവിതും’ (മദ്യം സേവിക്കുകയില്ല) എന്ന വാക്ക് പാനശാലയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ്. ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ ഭ്രമം താൻതന്നെ തിരുത്തുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ആത്മനിരീക്ഷണത്തിന്റെ സാമർഥ്യം. മണ്ഡോദരിയെ കണ്ടപ്പോൾ ഉണ്ടായ ഹർഷം ക്ഷണികമായിരുന്നു; എങ്കിലും അതിനാൽ ഹനുമാൻ കൂടുതൽ ജാഗരൂകനാകുന്നു — രൂപം മാത്രം നോക്കി തീരുമാനമെടുക്കരുത് എന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു.
അവിടെ ചില സ്ത്രീകൾ ക്രീഡകൊണ്ടു തളർന്നിരുന്നു, മറ്റു ചിലർ ഗാനംകൊണ്ട്, വേറെ ചിലർ നൃത്തംകൊണ്ട്; ഇനിയും ചിലർ മദ്യപാനത്താൽ തളർന്നുവീണിരുന്നു. ചിലർ മുരജങ്ങളിലും മൃദംഗങ്ങളിലും ചേലികകളിലും ചാഞ്ഞുകിടന്നു; മറ്റു ചിലർ ഉത്തമമായ വിരിപ്പുകളിൽ കിടന്നുറങ്ങി. ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, രൂപത്തെക്കുറിച്ചു സല്ലപിക്കുന്ന സ്വഭാവമുള്ള, പാട്ടിന്റെ അർഥം ഉചിതമായി പറയുന്ന, ദേശകാലങ്ങൾ അറിയുന്ന, യുക്തമായ വാക്കുകൾ പറയുന്ന, രതിയിൽ മുഴുകിയ ആയിരം അംഗനമാരോടുകൂടിയ ആ പാനശാല ആ വാനരയൂഥപൻ കണ്ടു. മറ്റൊരിടത്തും രൂപസല്ലാപത്തിനിടയിൽ ഉറങ്ങിപ്പോയ ആയിരം ശ്രേഷ്ഠരായ യുവതികളെ അവൻ കണ്ടു. ദേശകാലങ്ങൾ അറിയുന്നവരും യുക്തവാക്കു പറയുന്നവരും രതി അവസാനിച്ച് ഉറങ്ങിപ്പോയവരുമായ ആ സ്ത്രീസമൂഹത്തെ ആ വാനരയൂഥപൻ കണ്ടു. അവരുടെ നടുവിൽ മഹാബാഹുവായ രാക്ഷസേശ്വരൻ, വലിയ ഗോശാലയിൽ മുഖ്യമായ പശുക്കളുടെ നടുവിലെ കാളയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ, കാട്ടിൽ പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹാഗജത്തെപ്പോലെ സ്വയം ശോഭിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് സ്ത്രീകളുടെ ഗുണങ്ങൾ പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു — അവർ പാട്ടിന്റെ അർഥം അറിയുന്നവരാണ്, ദേശകാലങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കുന്നവരാണ്, ഉചിതമായ വാക്കു പറയുന്നവരാണ് — അവർ രൂപവതികൾ മാത്രമല്ല, കലാവിദുഷികളും ചതുരകളുമാണ്. കാളയുടെയും ആനയുടെയും ഉപമകൾ രാവണന്റെ പൗരുഷത്തെയും സ്ത്രീകളുടെമേലുള്ള അവന്റെ ആധിപത്യത്തെയും കാണിക്കുന്നു. എട്ടാമത്തെയും പത്താമത്തെയും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘ദേശകാലാഭിയുക്ത’ എന്ന പാദം ആവർത്തിക്കുന്നത് വൾഗേറ്റിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒന്നേയുള്ളൂ. സ്ത്രീകളുടെ ക്ഷീണത്തിന്റെ നാലു കാരണങ്ങൾ — ക്രീഡ, ഗാനം, നൃത്തം, പാനം — ക്രമത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ രാത്രിയിൽ നടന്ന ഗോഷ്ഠിയുടെ ചിത്രം പൂർണമാകുന്നു. മുരജം, മൃദംഗം, ചേലിക എന്നിവയിൽ കിടക്കുന്നത് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ വാദ്യങ്ങളെ ആലിംഗനം ചെയ്തുകിടക്കുന്ന വർണനയുടെ തുടർച്ചയാണ്. രാവണൻ ഇവിടെ വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും ഈ സർഗത്തിൽ ഹനുമാന്റെ ശ്രദ്ധ അവനിലല്ല, അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഓരോ കോണിലുമാണ്. കാളയുടെയും പിടിയാനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആനയുടെയും ഉപമകൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ചന്ദ്രന്റെയും താരകളുടെയും ഉപമയ്ക്ക് അനുരൂപമാണ്.
മഹാത്മാവായ ആ രാക്ഷസപതിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ എല്ലാ കാമ്യവസ്തുക്കളും നിറഞ്ഞ പാനശാല ആ കപിശാർദൂലൻ കണ്ടു. അവിടെ മാനുകളുടെയും പോത്തുകളുടെയും പന്നികളുടെയും മാംസം ഭാഗംഭാഗമായി വച്ചിരിക്കുന്നത് അവൻ കണ്ടു. സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള വിശാലമായ പാത്രങ്ങളിൽ ഭക്ഷിക്കാതെ വച്ചിരുന്ന മയിലുകളെയും കോഴികളെയും, തൈരും തുവർച്ചിലയുപ്പും ചേർത്ത പന്നിമാംസവും വാധ്രീണസവും, മുള്ളൻപന്നികളെയും മാനുകളെയും മയിലുകളെയും ഹനുമാൻ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കി. പലതരം കൃകലപ്പക്ഷികളെയും ആടുകളെയും പാതി തിന്ന മുയലുകളെയും പോത്തുകളെയും ഏകശല്യമത്സ്യങ്ങളെയും പാകംചെയ്തു തയ്യാറാക്കിയ ചെമ്മരിയാടുകളെയും അവൻ കണ്ടു. പലതരം ലേഹ്യങ്ങളും പേയങ്ങളും ഭോജ്യങ്ങളും, പുളിയും ഉപ്പും മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്ന പലവിധ രാഗഖാണ്ഡവങ്ങളോടൊപ്പം അവൻ കണ്ടു. അവിടവിടെ ഊരിയെറിഞ്ഞ വിലയേറിയ വലിയ നൂപുരങ്ങളും കേയൂരങ്ങളും, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പാനപാത്രങ്ങളും, പലതരം പഴങ്ങളും പുഷ്പോപഹാരങ്ങളുംകൊണ്ട് ആ ഭൂമി കൂടുതൽ ശോഭ പുലർത്തി. അവിടവിടെ നന്നായി ചേർത്തുവച്ച ശയ്യകളും ആസനങ്ങളുംകൊണ്ട് ആ പാനശാല തീയില്ലാതെതന്നെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. പലവിധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ സംസ്കാരങ്ങളാൽ പാകപ്പെടുത്തിയ, വിദഗ്ധർ തയ്യാറാക്കിയ, വേറെവേറെ വച്ചിരുന്ന മാംസങ്ങളും, ദിവ്യവും തെളിഞ്ഞതുമായ പലതരം സുരകളും കൃത്രിമസുരകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. ശർക്കരാസവങ്ങളും മാധ്വീകങ്ങളും പുഷ്പാസവങ്ങളും ഫലാസവങ്ങളും പലതരം സുഗന്ധചൂർണങ്ങളാൽ വേറെവേറെ സുഗന്ധപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ഇവിടെ അടിക്കുറിപ്പിൽ രാഗഖാണ്ഡവങ്ങളുടെ അർഥം പറയുന്നു — മുന്തിരിയുടെയും മാതളത്തിന്റെയും നീരിൽ പഞ്ചസാരയും തേനും ചേർത്തതിൽ നേർത്ത രസം ‘രാഗം’, കട്ടിയുള്ളത് ‘ഖാണ്ഡവം’; അതുപോലെ സുരയുടെ ഭേദങ്ങൾ — പഞ്ചസാരകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയത് ശർക്കരാസവം, തേൻകൊണ്ട് മാധ്വീകം, ഇരിപ്പപ്പൂക്കൊണ്ട് പുഷ്പാസവം, മുന്തിരി മുതലായ പഴങ്ങൾകൊണ്ട് ഫലാസവം. ഈ ഭാഗം രാവണന്റെ ഭോഗവിലാസത്തിന്റെ പരകോടി കാണിക്കുന്നു — മാംസം, മദ്യം, സ്ത്രീകൾ എല്ലാം ഇവിടെയുണ്ട്. ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടിയാകട്ടെ നിർലിപ്തമാണ്; അവൻ എല്ലാം കാണുന്നു, എന്നാൽ ഒന്നും തൊടുന്നില്ല. മാംസങ്ങളുടെ വൈവിധ്യം — മാനുകൾ, പോത്തുകൾ, പന്നികൾ, മയിലുകൾ, കോഴികൾ, മുയലുകൾ, ആടുകൾ, ചെമ്മരിയാടുകൾ, മത്സ്യങ്ങൾ — രാക്ഷസരുടെ ആഹാരത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു. ‘അഭക്ഷിതാൻ’ (തിന്നാത്തവ), ‘അർധഭക്ഷിതാൻ’ (പാതി തിന്നവ) എന്നീ പദങ്ങളാൽ ഭക്ഷണത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളും ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘തീയില്ലാതെ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉൽപ്രേക്ഷ ആഭരണങ്ങളുടെയും പാത്രങ്ങളുടെയും ദീപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വർണന രാവണന്റെ നഗരത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെയും അവന്റെ ഭോഗപ്രവൃത്തിയെയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു; സീത ഇത്തരമൊരു സ്ഥലത്ത് ഉണ്ടാവുകയില്ല എന്ന ഹനുമാന്റെ നിശ്ചയം കൂടുതൽ ദൃഢമാകുന്നു. ദിവ്യസുരകളും കൃത്രിമസുരകളും — സ്വാഭാവികവും കൃത്രിമവും — എന്ന ഭേദവും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; കടമ്പ് മുതലായ വൃക്ഷങ്ങളിൽനിന്നു സ്വയം ഉണ്ടാകുന്ന സുരകളാണ് ദിവ്യം എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു.
അവിടവിടെ ധാരാളമായി വച്ചിരുന്ന മാലകളാലും സ്വർണകലശങ്ങളാലും സ്ഫടികപാത്രങ്ങളാലും ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മറ്റു കരകങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ ആ ഭൂമി ശോഭിച്ചു. വെള്ളിയുടെയും ജാംബൂനദസ്വർണത്തിന്റെയും കുംഭങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ പാനീയം നിറഞ്ഞ ആ ഭൂമി കപി അവിടെ കണ്ടു. സീധു എന്ന മദ്യം നിറഞ്ഞ സ്വർണപാത്രങ്ങളും രത്നപാത്രങ്ങളും അവൻ കണ്ടു. ചിലയിടത്ത് പാതി ബാക്കിയുള്ളതും ചിലയിടത്ത് മുഴുവൻ കുടിച്ചുതീർത്തതും ചിലയിടത്ത് തീരെ കുടിക്കാത്തതുമായ പാനീയങ്ങൾ അവൻ കണ്ടു. ചിലയിടത്ത് പലതരം ഭക്ഷ്യങ്ങളും, ചിലയിടത്ത് ഭാഗംഭാഗമായി വച്ച പാനീയങ്ങളും, ചിലയിടത്ത് പാതി ബാക്കിയുള്ളവയും കണ്ടുകൊണ്ട് അവൻ സഞ്ചരിച്ചു. അവിടെ സ്ത്രീകളുടെ ശയ്യകൾ പലതും ഒഴിഞ്ഞുകിടന്നു; ചില സുന്ദരിമാർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. നിദ്രയുടെ ബലത്താൽ പരാജിതയായ ഒരു അബല മറ്റൊരുവളുടെ വസ്ത്രം വലിച്ചെടുത്ത്, അതു പുതച്ച്, അവളോടു ചേർന്ന് ഉറങ്ങി. അവരുടെ ഉച്ഛ്വാസവായുവേറ്റ് വസ്ത്രവും ദേഹത്തെ മാലയും മന്ദമാരുതനേറ്റതുപോലെ അൽപ്പാൽപ്പം ഇളകിക്കൊണ്ടിരുന്നു. തണുത്ത ചന്ദനം, സീധു, മധുരസം, പലതരം മാലകൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, സ്നാനദ്രവ്യങ്ങൾ, ചന്ദനങ്ങൾ, ധൂപങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പലതരം ഗന്ധം വഹിച്ചുകൊണ്ട്, ആ ഗന്ധങ്ങളാൽ കനംവച്ച സുരഭിയായ കാറ്റ് അപ്പോൾ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ വീശി. ആ രാക്ഷസഭവനത്തിൽ ചില പ്രമദമാർ ശ്യാമവർണകളും ചിലർ വെളുത്തവരും ചിലർ കറുത്തവരും ചിലർ സ്വർണനിറമുള്ള ദേഹമുള്ളവരുമായി ഉറങ്ങിക്കിടന്നു. ഉറക്കത്തിന് അധീനരായതിനാലും കാമത്താൽ മയങ്ങിയതിനാലും അവരുടെ രൂപം കൂമ്പിയ താമരപ്പൊയ്കകളുടേതുപോലെ ആയിരുന്നു. ഇങ്ങനെ മഹാതേജസ്വിയായ കപി രാവണന്റെ അന്തഃപുരം മുഴുവനും ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ കണ്ടു; എന്നാൽ ജാനകിയെ കണ്ടില്ല. ഇരുപത്തൊമ്പതും മുപ്പത്തിയാറും ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. പാനപാത്രങ്ങൾ ചിലയിടത്തു നിറഞ്ഞും ചിലയിടത്തു പാതിയായും ചിലയിടത്ത് ഒഴിഞ്ഞും കിടക്കുന്നത് രാത്രിയിലെ ഉത്സവത്തിന്റെ അലങ്കോലമായ അവസാനത്തെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ വർണഭേദം — ശ്യാമകൾ, വെളുത്തവർ, കറുത്തവർ, സ്വർണാഭകൾ — രാവണൻ എല്ലാ ദേശങ്ങളിൽനിന്നും അവരെ കൊണ്ടുവന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലുള്ള ‘ക്വചിത് പ്രഭിന്നൈഃ കരകൈഃ’ (ചിലയിടത്ത് പൊട്ടിയ കരകങ്ങളാൽ) എന്ന രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ഇവിടെയില്ല; അതു വൾഗേറ്റിൽ ഇല്ലാത്തതാണ്. ‘ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ ... ജാനകിയെ കണ്ടില്ല’ എന്ന വാക്യം അന്വേഷണത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അന്തഃപുരം മുഴുവൻ കണ്ടു, എന്നാൽ ലക്ഷ്യം ലഭിച്ചില്ല. ഗന്ധവർണനയിൽ പുഷ്പകവിമാനത്തിന്റെ പരാമർശം വീണ്ടും വരുന്നു; ഈ ദൃശ്യം മുഴുവൻ വിമാനത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെയാണ് എന്ന് അത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീകൾ വസ്ത്രം മാറിയെടുക്കുന്ന വർണന ഉറക്കത്തിന്റെയും മദത്തിന്റെയും പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഹനുമാന്റെ ദൃഷ്ടി പാത്രങ്ങളിൽനിന്നു ശയ്യകളിലേക്കും സ്ത്രീകളിലേക്കും ഗന്ധത്തിലേക്കും ക്രമത്തിൽ നീങ്ങി അന്തഃപുരം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു; ഒരു സ്ഥലവും പരിശോധിക്കപ്പെടാതെ ശേഷിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ‘അശേഷേണ’ (ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കാതെ) എന്ന പദം അതിശയോക്തിയല്ല, അവന്റെ പരിശ്രമത്തിന്റെ യഥാർഥ വർണനയാണ്. എന്നിട്ടും ഫലം ശൂന്യം — ഇതാണ് നൈരാശ്യത്തിന്റെ വിത്ത്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതു വിസ്തരിച്ചു പ്രകടമാകുന്നു.
ആ സ്ത്രീകളെ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ധർമഭയത്താൽ ശങ്കിതനായ മഹാകപിക്ക് വലിയൊരു ശങ്കയുണ്ടായി. ‘ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന പരസ്ത്രീകളുടെ അന്തഃപുരം ഇങ്ങനെ നിരീക്ഷിക്കുന്നത് എനിക്കു വലിയ ധർമലോപം വരുത്തും. എന്റെ ദൃഷ്ടി മുമ്പൊരിക്കലും പരസ്ത്രീകളിലേക്കു തിരിഞ്ഞിട്ടില്ല; ഇവിടെയാകട്ടെ പരന്റെ ഭാര്യമാരുടെ ഈ കൂട്ടം ഞാൻ കണ്ടുപോയി.’ പിന്നെ, ഏകാഗ്രമായി കാര്യം നിശ്ചയിച്ച ചിത്തമുള്ള ആ മനസ്വിക്ക് കർത്തവ്യത്തിന്റെ നിശ്ചയം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്ന മറ്റൊരു ചിന്ത ഉദിച്ചു. ‘വിശ്വസ്തരായി ഉറങ്ങുന്ന രാവണസ്ത്രീകളെയെല്ലാം ഞാൻ കണ്ടു എന്നതു ശരിതന്നെ; എങ്കിലും എന്റെ മനസ്സിൽ അൽപ്പംപോലും വികാരം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ശുഭവും അശുഭവുമായ അവസ്ഥകളിൽ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതിനു കാരണം മനസ്സാണല്ലോ; അതാകട്ടെ എന്നിൽ നന്നായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു. വൈദേഹിയെ മറ്റെവിടെയും എനിക്കു തിരയാൻ കഴിയുകയില്ല; തിരയുമ്പോൾ സ്ത്രീകളെ എപ്പോഴും സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽത്തന്നെയാണല്ലോ കാണുന്നത്.’ ഈ ഭാഗമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ഹനുമാൻ ബ്രഹ്മചാരിയും ധർമജ്ഞനുമാണ്; അതിനാൽ ഉറങ്ങുന്ന പരസ്ത്രീകളെ കാണുന്നതുപോലും തനിക്കു ദോഷമാകും എന്നാണ് അവന്റെ ശങ്ക. എന്നാൽ അവൻ ധർമത്തിന്റെ മൂലം മനസ്സിൽ കാണുന്നു — കർമമല്ല, കർമത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഭാവമാണ് ധർമാധർമങ്ങളെ നിർണയിക്കുന്നത്. മനസ്സ് നിർവികാരമാണെങ്കിൽ ദർശനവും നിർദോഷമാണ്; വിശേഷിച്ചും ആ ദർശനം സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിനായി ചെയ്യുമ്പോൾ. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അതേ ഭാവം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘എന്റെ മനസ്സ് പൂർണമായും സ്ഥിരമാണ്, അതിന് എവിടെയും രാഗമോ ദ്വേഷമോ ഇല്ല.’ ഈ വിവേകം ഗീതയിലെ നിഷ്കാമകർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പൂർവരൂപംപോലെയാണ്. ‘കാമം ദൃഷ്ടാ മയാ’ എന്നിടത്ത് അച്ചടിയിൽ ‘ദൃഷ്ടാ’ (കർമണിപ്രയോഗത്തിലെ ക്തപ്രത്യയം, ‘കാണപ്പെട്ടവർ’) ആണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ദൃഷ്ട്വാ’ (കണ്ടിട്ട്); രണ്ടുവിധത്തിലും അർഥം ഒന്നുതന്നെ. ഈ ചിന്തയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം ശങ്ക, പിന്നെ ആത്മനിരീക്ഷണം, പിന്നെ തത്ത്വവിചാരം, ഒടുവിൽ യുക്തിയാൽ നിർണയം. ഹനുമാൻ വീരൻ മാത്രമല്ല, ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതകൾ അറിയുന്ന വിചാരശീലനുമാണ്. ‘നിശ്ചിതൈകാന്തചിത്തസ്യ’ (ഏകാഗ്രമായി നിശ്ചയിച്ച ചിത്തമുള്ളവന്റെ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ഏകാഗ്രതയെ — രാമകാര്യത്തിൽ മാത്രമുള്ള മനസ്സിന്റെ നിലയെ — കാണിക്കുന്നു. അതിനാൽ അവന്റെ ദർശനം കാമപ്രേരിതമല്ല, കർത്തവ്യപ്രേരിതമാണ്. ഇവിടെ പറഞ്ഞ സിദ്ധാന്തം — മനസ്സാണ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത് — ഉപനിഷത്തുകളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്: ‘മന ഏവ മനുഷ്യാണാം കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ’ — മനുഷ്യരുടെ ബന്ധത്തിനും മോക്ഷത്തിനും കാരണം മനസ്സുതന്നെ. ഹനുമാൻ ആ സിദ്ധാന്തം സ്വന്തം ആചരണത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. അവന്റെ ശങ്കപോലും അവന്റെ സദാചാരത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ധർമം അറിയാത്തവൻ ശങ്കിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ശങ്കയും നിവാരണവും രണ്ടും അവന്റെ ധർമനിഷ്ഠയെ കാണിക്കുന്നു.
‘ഏതു ജീവിയുടെ ജാതി ഏതോ, അതിലാണ് അതിനെ തിരയുന്നത്; കാണാതായ ഒരു സ്ത്രീയെ പെണ്മാനുകളുടെ ഇടയിൽ തിരയാൻ കഴിയുകയില്ല. അതിനാൽ രാവണന്റെ ഈ അന്തഃപുരം മുഴുവൻ ഞാൻ ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ തിരഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; എന്നാൽ ജാനകിയെ കാണുന്നില്ല.’ ദേവകന്യകമാരെയും ഗന്ധർവകന്യകമാരെയും നാഗകന്യകമാരെയും സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിയിട്ടും വീര്യവാനായ ഹനുമാൻ ജാനകിയെ കണ്ടതേയില്ല. അവളെ കാണാതെ, മറ്റു ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളെ മാത്രം കണ്ട ആ വീരകപി അവിടെനിന്നു പിന്മാറി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങി. ശ്രീമാനായ ആ മാരുതി വീണ്ടും എല്ലാ വിധത്തിലും പ്രയത്നം ആശ്രയിച്ച്, പാനശാല വിട്ട് അവളെ തിരയാൻ ആരംഭിച്ചു. ‘ഏതു ജീവിയുടെ ജാതി ഏതോ’ എന്ന ന്യായം ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — മാനിനെ മാനുകളുടെ ഇടയിലും പക്ഷിയെ പക്ഷികളുടെ ഇടയിലും തിരയുന്നു; അതിനാൽ സ്ത്രീയെ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽത്തന്നെ. ഇതിനാൽ ഹനുമാൻ തന്റെ കർമത്തിന്റെ ഔചിത്യം യുക്തികൊണ്ടു സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ’ എന്ന പദം അവന്റെ ആത്മപരിശോധനയുടെ ഫലമാണ്. ഒടുവിൽ അവൻ നിരാശനാകുന്നില്ല, ‘പ്രയത്നം ആശ്രയിച്ച്’ വീണ്ടും ശ്രമിക്കുന്നു. നാല്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ അത് അടുത്ത സർഗത്തിലെ അന്വേഷണത്തിലേക്കുള്ള പാലമാണ്. നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രസ്ഥാതും’ എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പ്രധ്യാതും’ — അർഥം ഭിന്നമാണ്: അച്ചടിയിൽ ‘പോകാൻ’, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ചിന്തിക്കാൻ’. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘പരിമാർഗതേ’ എന്നാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പരിമാർഗ്യതേ’; അച്ചടിയുടെ രൂപം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അന്വേഷണത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ദീർഘമായ ഘട്ടം — രാവണന്റെ അന്തഃപുരവും പാനശാലയും — സമാപിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ മറ്റു സ്ഥലങ്ങൾ — ലതാഗൃഹങ്ങൾ, ചിത്രശാലകൾ, നിശാഗൃഹങ്ങൾ — തിരയുന്നു; എന്നാൽ അവിടെയും നിരാശനാകുന്നു. ‘ശ്രീമാൻ’ എന്ന വിശേഷണം നിരാശയിലും അവന്റെ തേജസ്സ് ക്ഷയിച്ചില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘പ്രയത്നം ആശ്രയിച്ച്’ എന്ന പദം അടുത്ത സർഗത്തിലെ ‘അനിർവേദഃ ശ്രിയോ മൂലം’ — മടുപ്പില്ലായ്മയാണ് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ മൂലം — എന്ന വചനത്തിന്റെ പൂർവസൂചനയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥